B GIÁO DC VÀ ÀO TO
VIN KHOA HC
VÀ CÔNG NGH VIT NAM

VIN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VT

NGUYN MNH HÀ

NGHIÊN CU MT S C IM
SINH HC-SINH THÁI VÀ BÀO TN
LOÀI BÒ TÓT (BOS GAURUS SMITH, 1827)
 VIT NAM Chuyên ngành: ng vt hc
Mã S: 62 42 10 01
TÓM TT LUN ÁN TIN S SINH HC
Hà Ni - 2008
Công trình đã đc hoàn thành ti

M U
1. Tính cp thit ca đ tài
H Trâu bò (Bovidae), thuc b Thú móng guc ngón chn (ARTIODACTYLA),
bao gm nhiu loài thú n thc vt có kích thc ln. Các ging và loài trong h
Trâu bò có phân b t nhiên  Vit Nam đã đc thng kê gm có: ging Bò hoang
(Bos), ging Trâu rng (Bubalus), ging Sn dng (Naemorhedus) và ging Sao la
(Pseudoryx) và ging Bò sng xon (Pseudonovibos) cng đc coi là ging thú mi
mô t  ông Dng; vi 6 loài đã đc xác nh
n là: bò tót (Bos gaurus), bò rng
(Bos javanicus), bò xám (Bos sauveli), trâu rng (Bubalus bubalis), sn dng
(Naemorhedus sumatraensis) và sao la (Pseudoryx nghetinhensis). ây là các loài thú
đc hu và có giá tr bo tn cao ca vùng Nam và ông Nam Á. Ngoài các giá tr v
bo tn ngun gien, các loài trong h Trâu bò có giá tr đi vi đi sng ca con
ngi. Hn th, đây cng là ngun gien quan trng, có th s dng đ ci to các đàn
gia súc hin ti hoc thu
n dng đ phc v đi sng ca con ngi.
Bò tót (Bos gaurus) là mt trong nhng loài thú có kích thc và trng lng ln
trong h Trâu bò và là mt trong nhiu loài đc trng cho các khu vc rng nhit đi.
Bò tót phân b rng, có mt  nhiu dng sinh cnh khác nhau, t rng thng xanh,
rng bán thng xanh, rng khô và các khu vc trng c  khu vc Nam Á và ông
Nam Á.  nhiu khu vc, bò tót đc ch
n là biu tng v sc mnh và v đp ca
thiên nhiên.  Vit Nam, bò tót luôn đc đánh giá là loài thú quý, him và có tim
nng v kinh t phc v con ngi. Chính vì các giá tr đó mà loài bò tót đã b sn
bn và vùng sng ca chúng b phá hy, dn đn s suy gim qun th nhanh chóng.
 Vit Nam hin nay, bò tót ch đc ghi nhn  dng các qun th nh, sng r
i rác
 các khu vc rng b chia ct thuc các vùng Tây Bc, Bc Trung B, Tây Nguyên
và ông Nam B. Bò tót đc xp vào danh sách các loài SP B E DA (VU)
trong Danh lc  ca IUCN (2008). Sách  Vit Nam (1992, 2000, 2007) xp bò

