3
LI CAM OAN ây là công trình nghiên cu ca riêng tôi. Tôi xin đm
bo nhng s liu và kt qu trong lun án này là trung thc,
khách quan và cha có ai công b trong bt k mt công trình
nghiên cu nào khác. TÁC GI Khng Th Ngc Mai 5
NHNG CH VIT TT TRONG LUN ÁN

AIRIAP Asthma Insights and Reality in Asia – Pacific: Thc trng kim
soát hen ti châu Á- Thái Bình Dng
ACT Asthma Control Test: B công c đánh giá kim soát hen
BN Bnh nhân
CNHH Chc nng hô hp
CS Cng s
CSHQ Ch s hiu qu
DU D ng
T iu tr
GINA Global Initiative for Asthma: Chin lc toàn cu v HPQ

MC LC

T VN  1
Chng 1 TNG QUAN 3
1.1 Dch t hc v hen ph qun 3
1.2 Các yu t nguy c gây HPQ 7
1.3 Chn đoán hen ph qun 18
1.4 iu tr d phòng (kim soát) HPQ 22
Chng 2 I TNG VÀ PHNG PHÁP NGHIÊN CU 32
2.1 i tng nghiên cu 32
2.2 Thi gian nghiên cu: 32
2.3 a đim nghiên cu: 32
2.4 Phng pháp nghiên cu 32
2.5 Các ch tiêu nghiên cu 37
2.6 Tiêu chun chn đoán HPQ theo GINA 2004 41
2.7 Tiêu chun chn bnh nhân can thip 42
2.8 Tiêu chun loi tr 42
2.9 Ni dung can thip 42
2.10 Công c và vt liu nghiên cu 47
2.11 Phng pháp và k thut thu thp s liu 48
2.12 Phng pháp khng ch sai s 52
2.13 X lý s liu 53
2.14 o đc nghiên cu: 53
Chng 3 KT QU NGHIÊN CU 54
3.1 Thc trng hen ph qun 54
3.2 Mt s yu t nguy c gây HPQ 57
3.3 Hiu qu kim soát HPQ bng ICS + LABA (seretide) 60

Bng 3.5 S ngày ngh hc, cp cu trung bình trong nm qua 56
Bng 3.6 Hiu bit ca ngi bnh v kim soát HPQ và thc trng KSH 57
Bng 3.7 iu tr ca ngi bnh khi b hen 57
Bng 3.8 Tin s gia đình có ngi b HPQ 57
Bng 3.9 Tin s gia đình có ngi b d ng 58
Bng 3.10 Tin s bn thân b d ng 58
Bng 3.11 Tin s bn thân b VMD 58
Bng 3.12 Các yu t gây khi phát HPQ 59
Bng 3.13 Các d nguyên gây khi phát HPQ 59
9
Bng 3.14 Các đc đim chung ca đi tng nghiên cu 60
Bng 3.15 Mi liên quan gia thi gian b bnh và mc đ nng ca bnh 61
Bng 3.16 T l bnh nhân còn các triu chng sau điu tr 61
Bng 3.17 T l BN còn các triu chng ban ngày sau điu tr 62
Bng 3.18 S ngày có triu chng trung bình trên mt bnh nhân 62
Bng 3.19 T l BN còn các triu chng ban đêm sau điu tr 62
Bng 3.20 S đêm có triu chng trung bình trên mt bnh nhân 63
Bng 3.21 T l bnh nhân dùng thuc ct cn 63
Bng 3.22 S ln dùng thuc ct cn TB /bnh nhân / ngày 63
Bng 3.23 S ngày ngh hc, cp cu TB trc và sau điu tr 4 tun 65
Bng 3.24 Thay đi ch s PEF bui sáng trc và sau điu tr 65
Bng 3.25 Thay đi tr s PEF bui sáng trc và sau điu tr 66
Bng 3.26 Thay đi ch s PEF bui ti trc điu tr và sau điu tr 66
Bng 3.27 Thay đi tr s PEF bui ti trc và sau điu tr 67
Bng 3.28  dao đng ca PEF sáng - ti trc và sau điu tr 68
Bng 3.29 Bin đi bc hen sau điu tr 69
Bng 3.30 Hiu qu kim soát HPQ qua bng đim ACT 70
1
T VN 

