THỂ HIỆN VÀ THƯỞNG NGOẠN MỸ THUẬT TRANH BIẾM HOẠ
KHÔNG HỀ ĐƠN GIẢN
Hầu hết các dân tộc trên thế giới đều có tranh cười giải trí. Tranh cười trên báo trào
phúng thoạt đầu chỉ nhằm chê bai, giễu cợt những thói hư tật xấu trong sinh hoạt
đời thường, và dù cái cười có điêu ngoa, cay độc thì dư luận cũng dễ bỏ qua bởi
giới thượng lưu thường tỏ ra cao thượng, “không thèm chấp” các bài viết, các tranh
vẽ của những tờ báo “lá cải”, loại báo chỉ dành cho tầng lớp bình dân
Tuy nhiên ở châu Âu, từ khi nhiều nhà nước pháp quyền được thiết lập, những
quyền tự do ngôn luận, báo chí, tự do hoạt động các đảng phái được bảo đảm (ở
những mức độ khác nhau và còn nhiều điều nặng tính hình thức) thì phần lớn tranh
cười trên báo chí đã nâng cấp, thể hiện rõ rệt, sâu sắc tính phản biện chính trị, xã
hội ở tầm quốc gia, quốc tế, và cũng từ đó loại tranh này được mang danh biếm
họa.
Tất nhiên trong môi trường chính trị xã hội có tính cạnh tranh khốc liệt như ở
phương Tây thì biếm họa cũng được các nhóm lợi ích khác nhau mà tiêu biểu là
những tập đoàn kinh tế, những đảng phái chính trị khai thác triệt để để xăm soi,
chế giễu, đả kích và thậm chí là vu cáo, bôi nhọ đối thủ. Tuy nhiên có những họa sĩ
biếm giầu trí tuệ, coi trọng danh dự, có trách nhiệm cao đối với sự phát triển lành
mạnh của xã hội và toàn thế giới đã vượt qua mọi sự ràng buộc lợi ích cá nhân, cục
bộ, dùng biếm họa làm vũ khí đấu tranh chống lại các thế lực cường bạo, tham
nhũng, cực đoan hiếu chiến Cũng chính bởi có khả năng và dũng khí phát hiện,
phê phán, lên án, cảnh báo những mặt trái trong quá trình phát triển xã hội mà nhân

tính; một hướng khác là đơn giản tối đa đường, nét, hình khối, mầu sắc, rất gần với
phác thảo, ký họa Đôi khi từ đơn giản đi tới cẩu thả đã làm giảm sự thu hút người
xem.
Theo tôi, họa sĩ biếm phải nắm vững hình họa, luật xa gần nhưng cần mạnh dạn
khai thác mọi thủ thuật khoa trương, bóp méo hình thể, xóa bỏ ranh giới không
gian, thời gian, tạo sự hư ảo cho cảnh sắc họa sĩ có thể biến hóa con người thành
con vật, đồ vật hoặc ngược lại, cũng có thể cho người cổ xưa hoặc ở thế giới khác
giao tiếp với người đương đại của thế giới thực; với họa sĩ có tri thức cao, giầu vốn
sống còn có thể khai thác các yếu tố lịch sử, truyền thuyết, truyện cổ tích, dân gian
hoặc cho “nhái lại” hoặc đối chứng giữa nội dung bức tranh với các sự kiện và các
nhân vật nổi tiếng trong thế giới thông tin Làm được như vậy sẽ gia tăng sự cuốn
hút người xem đồng thời tạo được “đất diễn” để thể hiện bản sắc dân tộc, thể hiện
tính hiện đại cũng như thể hiện tình cảm hội nhập quốc tế.
- Yêu cầu thứ hai cần có đối với biếm họa là phải gây được tiếng cười đặc biệt cho
người xem. Nói đặc biệt so với thông thường là tiếng cười ấy đã có suy nghĩ của
người xem, đã thể hiện thái độ văn hóa, thái độ chính trị của người xem, và tiếng
cười của người xem cũng thể hiện sự đồng cảm, đồng thuận với họa sĩ trong việc
xem xét, đánh giá vấn đề đã được đưa ra.
Thông tin, thông điệp của họa sĩ thông qua tiếng cười có sức mạnh đặc biệt, nó đưa
những đối tượng bị phê phán, lên án vào thế lúng túng, cô lập, rất khó lựa chọn các
hình thức phản kháng; nếu đối tượng phản ứng theo cách thông thường thì dễ rơi
vào tình huống “lạy ông tôi ở bụi này” hoặc bị đánh giá là kém hiểu biết, là cố
chấp Như vậy việc gây được tiếng cười có văn hóa, có chính trị cho người xem là
đặc trưng nổi bật nhất của tranh biếm họa, và nếu không làm được điều này thì
biếm họa dễ trở thành loại tranh cổ động (AFIC).
Để tạo được tiếng cười cho người xem, người họa sĩ cũng phải khai thác những
yếu tố của bức tranh như đã nêu ở trên, tuy nhiên điều quan trọng ở đây là sự sắp
xếp, bố trí khéo léo để tạo được các cặp đối kháng, xung đột giữa thực và hư, giữa
hợp lý với bất hợp lý.
Nhằm làm rõ hơn những phần trình bày ở trên, xin đưa ra ba bức biếm họa để trao