ây là nghiên cu toàn din đu tiên v sinh hc, sinh thái và đánh giá v bo tn
cho loài bò tót  Vit Nam. Các kt qu nghiên cu ca đ tài s b sung và làm
phong phú thêm các thông tin v loài bò tót  Vit Nam. Kt qu ca lun án s góp
phn cung cp nhng hiu bit đy đ v mt s đc đim sinh hc và sinh thái ca
bò tót. Các kt qu
 ca lun án cng s là c s khoa hc cho vic xây dng các k
hoch giám sát và bo tn loài bò tót, phù hp cho các vùng phân b hin ti ca
chúng.
3. i tng nghiên cu
i tng nghiên cu là loài bò tót (Bos gaurus)  Vit Nam.
4. Nhng đóng góp mi ca lun án
 tài là mt trong các công trình nghiên cu và đánh giá đu tiên  Vit Nam v
các đc đim sinh hc, sinh thái và bo tn cho mt loài thú hoang dã đang b đe da
 mc đ toàn cu.  tài cung cp các thông tin đy đ và cp nht v qun th,
phân b và sinh hc-sinh thái ca loài bò tót  Vit Nam. 3
3
 tài bc đu ng dng các phng pháp nghiên cu sinh hc hin đi nh k
thut sinh hc phân t đ đánh giá v di truyn qun th, s dng các công c nghiên
cu mi nh by nh đ ghi nhn và giám sát bò tót.  tài cng s dng phng
pháp đánh giá cho đim theo các vn đ u tiên đ xác đnh các mi đe da, đánh giá
m
c đ quan trng ca khu vc phân b nhm đa ra các đ xut bo tn phù hp
cho loài bò tót  Vit Nam.
5. Cu trúc ca lun án
Lun án có 119 trang, gm phn M đu 4 trang, chng Tng quan tài liu 24
trang, chng Nguyên liu và phng pháp 18 trang, chng Kt qu và bàn lun 70
trang, phn Kt lun và Kin ngh 3 trang, vi 22 bng, 6 bn đ, 12 biu đ, 5 hình

Trc nm 1975, không có các nghiên cu chuyên kho cho loài bò tót, thông tin v
loài này ch đc nêu trong các sách hng dn sn bn và danh sách mu đng vt
thu đc  vùng ông Dng, ch yu đc xut bn  nc ngoài và bng ting
Pháp. Các nghiên cu v bò tót  Vit Nam đc thc hin tp trung nht trong giai
đo
n t 1975 đn nay và ch yu đc thc hin bi các nhà khoa hc trong nc.
Mt trong các thông tin đu tiên v phân b ca bò tót  min Bc đc nêu trong
báo cáo “Kt qu điu tra ngun li thú min Bc Vit Nam (1962-1976)” do ng
Huy Hunh và cng s (1981) thc hin. Bên cnh đó cng có mt s thông tin v bò
tót đc đ cp trong các báo cáo điu tra đng vt 
các khu vc khác nhau trong c
nc, tp trung nht  khu vc Tây Nguyên và min ông Nam B trong nhng nm
1980. Thông tin chi tit nht v sinh hc, sinh thái ca bò tót  Vit Nam hin nay
đc đ cp trong sách “Sinh hc và sinh thái các loài thú móng guc  Vit Nam”
ca ng Huy Hunh (1986). Ngoài ra, thông tin v phân b và hin trng ca bò tót
 Vit Nam cng đc đ cp trong 3 danh lc thú hoang dã ca ng Huy Hunh và
và cng s (1994), Lê V Khôi (2000) và
ng Ngc Cn và cng s (2008).
1.2. Tng quan các nghiên cu v sinh hc-sinh thái ca bò tót
Các nghiên cu chính v sinh hc, sinh thái ca bò tót trên th gii đc bit đn
gm mt s công trình quan trng sau đây: Wharton (1957), Schaller (1967), Lekagul
& McNeelley (1977), Conry (1981), Prayurasiddhi (1997) và Steinmetz (2004).
Trong các nghiên cu này, các tác gi đã bc đu đánh giá đc các thông tin v
qun th, s lng cá th, vùng phân b chính, din tích vùng sng, cu trúc đàn,
khong cách di chuyn, sinh sn, dch b
nh và thng kê đc các loài thc vt là thc
n ca bò tót  n , Thái Lan, bán đo Mã Lai, Cam-pu-chia và  Lào. Ngoài ra,
nghiên cu ca Thomas (1996) cng đa ra đc các thông tin v tp tính sinh thái
và các mi quan h ca nhp tim, nhit đ c th vi các hot đng ca bò tót trong
điu kin nuôi nht.