Hen ph qun là bnh khá ph bin trong các bnh đng hô hp 
nc ta cng nh nhiu nc trên th gii. Bnh do nhiu nguyên nhân gây
nên và có xu hng ngày càng tng. Theo báo cáo ca T chc Y t Th gii
2004, trên th gii có hn 300 triu ngi bnh hen ph qun, vi 6-8% ngi
ln, hn 10%  tr em di 15 tui, c tính đn n
m 2025 con s này tng
lên đn 400 triu ngi [89].
S gia tng nhanh chóng ca hen ph qun  khp các châu lc trên th
gii đc GINA (Global Initiative for Asthma) 2004 thông báo: Vng Quc
Anh, nc cng hòa Ailen có t l hen ph qun cao nht th gii 16,1%, t l
hen ph qun hin nay cao gp 5 ln so vi 25 nm trc; ti châu i Dng
t l hen ph qun 14,6% tng nhanh trong thp k
 qua;  Bc M 11,2%, t
l hen ph qun  tr em và thanh thiu niên tng t 25-75% trong mi thp
k t nm 1960 đn nay; Nam châu Phi t l hen ph qun 8,1% vùng Nam
Phi cao hn các vùng khác ca châu Phi [89].
Khu vc ông Nam Á - Tây Thái Bình Dng, tình hình hen ph qun
tr em trong 10 nm (1984-1994) tng lên đáng k: Nht Bn t 0,7%-8%,
Xingapo t 5-20%, Inđônêsia 2,3-9,8%, Philippin 6-18,8% [6].

 Vit Nam tuy cha có thng kê đy đ, theo công b
ca mt s tác
gi cho thy t l hen ph qun cng gia tng nhanh chóng nm 1998 t l
hen ph qun  tr em di 15 tui là 2,7% [21], nm 2002 là 9,3% [27], nm
2005, 2006 là 10,42% [34] và 8,74% [14].

nhng câu hi này, chúng tôi tin hành đ tài nhm 3 mc tiêu sau:
1. Mô t thc trng hen ph qun  hc sinh tiu hc, trung hc c s
thành ph Thái Nguyên nm hc 2007-2008.
2. Xác đnh mt s yu t nguy c
gây hen ph qun  hc sinh tiu
hc, trung hc c s thành ph Thái Nguyên.
3. ánh giá hiu qu kim soát hen ph qun  hc sinh tiu hc,
trung hc thành ph Thái Nguyên bng ICS + LABA (Seretide). 3
Chng 1
TNG QUAN

1.1 Dch t hc v hen ph qun
1.1.1  lu hành ca hen ph qun
Hen ph qun (HPQ) là mt trong nhng bnh phi mn tính ph bin
nht trên th gii, bnh gp  mi la tui và  tt c các nc. Trong vòng
20 nm gn đây t l mc bnh ngày càng tng, đc bit  tr em [4], [68]. T
l tr
em có triu chng HPQ thay đi t 0-30% tu theo điu tra  tng khu
vc trên th gii [67]. ng trc s gia tng nhanh chóng nh vy, T chc
Y t Th gii (WHO) quan tâm đn vic so sánh t l HPQ gia các nc.
Tuy nhiên vic so sánh này còn hn ch do vic s dng đa dng các phng
pháp đánh giá khác nhau, vic thiu mt đnh ngha rõ ràng v hen đc chp
nh
n rng rãi, đã làm cho kt qu các t l bnh hen toàn cu ti các báo cáo

Gisây, Gusây, x
Wales, đo Man, Anh, Niu Dilân và châu Úc (Ôxtrâylia).
T l này cng tng t t l hen cao  các nghiên cu trên và các nc t l
hen thp là Nga, Trung Quc, Anbani, Inđônêsia, Ma Cao [89].

