Lời nói đầu
Từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nớc luôn xác
định "Phát triển nền kinh tế nớc ta theo hớng nền kinh tế hàng hoá nhiều
thành phần theo định hớng xã hội chủ nghĩa". Trong đó Đảng xác định
"kinh tế nhà nớc phải giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế". Công cuộc đổi
mới đã đem lại cho nền kinh tế nớc ta thay đổi về mọi mặt. Nền kinh tế đã
có sự tăng trởng liên tục trong nhiều năm, chúng ta đã khắc phụ đợc tình
trạng khủng hoảng về kinh tế xã hội, cơ chế kinh tế mới đã đợc xác lập.
Tuy nhiên, cơ chế mới cũng đã và đang tạ ra cho chúng ta những thuận lợi
và khó khăn đòi hỏi ddòi hỏi chúng ta phải đổi mới để khai thác những
thuận lợi và khắc phục khó khăn. Cùng với điều đó, cơ chế mới cũng đặt ra
cho các doanh nghiệp nớc ta những cơ hội và thách thức lớn, buộc các
doanh nghiệp muốn tồn tại phải biết tận dụng những cơ hội để tiến lên.
Thực tiễn từ sau công cuộc đổi mới , hàng loạt các doanh nghiệp nớc ta
không thích ứng đợc với cơ chế mới hoạt động không hiệu quả buộc phải
phá sản. Bên cạnh đó, có những doanh nghiệp vơn lên làm ăn có lãi và có
hiệu quả một cách thích ứng vững chắc với cơ chế mới. Hiện nay trong nền
kinh tế nhiều thành phần, để thực hiện đợc mục tiêu kinh tế nhà nớc giữ
vai trò chủ đạo thì một vấn đề rất quan trọng đó là đổi mới các doanh
nghiệp nhà nớc. Một trong các biện pháp đợc chính phủ tiến hành trong
thời gian qua đó là thành lập các Tổng công ty nhà nớc (TCTNN) với hai
quyết địng đợc chính phủ ban hành. Đó là quyết định 91/TTG và quyết
định 90/TTG của thủ tớng ban hành ngày 7/3/1994. Trong đó quyết định
91/TTG với việc thí điểm thành lập TCT theo mô hình tập đoàn kinh doanh
(TĐKD) gọi chung là TCT 91, quyết định 90/TTg về việc tiếp tục sắp xếp
lại các doanh nghiệp nhà nớc và thành lập công ty theo mô hình của quyết
định này gọi chung là TCT 90.
Tuy mới thành lập, các TCT đã và đang thể hiện đợc vai trò của
mình trong nền kinh tế và đạt đợc những kết quả đáng ghi nhận. Nhng
trong quá trình hoạt động của các TCTNN cũng nảy sinh nhiều tồn tại và
vớng mắc đòi hỏi phải giải quyết để tiếp tục hoàn thiện mô hình này. Để

ở nớc ta, nền kinh tế để đạt đợc những thành tựu nhất định và có
những chuyển biến lớn trong cơ cấu kinh tế, một số ngành đã đạt đợc một
số trình đọ tích tụ và tập chung hoá sản xuất cao nh Điện lực, Bu chính
viễn thông, Dầu khí, xi măng, cà phê, cao su...Những ngành này đều
chiếm vị trí trọng yếu trong nền kinh tế quốc dân. Điều này có ý nghĩa lớn
đối với mô hình TCT theo hình thức TĐKD bởi vì nó ra đời khi mà sự tích
tụ và tập trung đạt tới một mức độ nào đó.
Thứ hai, vấn đề nguồn vốn để đầu t phát triển sản xuất. Mặc dù
nhiều ngành đã đạt đợc mức tăng trởng cao, mức độ tập chung vốn lớn nh-
ng nhu cầu về vốn ngày càng tăng để đầu t phát triển vì thế mà hầu hết các
công ty ở một số ngành then chốt lại đang thiếu vốn. Ví dụ, để thực hiện
3
mục tiêu chiến lợc đến năm 2010 TCT Bu chính viễn thông cần khoảng
28695 tỷ đồng, Tổng công ty hàng không dân dụng có nhu cầu đầu t trong
10 năm (1996-2005) khoảng 5690 triệu USD, TCT dầu khí cần khoảng
14.165 triệu USD, TCT thép cần 6.382 triệu USD từ 1994-2010. Để đáp
ứng đợc nhu cầu về vốn lớn nh vậy thì một sự riêng lẻ rất khó khăn trong
quá trình tạo nguồn vốn. Điều này chỉ thực hiện đọc khi mô hình TCT ra
đời.