đng vt truyn thng, ph bin đang đc s dng rng rãi  Vit Nam và trên th
gii. Các phng pháp này cng đc mt s tác gi áp d
ng thành công cho các
nghiên cu v bò tót  Cam-pu-chia, Thái Lan, bán đo Mã Lai và Vit Nam.
Phng pháp k tha
: Các thông tin v bò tót trên th gii và  Vit Nam đc
thu thp, đánh giá và s dng đ so sánh trong lun án.
Phng pháp điu tra phng vn
: Có hai nhóm đi tng chính đc phng
vn, đó là: phng vn chuyên gia và phng vn ngi dân đa phng. Kt qu ca
điu tra phng vn đc s dng đ đnh hng cho các hot đng nghiên cu
chuyên sâu v sinh hc, sinh thái ca bò tót.
Phng pháp điu tra thc đa
: Hot đng nghiên cu và thu thp s liu ca
lun án ngoài thc đa đc thc hin theo hai giai đon là: Giai đon 1 - nghiên cu
và điu tra v phân b và s lng ca bò tót, đc thc hin trong hai nm 2004 và
2005. Giai đon 2 - nghiên cu tp trung v sinh hc, sinh thái, đc thc hin  khu 6
6
vc có qun th bò tót còn s lng n đnh, có điu kin đa hình thun tin cho các
hot đng nghiên cu và quan sát. Các phng pháp nghiên cu chính đã đc thc
hin là:
Kho sát thc đa theo tuyn
. Các tuyn điu tra ngu nhiên đc lp  các khu
vc phân b và hot đng ca bò tót. Các tuyn điu tra c đnh đc lp  nhng
khu vc hot đng thng xuyên và vùng phân b tp trung ca bò tót đ tng tn
sut gp và quan sát bò tót. Thi gian điu tra tuyn ban ngày t 06:00h đn 10:00h
và t 15:00h đn 18:00h; điu tra theo tuyn ban đêm đc thc hin sau 20:00h.

: Mt đ ca bò tót 
các khu vc nghiên cu đc tính theo công théM M = N/S, trong đó, M là mt đ 7
7
trung bình, N là s cá th ca khu vc và S là tng din tích ca khu vc; Nghiên cu
v sinh cnh ca bò tót, chúng tôi s dng phng pháp ca Neu et al. (1974), Byers
et al. (1984) và Manly et al. (1993). ây cng là phng pháp đánh giá đc Conry
(1981) và Prayurasiddhi (1997) s dng cho nghiên cu v vùng sng và sinh cnh
ca bò tót nh  bán đo Mã Lai và Thái Lan; Nghiên cu v vùng sng ca bò tót
đc thc hin  5 đàn bò tót, trong đó, 3 đàn  Cát Tiên (ng Nai), 1 đàn 
Tân
Lp (Bình Phc) và 1 đàn  aKrông (Qung Tr). Vùng sng ca các đàn bò tót
đc xác đnh trên bn đ đa hình 1:25.000 cho tng đàn. Vùng sng ca bò tót cng
đc đo tính theo mùa ma, mùa khô và cho c nm đ so sách s khác bit theo
mùa; Nghiên cu v di chuyn - khong cách di chuyn trong ngày ca 4 đàn bò tót
vi 2 đàn  Ea Sô, 1 đàn  Tân Lp và 1 đàn  Cát Tiên. Tng thi gian theo dõi là
138,5 gi và 50,9 km di chuyn ca 4 cá th
 bò tót. im bt đu ca hot đng di
chuyn đc tính t ni ng và đim kt thúc  các khu vc ngh ngi cho hot đng
trong ngày tip theo. Giám sát v các hot đng trong ngày đc thc hin ti đa là
12 gi/ngày, trong thi gian t 04:00-17:00; Nghiên cu v thc n - quan sát hot
đng kim n ca bò tót ngoài t nhiên và thu mu thc vt thc n
đ giám đnh
loài. Tng cng 234 mu thc vt thc n ca bò tót đc thu đ đnh loi.
Các phng pháp nghiên cu trong phòng thí nghim
:
Nghiên cu v ký sinh trùng  bò tót: Các mu ngoi ký sinh trùng đc thu  cá
th bò tót nuôi  Tho Cm viên. Ni ký sinh trùng  bò tót đc thc hin bng cách

trng nh
t ca mt khu vc sinh sng và bo tn thích hp, xây dng thang đim đ
đánh giá các tiêu chí bo tn cho tng khu vc phân b. Da trên kt qu nghiên cu
v sinh hc-sinh thái và kt qu đánh giá v các mi đe da và tm quan trng ca
các khu vc phân b, chúng tôi đa ra các đ xut bo tn cho loài bò tót.