Bng 1.1 T l HPQ trên th gii [89]
Quc gia % Quc gia % Quc gia %
Xcôtlen 18.4 Ivôry 7.8 Italia 4.5
Gisây 17.6 Côlômbia 7.4 Ôman 4.5
Gusây 17.5 Th Nh K 7.4 Pakixtan 4.3
X Wales 16.8 Li Bng 7.2 Tunisia 4.3
o Man 16.7 Kenya 7.0 Vecđ 4.2
Anh 15.3 c 6.9 Latvia 4.2
Niu Dilân 15.1 Pháp 6.8 Ba Lan 4.1
Úc 14.7 Na Uy 6.8 Angiêri 3.9
Cng hòa Ailen 14.6 Nht Bn 6.7 Hàn Quc 3.9
Canađa 14.1 Thy in 6.5 Bnglađet 3.8
Pêru 13.0 Thái Lan 6.5 Ma Rc 3.8
Trinidad và Tobago
12.6 Hng Kông 6.2 Palettin 3.6 5
Quc gia % Quc gia % Quc gia %
Côtta Rica 11.9 Philippin 6.2 Mêhicô 3.3
Braxin 11.4
Các tiu Vng quc
 rp Thng nht
6.2 Etiôpi 3.1
M 10.9 B 6.0 an Mch 3.0

Wang nghiên cu  Xingapo HS 6–7 và 12–15 tui t 1994-2001. t l
hen  HS 12–15 tui tng 9,9% đn 11,9%. Nhng  HS 6-7 tui gim 16,6–
10,2% [123].
Wong và CS nghiên cu ti Hng Kông nhóm HS 13–14 tui t l hen
đc bác s chn đoán 11,2% nm 1995 và 10,2% nm 2002 [127].
Tanaka.K nghiên cu t l hen và khò khè liên quan đn hút thuc lá
th đng  tr
em Nht Bn cho kt qu t l hen là 7,6% [118].
Vit Nam là mt nc thuc khu vc ông Nam Á có t l HPQ tng
nhanh trong nhng nm gn đây. Theo Lê Vn Khang, Phan Quang oàn,
Nguyn Nng An "Bc đu phát hin t l HPQ trong mt s vùng dân c
Hà Ni" (1998) cho thy t l HPQ  tr em di 15 tui là 2,7% [21].
Nghiên cu ca khoa D ng - Min dch lâm sàng Bnh vin B
ch Mai nm
1998 kt qu t l HPQ  nc ta là 6 - 7% [4].
Nhng nghiên cu mi đây v t l HPQ hc sinh tui hc đng Hi
Phòng nm 2002 là 9,3% [27]. T l HPQ  hc sinh tui hc đng ni,
ngoi thành Hà Ni nm 2005 là 10,42% [34], nghiên cu  hc sinh mt s
trng trung hc ph thông ti Hà Ni nm 2006 là 8,74% [14].
Nghiên cu
tình hình hen, viêm mi d ng
 hc sinh mt s trng trung hc ph thông
ni thành Hà Ni nm 2003 cho thy t l HPQ là 10,3% [22].

V i nhng thng kê cha đy đ, c tính t l HPQ ca Vit Nam là
4-5% thì chúng ta có khong 4 triu ngi b HPQ và chc chn t l HPQ
không phi là thp [6].
1.1.2 Gánh nng do hen ph qun

Gánh nng do HPQ không ch đi vi ngi bnh mà còn nh hng

- Trong nhà: mt nhà, vt nuôi có lông (chó, mèo, chut), d nguyên
t gián, nm, m
c, bào t.
- Ngoài nhà: phn hoa, nm, mc, bào t.
• Nhim trùng (ch yu là virus)
• Cht gây d ng t ngh nghip 8
• Khói thuc lá: Th đng, ch đng
• Ô nhim không khí trong, ngoài nhà
• Ch đ n
C ch nh hng đn quá trình phát trin và biu hin HPQ ca các
yu t rt phc tp và chúng có tng tác ln nhau. Nhiu đa hình thái gene
có liên quan vi tính mn cm vi hen và d ng. Tng tác phc tp gia
gene và môi trng có v đóng vai trò ch cht trong s hình thành bnh.
Thêm vào đó các khía cnh phát trin nh là s trng thành ca đáp ng
min dch và thi đim tip xúc vi nhim trùng trong nhng nm đu tiên
đang ni lên nh là các yu t quan trng làm thay đi nguy c mc HPQ trên
ngi có sn gene quy đnh vic d mc HPQ [66], [72].
Mt s đc đim có liên quan đn nguy c HPQ tng cao, tuy nhiên bn
thân chúng không phi là yu t nguyên nhân th
c s. S khác bit rõ ràng v t
l HPQ toàn b gia các chng tc và sc tc cho thy có s khác bit v gene,
tuy nhiên có s trùng lp đáng k v các yu t môi trng và kinh t xã hi. V
mi liên quan gia HPQ và tình trng kinh t xã hi cho thy t l HPQ  các
nc đã phát trin cao hn so vi nc đang phát trin,  nhóm dân s nghèo
cao hn so v
i nhóm dân s giàu trong cùng mt quc gia. iu này phn ánh s
khác bit v li sng, môi trng sng, điu kin tip cn các dch v y t [66].

