A.ĐẶT VẤN ĐỀ:
1.Cơ sở lý luận :
Việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học đã diễn ra trong suốt vài thập kỷ
qua khá sôi động và cho đến nay vẩn có ý nghĩa thời sự nóng bỏng. Đặc biệt việc đổi
mới nội dung và phương pháp dạy học trong những năm qua là một bước ngoặt tiến
bộ rõ rệt đã dưa lại hiệu quả rất khả quan.
Để có được thành quả đó là nhờ sự cống hiến hết mình không biết mệt mỏi của
những người làm công tác giáo dục nói chung; đặc biệt là những người trực tiếp
giảng dạy nói riêng. Bởi tác phẩm văn học là một thế giới đầy ý nghĩa và giá trị. Tự
nhiên, vũ trụ, xã hội và con người luôn luôn nói với con người bằng vô vàn tín hiệu.
Văn học phản ánh thực tại không phải là sao chép giãn đơn cái sự thực mà là nắm bắt
các ý nghĩa giá trị của thực tại bằng những hình tượng sáng tạo trong tác phẩm .
Những hình tượng ấy được vẽ qua lăng kính nghệ thuật của người thợ thiên tài bằng
bức tranh nghệ thuật ngôn từ, phong phú, đa dạng về màu sác, âm thanh , hình ảnh và
chi tiết. Vậy cần biết vận dụng linh hoạt phương pháp và kỷ năng khai thác văn bản
như thế nào để hiểu đúng, hiểu rõ và hiểu sâu tác phẩm. Để làm được điều đó không
phải giãn đơn mà phải nhìn và cảm nhận nó bằng con mắt và trái tim của người nghệ
sỹ. Hay nói cách khác, phải cảm nhận tác phẩm từ nhiều góc độ thi pháp học khác
nhau mới hiểu hết giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của văn bản. Thi pháp chi tiết
nghệ thuật là một trong những phương pháp giúp ta tiếp nhận và cảm nhận tác phẩm
một cách sâu sắc và toàn diện .
1. Cơ sở thực tiễn :
Thực tế việc dạy văn, học văn hiện nay đang được rất nhiều người quan tâm. Tuy
nhiên vẩn còn một số em chưa hiểu hết cái hay, cái đẹp của văn chương; chưa thực sự
cảm nhận được giá trị đích thực của nó trong cuộc sống nên các em chưa yêu mến và
đón nhận nó như một món ăn tinh thần không thể thiếu . Phải chăng các em chưa biết
cách khám phá, cảm thụ tác phẩm nên chưa tìm thấy cái hay, cái đặc sắc trong tác
phẩm để khơi nguồn cảm hứng cho mình.
Vậy làm thế nào để các em thêm yêu mến, am hiểu về kho tàng văn học của dân
tộc và có được chìa khoá để mở ra các kho tàng xa lạ.
Với tư cách là một người làm công tác giảng dạy suốt đời vì sự nghiệp trồng

đã tạo thành những điểm nhìn và quan niệm về đối tượng đồng thời thể hiện tâm hồn
của tác giả cảm nhận về đối tượng ấy.
Chi tiết nghệ thuật bao gồm các loại : Màu sắc, âm thanh, đồ vật, đường nét, chất
liệu tạo thành các thế giới nghệ thuật khác nhau. Thế giới các chi tiết sẽ cho thấy
cách cảm nhận của tác giả trìu tượng hay cụ thể; phạm vi bao quát những lớp hiện
tượng nào của thế giới và phạm vi ấy cho thấy một lớp ý nghĩa nào đó được tác giả
đặc biệt quan tâm. Chi tiết còn biểu hiện niềm rung cảm của tác giả . Trong phạm vi
có hạn của bản thân, tôi chỉ xin mạnh dạn trình bày một vài suy nghĩ về tìm hiểu thi
pháp chi tiết nghệ thuật trong một số tác phẩm và hiện tượng văn học.