CHNG 3: KT QU VÀ BÀN LUN
3.1. Phân b ca bò tót  Vi
t Nam
Hin nay bò tót còn ghi nhn đc  27 khu vc thuc 15 tnh là: (i) Tây Bc -
in Biên: Mng Nhé (Mng Tè); (ii) Bc Trung B - Thanh Hóa: Pù Hu (Mng
Lát), Xuân Liên (Thng Xuân); Ngh An: Pù Hot (Qu Phong), Pù Mát (Con
Cuông); Hà Tnh: V Quang (V Quang); Qung Bình: Thng Hóa (Minh Hóa), U
Bò (Qung Ninh); Qung Tr: Vnh Ô (Vnh Linh), Triu Nguyên (aKrông); (iii)
Tây Nguyên - Kon Tum: Ch Mom Rây (Sa Thy); Gia Lai: Ch Prông; k Lk:
Yok ôn (Buôn ôn, C Jút), Ea Súp, Ea Sô (Ea Kar), Ch Yang Sin (Krông Bông,
Lc); k Nông: Tà ùng (k R’lp), Nam Nung (ak Min); Lâm
ng: Bì úp -
Núi Bà (Lc Dng), Bo Lc, Cát Lc; (iv) ông Nam B - Bình Phc: Tân Lp,
Ngha Trung (ng Phú), Bù Gia Mp (Phc Long), Lc Ninh; ng Nai: Cát Tiên
(Tân Phú), Vnh Cu, La Ngà; Ninh Thun: Phc Bình (Bác Ái), Ninh Sn.
 min Bc, vùng phân b t nhiên ca bò tót gii hn phía hu ngn sông à và
các tnh biên gii Vit Nam - Lào, t min Trung đn min Nam, bò tót phân b 
các tnh biên gii Vit Nam - Lào và Cam-pu-chia. Ghi nhn xa nht v phía B
c là
Lai Châu; ghi nhn xa nht v phía ông Nam là các tnh Ninh Thun, Bình Thun
và ng Nai; ghi nhn xa nht v phía Tây Nam là tnh Bình Phc. Gii hn cc
Bc vùng phân b ca bò tót là v tuyn 22
o
24’10” ti Mng Nhé (in Biên); gii

thc hin cùng thi gian cho thy, hin cón 344 cá th bò tót (±16) đã
đc thng kê
 các vùng phân b ca bò tót  Vit Nam.
Bng 3.1. S lng cá th bò tót tính theo các vùng
Ghi nhn
TT Vùng đa lý
1980 - 1999 2000 - 2007
T l gim %
1 Tây Bc 52 10 81
2 Bc Trung B 67-111 63 43
3 Nam Trung B 56-61 0 100
4 Tây Nguyên 184-286 112 39-61
5 ông Nam B 130 159 + 22 (tng)
Tng s 489-630 344 32-45% 10
10
So sánh các ghi nhn v bò tót trc và sau nm 2000 cho thy, vi s lng cá
th nh hin ti (344) đã gim 32-45% so vi s lng đã c tính trc nm 2000
(489-630). So sánh s suy gim cá th theo vùng đa lý cho thy, các khu vc có tc
đ suy gim mnh là: Nam Trung B (100%), Tây Bc (81%) và khu vc Tây
Nguyên (39-61%).
3.2.2. Mt đ cá th
So sánh mt đ cá th bò tót  21 khu vc phân b cho thy, mt đ cao nht ghi
nh
n  Cát Tiên vi 11,6 cá th/10.000 ha, thp nht  Pù Mát 0,5 cá th/10.000 ha.
Mt đ trung bình ca 21 khu vc phân b là 3 cá th/10.000 ha (296 cá
th/1.017.162 ha). Kt qu nghiên cu cng cho thy, các khu vc phân b ca bò tót
 phía Bc có mt đ thp hn các khu vc phía Nam ( = 0,05, t = -3,11 > 1,77, df =

bò đc ít hn cái trong các đàn là cu trúc gii tính ca 22 đàn bò đã nghiên cu ( =
0,05, 
2
= 2,97