quan trong các chng tc khác nhau. Các yu t môi trng, bao gm c hút
thuc lá, ch đ n ung, và nhim trùng đng hô hp do virus, cng liên
quan đn nguyên nhân ca bnh hen. Hn na, s tng tác gia gene nhy
cm và yu t môi trng có th xy ra và là m
t thách thc đang đc các
nhà điu tra trên toàn th gii theo đui. Hiu bit v gene, môi trng tng
tác c bn trong s phát trin ca bnh hen dn đn vic xác đnh các cá nhân
nhy cm và cách tip cn đ phòng bnh hiu qu [125].
Nghiên cu v các gene có liên quan đn phát trin HPQ tp trung vào
4 nhóm chính: sn xut kháng th IgE đc hiu kháng nguyên (c đa d ng
Atopy); bi
u hin tng phn ng đng dn khí; s to thành hóa cht trung
gian gây viêm, nh cytokines, chemokines, yu t tng trng; và xác đnh t
s gia đáp ng min dch qua Th
1
Th
2

(type 1 helper T; type 2 helper T)
[111]. Nghiên cu gia đình cùng vi phân tích bnh chng kt hp đã xác
đnh đc mt s vùng nhim sc th có liên quan đn kh nng mc bnh
HPQ. Ví d khuynh hng sn xut IgE huyt thanh  nng đ cao di truyn
chung vi tng phn ng ca đng dn khí, và mt gene hay mt nhóm gene 10
quyt đnh tng phn ng ca đng dn khí nm gn nhóm gene điu khin
tng hp IgE huyt thanh trên nhim sc th 5q [67], [102].
Nghiên cu s liên kt b gene và nghiên cu bnh chng đã nhn đnh
đc 18 khu vc b gene và hn 100 gene liên kt vi d ng và hen  11

11
ng sm hn. Ví d con ca 2 b m có c đa d ng s phát trin bnh d
ng trong vòng 18 tháng đu ca cuc đi là 42 % [6], [47].
Mt nghiên cu
khác cho thy, mt đa tr không có b hoc m b d ng thì nguy c b d
ng ca con là 20%; nu ch có b b d ng thì nguy c b d ng cho con là
40%; nu ch
 có m b d ng thì nguy c cho con là 50%; nu c hai b m
cùng b d ng thì yu t nguy c d ng cho con là 90% [121]. D ng là yu
t nguy c mnh nht trong HPQ. Ngi có c đa d ng có nguy c mc
HPQ gp 10 – 20 ln so vi ngi không có c đa d ng [6].

1.2.1.3 Tui, gii
HPQ có th gp  mi la tu
i và  c 2 gii, nhng gp nhiu nht là
 tr em. Tr em di 10 tui t l HPQ nam/n là 2/1 [47]. Lý do vì sao có
s khác bit liên quan đn gii tính nh vy cha rõ. iu này đc gii thích
 tr nam kích thc đng th hp hn, tng trng lc đng th và có th
trng lng IgE cao hn hc sinh n, dn đn tng gii hn
đng th trong
đáp ng vi s đa dng ca các yu t nguy c [69], [106]. Sau 10 tui, t l
HPQ ca gii nam không cao hn n vì t l đng kính ca đng th nh
nhau  c 2 gii do có s thay đi kích thc thanh qun xy ra  tui dy thì
 nam, không có  n [85], [104]. T tui dy thì tr đi, HPQ  n phát trin
nhiu h
n, vì vy đn tui trng thành t l HPQ toàn b  n nhiu hn
nam [47], [66]. a s các trng hp HPQ bt đu t khi còn nh và  nhiu
ngi HPQ còn dai dng đn khi đã ln tui. Nhiu nghiên cu đã thy rng
50 – 80% HPQ  tr em xut hin triu chng trc 5 tui. Khong mt na
các trng hp HPQ xut hin tr