II. THI PHÁP CHI TIẾT NGHỆ THUẬT TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM :
1. Chi tiết nghệ thuật trong thơ cổ .
Tác phẩm thơ trữ tình tuy nhỏ, ví như một bài tứ tuyệt vẫn là nghệ thuật hình
tượng được xây dựng bằng ngôn từ. Để khám phá hết đặc sắc của nó thì người đọc
phải tái hiện được khung cảnh, tình huống, trạng thái, tức là hình tượng thơ mà người
ta phải thể nghiệm sống với nó thì mới lĩnh hội hết cái ý tình của nó . Mà muốn hiểu
hết ý tình ấy phải tìm hiểu các chi tiết.
Chẳng hạn trong bài “ Nghe Mưa ” của Nguyễn Trãi, người đọc phải nám bắt
được các chi tiết “Khách” trong bài thơ chính là tác giả, là “tôi” trong bài thơ “Phòng
quạnh” chính là phòng của tác giả - nhưng vẩn tự xưng là khách trong phòng của
mình. Bởi bài thơ muốn nói lên một tình cảm phổ quát của con người với vũ trụ,
trong đó có ngụ tình cảm riêng của mình.
Khi tìm hiểu văn bản cần cảm nhận được tiếng mưa như là bất tận – khi rả rích lay
giấc ngủ khách, khi gõ mạnh vào song cửa, khi theo chuông vào giấc mơ, khi đứt, khi
nối cho đến sáng. Như vậy, ở đây tiếng mưa nổi lên giữa khung cảnh “Phòng qụanh,
thâu đêm vắng”, con người thì trong tình trạng nữa thức, nữa ngủ. Mưa là tín hiệu
của sự vận hành vủ trụ.
Hay trong bài “Qua đèo ngang” của bà Huyện Thanh Quan ta thấy khung cảnh
được vẽ nên bởi những chi tiết mang tính chất rất chung, rất phổ quát của tự nhiên:
cỏ, cây, đá, lá và hoa Tất cả cảnh vật được đặt giữa một không gian bao la rộng lớn,
một khoảnh khắc thời gian “bóng đã xế tà”. Cảnh vật trở nên nhỏ bé, lạc lỏng, buôn

Đến với bài thơ “Ánh Trăng” của Nguyễn Duy – chúng ta không thể không ngỡ
ngàng trước những chi tiết vô cùng bất ngờ và lý thú. Trước hết người đọc cảm nhận
bài thơ như một cuốn phim quay chậm về những hình ảnh nổi bật thường thấy những
đồng, những sông và những bể.
“Hồi nhỏ sống với đồng
Với sông rồi với bề”
Có lẽ khi nhắc đến các sự vật quá đổi thân thuộc ấy nhà thơ đã chạm đến niềm sâu
thẳm trong tâm thức người việt. ở đó những cánh đồng, sông, bể đã in đậm đến mức
không thể xoá nhoà. Song chi tiết bất ngờ và lý thú đã mở ra dòng suy tư khác của tác
giả qua chữ ngỡ : “Ngỡ không bao giờ quên”.
Để rồi tác giả vừa như xót xa vừa như hờn trách. Nhưng chi tiết nghệ thuật đắc sắc
lại chưa dừng lại ở đó, lại tiếp tục với sự mất “thình lình” của ánh điện và sự xuất
hiện “đột ngột” của vầng trăng khiến con người giật mình bừng tĩnh nghẹn ngào và
trở nên xót xa ân hận.
“Ánh trăng im phăng phắc
Đủ cho ta giật mình”.