> 2,71).  Ea Sô thng quan sát đc  dng đàn ch gm con cái, bò
nh và bê, trong đó, có 3 đàn ch gm con cái và con nh do bò đc đã b sn và mt
đàn không tìm hiu đc nguyên nhân.  các khu vc Yok ôn và Cát Tiên, các đàn
bò tót luôn đc quan sát  dng có ít nht mt con đc trng thành trong đàn.
d. Các mi quan h trong đàn
Kt qu nghiên cu  Ea Sô, Yok ôn và Cát Tiên cho thy, 82% các đàn bò đã
đc quan sát  khu vc
đc con đc dn đu. Các thông tin v các cá th trong đàn
ca 59 đàn cng cho thy, 87% các đàn do con đc dn đu. S th hin vai trò đu
đàn ca con đc ít rõ ràng khi kim n, nhng rõ ràng khi di chuyn và cnh gii, lúc
này con đu đàn thng dn đu hay có thái đ cnh giác, nghe ngóng khi có các
ting đng và du hiu l.
Các quan sát v hot đng ca bê con và bò m trong các đàn bò cho thy, bò m
và bê non th
ng di chuyn  cui đàn hoc  mt khong cách nht đnh vi các
thành viên khác trong đàn. Có th, do bê con di chuyn chm, hoc đ tránh s tn
công ca các thành viên khác trong đàn, bò m thng gi khong cách nht đnh
gia bê và các cá th khác trong đàn.
Quan sát ni ng và các du vt đ li ca bò tót trên các tuyn cho thy, bò tót
thng nm, ngh ngi tp trung theo đàn  trên cùng mt khu v
c t 20–40 m
2
vi
khong cách trung bình t 1,5-2 m gia mi cá th.
Bò tót thng t ra cnh giác vi các mi đe da và s xut hin ca con ngi

 lng các
đim nc ghi nhn thng nhiu hn 2 đim trên mt vùng sng (n = 12). Khong
cách trung bình t các đim ng ca bò tót ti các đim nc  trong vùng sng là
1.035 m (±118 m, n = 47).  các vùng đa hình b chia ct mnh, các đim nc
thng  xa ni sng.  khu vc có đ chênh cao không ln, khong cách t ni ng
ca bò tót đn các đi
m nc gn hn.  các đim nghiên cu, tn sut đn các đim
nc c đnh ca bò tót trong mùa khô cao hn mùa ma. Có th vào mùa ma, do
có nhiu vng và h nc tm thi đc hình thành cc b  trong các vùng sng,
nên bò tót d dàng tìm nc mà không phi đn các đim nc c đnh. Vào mùa
khô, ngun nc ch còn tp trung  mt s khu vc, nên bò tót ph
i đn các đim
ung nc c đnh.
Tng cng có 13 đim mui khoáng đc ghi nhn  trong vùng hot đng ca 12
đàn bò tót. Thng ch có 1 đim mui khoáng trong 1 vùng sng, ít hn so vi đim
nc. Khong cách gia ni ng ca bò tót ti các đim mui khong là 1.420 m
(±237 m, n = 13) xa hn ti đim nc. Bò tót thng đn các đ
im mui khoáng 1
ln/tun (3-5 ngày/ln) và không tuân theo quy lut c đnh v thi gian. 13
13
Nh vy, bên cnh s phù hp v thc n, đa hình và thm thc vt, các đim
nc và mui khoáng cng là nhng yu t quan trng trong s la chn vùng sng
ca bò tót.
3.6. Hot đng ca bò tót
Kt qu nghiên cu cho thy, khong cách di chuyn trung bình trong 1 ngày là
4.524 m (±330). Hot đng và di chuyn ca bò tót ph thuc vào đa hình ca vùng
sng,  các vùng đa hình tng