cm và các bnh d ng  ngi. Theo s liu ca nhiu tác gi loài
Dermatophagoides pteronyssinus là loài ph bin chim 70 – 80 % trong tng
s các loài b nhà có trong mu bi. B nhà có tính kháng nguyên khi có 2 –
10 microgam b nhà trong 1 gram bi nhà (tng ng vi 100 – 500 con b

nhà trong 1 gram bi nhà hoc là trên 0,5 microgram/1 gram bi nhà đi vi
loài b D. Pteronyssinus, nhng ngng đ gây triu chng HPQ không đc
xác đnh rõ [55], [59], [67]. 13
 Vit Nam qua nghiên cu ca Nguyn Nng An, Phan Quang oàn,
V Minh Thc, ti khu vc Hà Ni b nhà có  57,1% trong tng s các mu bi
nghiên cu. Mt đ trung bình có 246 con b nhà trong 1 gram bi nhà, ch yu
là D.Pteronyssinus, thnh thong có rt ít Glycyphagus domesticus, s lng b
nhà D.Pteronyssinus trong 1 gram bi có nhiu  nhng nhà có bnh nhân HPQ
và ít  nhng nhà không có bnh nhân HPQ. S lng b nhà trong mt gram
b
i tng thì các triu chng HPQ cng tng theo [6].

Nghiên cu ca Phan Quang oàn ti khu vc Hà Ni ch ra rng 80% s
mu bi có b nhà.  nhng mu bi có b nhà, mi gram bi có 1200-1500
con, ch yu là D.Pteronyssinus, D.Farinae. Chúng sng đc t 8-12 tun 
môi trng thích hp: nhit đ 20-25 đ C, đ m 80 - 85% [10].
- Lông v: Các loi lông ca gia súc, gia cm nh lông chó, mèo, cu,
th, gà, vt đu có kh nng gây HPQ cho ngi.
Trong các loi d nguyên trên, d nguyên mèo có kh nng gây mn
cm đng hô hp mnh nht. D nguyên chính đc tìm thy t da mèo, đc
bit da vùng mt, các cht bài tit tuyn bã và nc tiu, nhng không có
trong nc bt. Nhng d nguyên t lông mèo (Fel d1) có kích thc rt nh

Phn hoa là mt trong nhng loi d nguyên gây nên bnh cnh lâm sàng d
ng đng hô hp: HPQ, viêm mi d ng.  M, hoa Ambrosia gây d ng
nht (viêm mi d ng theo mùa). Mt cm Ambrosia cho 8 t ht phn trong
1 gi.  Vit Nam, phn hoa sa thng vào cui thu sang đông. HPQ do
phn hoa có đc đim v lâm sàng bao gi cng kèm viêm mi d ng, viêm
kt mc m
t, rt ít khi HPQ đn thun. V thi đim, bnh thng xy ra theo
mùa trong nm, thng là mùa tng ng vi các cn “ma” phn hoa. Nhiu
nc đã xác lp đc thi đim “ma” ca tng loi phn hoa.  Vit Nam,
“ma” phn hoa sa thng vào cui thu sang đông [2], [102].

1.2.2.2 Nhim trùng
Nhim trùng đng hô hp: Các nhim trùng đng hô hp có liên
quan ch
t ch vi HPQ. Nhim trùng đng hô hp cp gây ra s trm trng
ca HPQ  c ngi ln và tr em. Nguyên nhân có th là virus nh:
Rhinovirus, Coronavirus, Influenza, Parainfluinza, Adenovirus, virus Hp
bào hô hp. Các virus gây nhim khun đng hô hp chim 50-80%, ch yu
là virus Hp bào hô hp hay gp  tr em [67]. Trong thi kì tui hc sinh 15
(tui nhi đng), mt s virus có liên quan đn s phát trin phenotype hen.
Virus Hp bào hô hp và virus Á cúm gây ra kiu triu chng nh viêm tiu
ph qun rt ging HPQ  tr em.
Mt s nghiên cu tin cu dài hn trên tr
em nhp vin vì nhim virus Hp bào hô hp thy rng có đn 40% các tr em
này s tip tc khò khè hay phát thành HPQ sau này [107]. Mi tng tác
gia c đa d 
ng và nhim virus khá phc tp, trong đó c đa d ng có th