Thứ ba, xét về khả năng cạnh tranh, hầu hết các doanh nghiệp
nhà nớc trong thời là đổi mới là doanh nghiệp vừa và nhỏ, do cá sự manh
mún, phân tán và trình độ công nghệ lạc hậu, khả năng cạnh tranh trong
thị trờng nội địa và quốc tế là rất yếu, trừ một số ngành có khả năng cạnh
tranh nhng không phải do năng lực công nghệ mà do các yếu tố khác nh
độc quyền về nguyên liệu (ví dụ than) hoặc một số mặt hàng truyền thống.
Nếu xét trên tổng thể nền kinh tế quốc dân, thì trình độ tích tụ và tập trung
đã đạt đến một mức độ nhất định nhng xét riêng các doanh nghiệp thì trừ
một vài doanh nghiệp có quy mô lớn trang bị tơng đối hiện đại còn lại là
hầu hết có quy mô nhỏ bé. Nếu căn cứ vào 2 tiêu thức: vốn và lao động để
xem xét thì trên 2/3 số DNNN có hiệu số lao động dới 200 ngời, chỉ có

do địa phơng quản lývà có tơi 1971 doanh nghiệp do các bộ và cơ quan
trung ơng quản lý. Trên cùng một địa bàn lãnh thổ, các doanh nghiệp trung
ơng và doanh nghiệp địa phơng chồng chéo, trùng lắp nhau về phơng hờng
sản xuất kinh doanh. Chẳng hạn trên địa bàn Hà Nội có 355 DNNN thì
235 doanh nghiệp do nhà nớc quản lý và 120 do chính quyền thành phố
quản lý. Nhng các doanh nghiệp trung ơng lại có 22 cơ quan chủ quản và
doanh nghiệp địa phơng lại có tới 13 cơ quan chủ quản khác nhau. Sự phân
tán chồng chéo đó không thể là điều kiệ tốt để nâng cao hiệu quả và hiệu
lực quản lý nhà nớc về kinh tế, cũng không thể bảo đảm phát huy sức
mạnh của toàn bộ hệ thông DNNN và hệ thống kinh tế quốc dân. Sự tồn tại
các cơ quan hành chính chủ quản đối với các doanh nghiệp đã gây nên
những cản trở cho việc thực hiện chức năng "ngời nhạc trởng" trong hoạt
động điều hành của hệ thống kinh tế quốc dân của nhà nớc, cản trở sự phất
huy và tính tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp. Thực tiễn đã cho thấy
mô hình liên hiệp xí nghiệp và TCT kiểu cũ đã phát huy đợc thế mạnh
trong thời kỳ bao cấp nhng trong thời kỳ nền kinh tế thị trờng nó bộc lộ rất
nhiều hạn chế. Nhiều liên hiệp xí nghiệp biến thành một cấp trung gian ít
5
có tác dụng giúp đỡ các doanh nghiệp có khi gây ra những khó khăn cho
hoạt động của các doanh nghiệp. Vì thế thành lập các TCT theo mô hình
TĐKD là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nớc về kinh tế. Cs thể
thấy rõ điều này qua việc các TCT ra đời, cho đến nay với việc xoá bỏ chế
độ chủ quản cơ quan hành chính đã tạo cho các doanh nghiệp quyền tự chủ
trong hoạt động sản xuất kinh doanh góp phần tăng cờng quản lý nhà nớc
về kinh tế trên cơ sở đảm bảo các cơ quan nhầ nớc thực hiện đúng chức
năng, quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan này.
Thứ năm, về mặt quan hệ kinh tế đối ngoại. Ngày nay xu hớng
toàn cầu hoá, hội nhập, đòi hỏi các doanh nghiệp nớc ta phải tận dụng
những cơ hội kinh doanh thuận lợi. Nền kinh tế mở cửa các quan hệ kinh
tế đối ngoại đợc phát triển mạnh đặc biệt là trong quan hệ liên doanh liên

phân biệt doanh nghiệp trung ơng hay do địa phơng quản lý có vị trí quan
trọng trong nền kinh tế quốc dân đảm bảo những yêu cầu cho thị trờng
trong nớc có triển vọng mở rộng quan hệ kinh tế với nớc ngoài.
Chủ trơng thành lập các TCTNN theo hớng TĐKD đã đợc nhà
nớc đề cập trong văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII năm 1991
về việc "sắp xếp lại các liên hiệp xí nghiệp, tổng công ty phù hợp với yêu
cầu sản xuất kinh doanh của cơ chế thị trờng. Xây dựng một số TCT hoặc
liên hiệp xí nghiệp có quy mô lớn, có uy tín lớn và khả năng cạnh tranh
trong quam hệ kinh tế với nớc ngoài". Hội nghị ban chấp hành trung ơng
lần thứ VII (khoá IV) của Đảng khẳng định: "Hình thành một số tổ chức
kinh tế lớn với mục đích tích tụ và tập trung cao về vốn, đủ sức cạnh tranh
trên thị trờng thế giới, từng bớc xoá bỏ chế độ bộ chủ quản cấp hành chính
chủ quản đối với nhà nớc.