14
Cng ghi nhn đc bò tót hot đng  mt s kiu rng khác nh rng lá kim
(thông Pinus sp.) và  mt s din tích nông nghip nh ry sn (Manihot sp.), rng
cao su non (Hevea brasiliensis) và ry điu (Anacardium sp.). Tuy nhiên, bò tót
không hot đng  các vùng này mt cách t nhiên, mà do s gii hn ca vùng sng,
nên chúng buc phi kim n hoc di chuyn  đây.
Biu đ 3.1. Tn sut ghi nhn bò tót  các kiu sinh cnh
Không quan sát đc hot đng và di chuyn ca bò tót  các kiu rng nguyên
sinh và rng cây g ln. Có th do  các kiu sinh cnh rng th sinh, trng c, trng
cây bi, các loài cây g và thm ti đang phát trin, đa dng v thành phn loài, to
ra ngun thc n phong phú, phù hp vi vic ki
m n và hot đng ca bò tót.
Ngc li,  rng nguyên sinh, do tán rng kín, thm thc vt tng thp nh cây bi
và c nghèo nàn v s loài, không phi là ni kim n phù hp cho bò tót.
Kt qu nghiên cu bc đu v s la chn ni ng theo 5 kiu sinh cnh ca 2
đàn bò tót  Núi Tng và Bu Su (Cát Tiên) cho thy, tn sut ghi nhn đc bò
tót ch
n các ni ng  kiu sinh cnh rng bán thng xanh (30%) và rng hn giao
tre na (25%) cao hn là  trng c, rng thng xanh và rng rng lá.
Kt qu so sánh thi gian kim n ca hai đàn bò tót  Cát Tiên ti 5 kiu sinh
cnh cho thy, tn sut ghi nhn hot đng kim n ca bò tót  các kiu sinh cnh

15
3.8. Vùng sng ca bò tót
Nghiên cu v vùng sng cho thy, vùng sng trung bình ca 5 đàn bò tót đã
nghiên cu trong mùa ma là 2.826 ha, mùa khô là 2.719 ha và trong c nm là 3.160
ha. Không có s khác bit ln gia vùng sng ca các đàn bò vào mùa ma và mùa
khô ( = 0,05, df = 4, t = 1,30). S d, s sai khác v vùng sng theo mùa không ln
là do ni sng ca bò tót  các khu vc nghiên cu đu b gii hn nên chúng b dn
và hot đng  mt khu vc trong các mùa.
Bng 3.18. Din tích vùng sng ca các đàn bò tót đã nghiên cu
Din tích vùng sng
TT

Tên đàn

S cá th
Mùa ma Mùa khô C nm
1 Bu Su 24 2.714 2.287 3.922
2 Núi Tng 17 2.258 2.147 2.717
3 ng Hà 5 2.670 2.670 2.670
4 Tân Lp 12 3.650 3.650 3.650
5 aKrông 7 2.839 2.839 2.839
Trung bình 65
2.826 (±227) 2.719 (±264) 3.160 (±260)
Cha ghi nhn đc s trùng lp v vùng sng  các đàn bò tót đã nghiên cu. Có
th do mt đ bò tót thp, nên cha có s trùng lp v vùng sng gia các đàn. Ngoài
ra, có th tn ti s phân chia lãnh th gia các đàn, nên không có s trùng lp vùng
sng gia các đàn bò tót.
nh hng ca đ cao và đa hình đn s la chn vùng sng