ng [66], [67].
1.2.2.4 Khói thuc lá
- Khói thuc lá là tác nhân chính gây bnh phi tc nghn mn tính
(COPD) và HPQ. Hút thuc ch đng hoc th đng đu có th mc các bnh
trên. Hn 4500 hp cht và cht gây ô nhim đc tìm ra trong khói thuc lá
nh: polycyclic hydrocarbons, nicotine, carbon monoxide, carbon dioxide,
nitric oxide, nitrogen oxides và acrolein các cht này làm tng phn ng ph
qun, gây viêm nhim, tng xu
t tit ph qun. Có nhiu bng chng cho thy
trong môi trng khói thuc lá (hút thuc lá th đng) làm tng nguy c mc
bnh đng hô hp, tng t l khò khè và hen suyn, nht là  tr em t 6 đn
10 tui và tr em có tin s b m b d ng [62], [118]. Nhng ngi hút
thuc lá th đng có nguy c nhn đc nhiu cht đc hn so v
i ngi hút
thuc lá ch đng, đc bit trong vai trò kích ng đng hô hp ca khói
thuc. Khói thuc lá làm cho các chc nng phi ca bnh nhân HPQ mau b
suy gim, làm tng mc đ nng ca HPQ và làm gim đáp ng vi thuc
điu tr Glucocorticoid hít và toàn thân, gim kh nng kim soát HPQ tt
[43], [56], [67], [91].
1.2.2.5 Ch đ n

- Mt vài d liu gi ý rng đc
đim ca ch đ n phng Tây nh
nhiu thc phm ch bin sn, ít cht chng oxy hóa (trái cây và rau), nhiu
acid béo đa vòng 6 không no (margarin và du thc vt), ít acid béo đa vòng 3
không no (m cá), làm tng nguy c b HPQ và bnh d ng [57].

- Phn ng d ng vi thc n có th là yu t khi phát cn khó th,
thng ít gp và ch yu  tr
nh, trong đó có các thc n giàu đm nh:

2
hít, hay có th nga triu chng sau vn
đng bng cách điu tr trc đng vn 
2
gi ý chn đoán HPQ. Mt s
dng vn đng nh là chy b là yu t kch phát mnh [114]. Co tht ph
qun do vn đng có th xy ra trong mi thi tit, nhng thng xy ra khi
bnh nhân th không khí lnh, khô hn là không khí nóng m. Mt s tr em
b HPQ ch có triu chng khi vn đng. i vi nhóm này hay nghi ng 18
chn đoán HPQ, thc hin test vn đng rt có ích giúp chn đoán HPQ
[67], [117].

HPQ do gng sc đc gii thích là do s mt nc t niêm mc đng
hô hp, làm tng áp lc thm thu  lp lót ca đng dn khí dn đn gii
phóng các cht trung gian hóa hc gây co tht ph qun t nhng t bào mast.
Cng có nghiên cu cho rng vn đng gng s
c có th tng gii phóng acetyl
cholin gây co tht ph qun [6].
c đim ca khu vc nghiên cu: Thái Nguyên là mt thành ph
công nghip, có khu công nghip Gang Thép là cái nôi ca ngành luyn kim
c nc vi hàng chc c s sn xut gang, thép ln nh trên đa bàn. Nhà
máy Cán thép Gia Sàng là mt trong h thng sn xut thép ca khu công
nghip cung cp thép cho c nc và xut khu. Vi quy trình sn xut ln
nh vy lng khói, bi và nc thi ln liên quan đn môi trng xung
quanh, đc bit là gây nh hng môi trng và sc khe ngi dân trong
vùng nu quy trình x lý cht thi không đm bo.
1.3 Chn đoán hen ph qun