nông dân bị cướp đất Chính những đối nghịch này đã tạo nên cái cười mỉa mai,
giễu cợt và sự phẫn nộ ở người xem.
Xem biếm họa của những danh họa nước ngoài, đặc biệt là ở phương Tây, ta thấy
họ thể hiện vượt trội sự thông minh, hóm hỉnh, tranh của họ luôn tạo ra sự kỳ ảo,
mới lạ, bất ngờ.Tuy nhiên ở một số họa sĩ biếm phương Tây, có lẽ do ngộ nhận về
sự tự do, dân chủ “Trong thế giới phẳng” đã không chú ý tới sự khác biệt giữa các
nền văn hóa, bởi vậy đã có những bức biếm họa gây phiền toái tới quan hệ giữa các
quốc gia và giữa các dân tộc. Điển hình năm 2007, báo Jyllands Posten của Đan
Mạch có tranh biếm họa về nhà tiên tri Muhammad dẫn tới những cuộc mít tinh
biểu tình phản đối gay gắt của một số quốc gia Hồi giáo; gần đây nhất, ngày 2-11-
2011, tòa soạn của Tạp chí Pháp, Charlie Hebdo đã bị đánh bom xăng của người
Hồi giáo khi bìa Tạp chí là bức biếm họa về nhà tiên tri Muhammad.
Việt Nam đã thực hiện đổi mới và hội nhập quốc tế từ nhiều năm nay. Đảng và
Nhà nước đã khẳng định đường lối phát triển đất nước với mục tiêu dân giàu, nước
mạnh, xã hội dân chủ, công bằng và văn minh; chính quyền đã thực hiện những
bước tiến mạnh mẽ trong việc công khai, minh bạch và xử lý nghiêm túc những tệ
nạn tham nhũng, lạm dụng chức quyền xâm phạm quyền tự do, dân chủ của người
dân, đua theo lối sống sa đọa, đua theo cách kiếm tiền bất chấp việc gây tổn hại tài
nguyên môi trường, tổn hại tới đạo đức, văn hóa của những quan chức biến chất.
Trong những thành tựu bước đầu đó có sự đóng góp của ngành thông tin, văn hóa
nghệ thuật cũng như một số loại hình có tiếng cười phản biện gần gũi với biếm họa
như hài kịch, thơ văn châm biếm, đả kích Rất tiếc là biếm họa với nhiều ưu thế
vượt trội trong phản biện, đấu tranh phòng chống tiêu cực, tệ nạn xã hội, lại chưa
thực sự đứng vào đội ngũ tiên phong.
Về vấn đề người xem tranh biếm họa. Hiện nay, ở nước ta, qua thực tế cho thấy,
lượng người ham thích và cảm thụ được cái hay, cái đẹp của biếm họa không nhiều
và có chiều hướng giảm sút. Về mặt lý thuyết ta hiểu rằng, không phải ai cũng ham
và hiểu được tranh biếm họa, muốn có điều đó thì người xem phải có khiếu hài
hước, phải có tri thức khoa học và vốn sống nhất định cũng như phải có sự quan
tâm tới thời cuộc với ý thức trách nhiệm công dân. Để làm rõ hơn vấn đề này xin

ký ninh màu vàng và nhọ nồi mầu đen để thể hiện). Những biếm họa của tôi không
chỉ lên án, đả kích Mỹ, ngụy mà còn chế giễu, phê bình lính ta trộm rau, bắt gà của
đồng bào Biếm họa thời chiến như vậy mà vẫn được các thủ trưởng cho gửi tới
các đơn vị chiến đấu và tôi thực sự vui sướng được thấy đồng đội của mình hồ hởi,
thích thú đón nhận những bức biếm họa ấy.