Kt qu ghi nhn v đ cao vùng sng (so vi mc nc bin) ca bò tót cho

Kt qu nghiên cu v ni ký sinh trùng cho thy, các loài cu trùng, sán lá gan,
sán lá d c, giun đa, giun kt ht là các loài ký sinh trùng đc ghi nhn ph bin 
bò tót. Kt qu nghiên cu v ngoi ký sinh trùng  cá th bò tót ti Tho Cm viên
cho thy, các loi ve và côn trùng ký sinh là ngoi ký sinh trùng đã ghi nhn đc 
cá th
 bò tót nuôi  đây. Ký sinh trùng ghi nhn đc trên bò tót cng là các loài
đc ghi nhn ph bin  mt s đng vt nuôi nh trâu, bò nhà.
3.11. a dng di truyn
Không có sai khác nào trong 325 trình t nucleotide tng đng t 6 mu bò tót
thu đc t các cá th bò tót  Pù Hot, Ea Sô và Cát Tiên và cng không có mt
bin đi nào v trình t axit amin gia các mu DNA. S tng đng v di truyn
ca các cá th bò tót cho thy, các qun th nh bò tót
 Vit Nam có s đng nht v
di truyn.
3.12. Bo tn qun th bò tót  Vit Nam
3.12.1. Hin trng qun th
Kt qu nghiên cu cho thy, qun th bò tót ca Vit Nam có s lng 344 cá
th, gim so vi các thng kê t nm 1980-1999 (489-630 cá th). Tc đ suy gim
ca qun th ca bò tót  Vit Nam trong 20 nm là 32,4-45,4%. Do b suy gim s 17
17
lng cá th  hu ht các vùng phân b ca bò tót (tr Cát Tiên và Ea Sô), bò tót
đu có s lng và mt đ thp, hn th, vùng sng ca chúng ngày càng b thu hp.
Chính vì nhng suy gim đó, loài bò tót đc đánh giá là mt trong nhng loài đng
vt b đe da tuyt chng cao  Vit Nam và trên th gii. Bò tót đc xp trong
nhóm Nguy cp (EN) trong Sách  Vit Nam (2007) và thuc nhóm Sp b đe da
(Vulnerable) c
a IUCN [49].

89
69
58
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
Sn bnDch bnh Thú sn miCô lp di
truyn
Suy gim
vùng sng
Nguy c t
gia súc nuôi
Các mi đe da
Mc đ đe da18
18
a. Sn bn bt hp pháp
Sn bn và buôn bán trái phép các sn phm t bò tót luôn là nguyên nhân làm
suy gim qun th bò tót  tt các vùng phân b ca chúng trong khu vc. Do bò tót
là loài có hình dáng đp, trng lng ln, nên luôn là đi tng b sn bn đ phc v

Lc Ninh và aKrông. Ngoài kh nng gây truyn nhim bnh, còn có kh nng xy
ra s lai ghép ca bò tót và bò nhà, có th gây suy thoái gien ca bò tót. 19
19
e. nh hng ca dch bnh và thú sn mi
Rt ít các thông tin và ghi nhn v dch bnh ca bò tót  Vit Nam trong 50 nm
gn đây. Trong thi gian nghiên cu, chúng tôi cha ghi nhn đc các thông tin v
trng hp bò tót b h và các loài thú sn mi tn công. Có th do mt đ thú sn
mi  Vit Nam rt thp, nên không còn là mi đe da ln đi vi bò tót.
3.12.3. ánh giá giá tr bo tn ca các vùng phân b
Kt qu đánh giá v giá tr bo tn ca các vùng phân b ca các qun th nh bò
tót  Vit Nam cho thy, có 5 tiêu chí quan trng nht đ đánh giá mc đ quan trng
ca mt khu vc phân b, đó là: (i) kh nng trao đi di truyn ca qun th nh; (ii)
mc đ đc bo v ca vùng phân b; (iii) các tác đng lên vùng sng; (iv) s lng
cá th ca qun th
nh; và (vi) mt đ cá th bò tót ca khu vc.
Biu đ 3.3. Các tiêu chí đánh giá vùng phân b ca bò tót
Kh nng trao đi di truyn ca qun th đc đánh giá là mt trong nhng điu
kin quan trng nht ca mt vùng bo tn thích hp cho bò tót. iu kin này đc
20
20
truyn tt hn. Hn th, 5/6 khu vc trên là các vùng đc bo v tt (vn quc gia,
khu bo tn thiên nhiên), nên c hi tn ti ca bò tót  đây cng tt hn. Bên cnh
đó, 4/6 khu vc phân b nêu trên là các vùng tip giáp vi qun th bò tót  Lào và
Cam-pu-chia, cho nên, đây cng là các khu vc có ý ngha bo tn liên biên gii 
ông Dng.
3.12.4. Mt s đ xut bo t
n cho loài bò tót  Vit Nam
3.12.4.1. Các gii pháp v k thut
a. Bo tn nguyên v (in-situ)
Bo tn nguyên v luôn là bin pháp tt nht đc đ xut. C th cn tng cng
các hot đng chng sn bn bò tót  các vùng phân b quan trng ca bò tót nh Ea
Sô, Cát Tiên, Yok ôn và các khu vc ghi nhn nhiu hot đng by và sn bò tót
nh vùng Tây Nguyên. Cn quy hoch vùng sng ca bò tót cho phù hp. Ví d
, sinh
cnh a thích ca bò tót không phi rng nguyên sinh, mà là các vùng rng tha,
rng th sinh và các khu vc trng cây bi/trng c, do đó quy hoch các vùng sng
cho bò tót cn phi tính  mc đ phù hp t l ca các kiu sinh cnh là ni kim n
và hot đng chính ca bò tót. Hot đng m rng đt canh tác và thc hin các công
trình xây dng  trong vùng sng ca mt s
đàn bò tót làm thu hp và gây ra s chia
ct vùng sng, do đó, đ bo v và phát trin đc qun th ca loài bò tót đang b
nguy cp  Vit Nam, cn phi qun lý nghiêm túc các tác đng nh trên lên vùng
sng ca bò tót. Cn qun lý và hn ch các hot đng chn th gia súc trong vùng
hot đng ca đng vt hoang dã, đc bit là bò tót, phi xác đnh và khoanh v các
vùng hot đng ca bò tót đ qu
n lý chn th gia súc  các khu vc đó.