Mô hình TĐKD đã tồn tại ở nhiều nớc trên thế giới từ khá lâu và
đã phát huy đợc sức mạnh của nó trong việc mở rọng thị trờng nớc ngoài
nh các tập đoàn lớn với các công ty đa quốc gia nh: Tập đoàn Misubishi
của Nhật, Genera Motor (Mỹ) và các ??? ở Hàn Quốc. Chủ trơng thành lập
các TCTNN theo hớng TĐKD là một chủ trơng lớn và cần thiết nhằm củng
cố vai trò của nền kinh tế nhà nớc trong điều kiện hiện nay.
c. Vai trò của các TCTNN.
7
Qua các TCTNN đợc thành lập có thể thấy rõ một số vai trò sau:
Thứ nhất, tăng sức mạnh kinh tế và khả năng cạnh tranh của cả
TCT và của từng doanh nghiệp thành viên. TCT có thể tập hợp đợc các
nguồn lực vật chất, đặc biệt là nguồn vốn đầu t phát triển, đổi mới công
nghệ, cải tiến cơ cấu sản xuất, nâng cao hiệu quả sản xuất từ đó nâng cao
sức cạnh tranh trên tt, có điều kiện mở rộng tt đặc biệt là tt nớc ngoài.
Thứ hai, các TCT có vai trò trong việc tập trung và điều hoà các
nguồn vốn. Các TCT có thể huy động vốn từ các thành viên, hoặc từ bên
ngoài và điều hoà các nguồn vốn để thực hiên các chơng trình đầu t theo

ớng cho các doanh nghiệp thành viên trong quan hệ kinh tế với nớc ngoài
nh trong vấn đề chuyển giao công nghệ. Ngoài việc trao đổi thông tin
trong lĩnh vực nghiên cứu triển khai khoa học công nghệ thì trong vấn đề
chuyển giao công nghệ các công ty sẽ thực hiện hiệu quả hơn do các công
ty có thể trao đổi thông tin trong lĩnh vực này, điều đó sẽ tránh cho vấn đề
trùng lắp công nghệ chuyển giao hoặc có thêm kinh nghiệm chuyển giao
công nghệ có hiệu quả.
Cuối cùng, đối với các TCTNN hiện nay, ngoài các vai trò quan
trọng nêu trên thì TCTNN còn có vai trò là công cụ vật chất của nhà nớc
trong việc quản lý nền kinh tế nhằm định hớng xã hội chủ nghĩa. Để thực
hiện đợc mục tiêu đó thì bộ phận doanh nghiệp quốc doanh phải nắm vai
trò chủ đạo và thông qua các DNNN, nhà nớc có thể tác động tới định h-
ớng phát triển của các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác.
Các TCTNN có vai trò trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ
phận kinh tế quốc doanh để kinh tế quốc doanh thực sự phát huy vai trò
chủ đạo của mình. Trên thực tế, các TCT ở nớc ta đã và đang nắm giữ
những ngành có vị trí quan trọng trong nền kinh tế nớc ta nh điện lực, bu
chính viễn thông, thép, xi măng.v.v... và những ngành có tiềm năng phát
triển và đợc u tiên phát triển cao để tạo động lực phát triển toàn bộ nền
kinh tế quốc dân. Bên cạnh đó, các TCT hoạt động có hiệu quả sẽ có vai
trò trong việc góp phần giải quyết công ăn việc làm, tăng nguồn thu ngân
sách, góp phần làm ổn định chính chị xã hội trong nớc.
2. Những đặc điểm cơ bản của TCTNN ở n ớc ta hiện nay.
9
Hiện nay, ở nớc ta đang tồn tại 2 loại hình TCTNN. Đó là TCT
91 (thành lập theo quyết định 91 TTg) và TCT 90 (thành lập theo quyết
định 90 TTg). Giữa hai loại TCT này có sự phân biệt dựa trên một số vấn
đề: Quy mô vốn pháp định, số lợng doanh nghiệp thành viên, cấp có thẩm
quyền quyết định thành lập, phê chuẩn điều lệ và bổ nhiệm nhân sự của bộ
máy của TCT. Tính đến nay, cả nớc có 18 TCT 91 và 77 TCT 90 qua