Để cảm nhận hết chiều sâu của văn bản, người đọc không thể bỏ qua hay lập lững
với những chi tiết đặc sắc, điển hình. Chính việc khám phá qua những chi tiết đặc sắc
trên thì ta mới thấy được những kỷ niệm đẹp đẻ ấy không mất đi và con người không
phải hoàn toàn vô tâm đến thế. Ký ức ấy chỉ tạm lắng xuống, con người trong lúc bận
rộn có thể lãng quên nhưng chỉ cần một tác động nhỏ, một chi tiết nhỏ nào đó thì
chúng ta lại sống dậy vẹn nguyên và thậm chí còn đắm sâu hơn, tạo nên vẻ đẹp không
gì sánh nổi của tâm hồn con ngươì.
Như vậy tìm hiểu chi tiết nghệ thuật trong thơ để khám phá hết giá trị nội dung và
giá trị nghệ thuật của tác phẩm quả là một việc không dể dàng nhưng cũng hết sức
hấp dẫn. Nó đòi hỏi người đọc, người tiếp nhận phải nhìn và cảm nhận nó bằng con
mắt của người nghệ sỹ thì mới thấy hết ngọn nguồn, căn rễ sâu thẳm từ bên trong của
mỗi tác phẩm.
Việc sử dụng chi tiết nghệ thuật thành công này còn thể hiện rõ trong một số bài
thơ như: „ Đoàn thuyền đánh cá” của Huy Cận, „ Mùa Xuân nho nhỏ” của Thanh Hải

hoạc, tười tắn, giàu giá trị biểu cảm.
Trong tác phẩm “Cung oán ngâm khúc” và “Chinh phụng ngâm” màu sắc
không chỉ là màu của thiên nhiên, của sự vật mà màu sắc còn thể hiện tâm trạng của
nhân vật. Trong “Cung oán ngâm khúc” thấm đẩm màu sắc của lầu son, gác tía. Tác
giả sử dụng nhiêu “màu hồng” và màu “đào thắm”. Còn ‘Chinh phụng ngâm khúc”
nhiểm màu xanh của đồng quê ‘dâu xanh’, ‘ Liễu dương xanh”:
‘ Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu.
Ngàn dâu xanh ngắt một màu
Lòng chàng ý thiếp ai sầu hơn ai”
Ta thấy màu sắc trong hình tượng trên mang đậm tính chất biểu trưng gợi cho
người đọc một sự xa cách, buồn bả, sầu luỵ, đầy cô đơn, lạnh lẽo của kẻ ở người đi.
Màu sắc trong bài thơ còn gợi lên cho người đọc một không gian bao la rộng lớn của
sự xa cách, của không gian vũ trụ.
Như vậy khi khám phá tác phẩm chúng ta cần chú ý đến màu sắc. Màu sắc là
một trong những thi pháp giúp người đọc cảm nhận rõ ý tưởng đắc sắc mà nhà văn
gửi gắm trong đó. Việc vận dụng yếu tố màu sắc, sau này vẩn được nhiều nhà thơ
tiếp tục thừa kế và phát huy nhưng tiêu biểu nhất vẫn là nhà thơ Tố Hữu.
4. Thi pháp âm thanh trong tác phẩm.
Cùng với màu sắc, âm thanh cũng là những tín hiệu của thế giới. Tuy nhiên âm
thanh không phổ quát bằng màu sắc nhưng âm thanh có sức vang động mạnh .
Phụ thuộc vào cách cảm nhận âm thanh khác nhau, tạo thành những chi tiết khác
nhau của hình tượng âm thanh trong văn học . Có nhiều phương diện âm thanh có thể
xem xét . ở đây tôi chỉ đề cập đến âm thanh của tiếng đàn :
Tiếng đàn của người kỷ nữ trong “ Tỳ Bà Hành” của Bạch Cư Dị được cảm nhận
bằng những âm thanh vật chất, tự nhiên như “ Đổ mưa rào”, “ Nảy hạt châu” , “ Oanh
ríu rít “ , “ Nước tuôn róc rách ” , “ Tiếng xé lụa”
Dây to dây nhỏ mưa rào
Nỉ non dây nhỏ như chiều chuyện riêng
Tiếng cao thấp lựa chen lần gẩy