3.12.4.3. Bin pháp tuyên truyn và giáo dc cng đng
Các hot đng tuyên truyn v bo tn bò tót, thú móng guc nguy cp hi
n ti
vn cha đc thc hin và quan tâm đúng mc  Vit Nam, vì th, s hiu bit và
quan tâm ca xã hi đi vi các hot đng bo v bò tót còn ít. Do đó, cn có các
hot đng giáo dc và tuyên truyn, nhm nâng cao hiu bit và s quan tâm ca
cng đng đi vi các hot đng bo v và phát trin qun th bò tót  Vit Nam.
Cn g
n các hot đng tuyên truyn v bo v loài bò tót vi hot đng giáo dc môi
trng trong trng hc  các vùng phân b ca bò tót. 22
22
KT LUN VÀ KIN NGH
Kt lun
1. ã xác đnh đc 27 khu vc thuc 15 tnh là các vùng phân b chính ca qun
th bò tót  Vit Nam, trong đó, các khu rng đc dng có vai trò cc k quan trng
và là ni trú ng chính.  phía Bc, vùng phân b t nhiên ca bò tót gii hn  hu
ngn sông à và mt s tnh biên gii Vit Nam - Lào.  min Trung đn min Nam,
bò tót phân b
  các tính biên gii Vit Nam - Lào và Vit Nam - Cam-pu-chia.
2. Qun th bò tót  Vit Nam đã đc uc tính là có khong 344 cá th. Qun th
bò tót  Vit Nam có mt đ thp  hu ht các vùng phân b, trung bình là 3 cá
th/10.000 ha, cao nht là Cát Tiên (11/10.000), thp nht  Pù Mát (0,5/10.000). Cu
trúc tui  22 đàn bò tót đã nghiên cu là 3 trng thành: 1,45 bò nh: 1,05 bê
(3:1,45:1,05); t l gii tính ca bò trng thành là 1,18 đc:1,82 cái (1,18:1,82). Bò
tót luôn sng và hot đng theo đ
àn. Bò tót đ mi la mt con,  nhiu tháng trong
nm.

nghiên cu v di truyn, dch b
nh và hot đng, s dng sinh cnh.
2. Thc hin các nghiên cu v nhân nuôi bo tn bò tót nh mt gii pháp can
thip ch đng đ gim nguy c suy thoái di truyn trong các qun th nh, b cô lp.
3. Thc hin các hot đng thu và lu gi vt liu di truyn ca qun th bò tót 
Vit Nam.