TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ QUÁ TRÌNH XÂY
DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI Ở VIỆT NAM
HO CHI MINH IDEOLOGY ABOUT THE ESTABLISHMENT OF A
NEW CULTURE IN VIETNAM

LÊ HỮU ÁI
Trường Đại học Kinh tế, ĐHĐN

Tóm tắt
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, tư tưởng về văn hóa của Người chiếm một vị trí khá
đặc biệt, nó là nền tảng cho các tư tưởng khác. Sau khi nêu những hạn chế của
nền văn hóa truyền thống, bài báo chỉ ra những định hướng cơ bản của Hồ Chí
Minh cho nền văn hóa mới ở Việt Nam, là sự kết nối giữa truyền thống và hiện
đại, mang giá trị khoa học, dựa trên nguyên tắc đại chúng. Đó chính là cơ sở để
hình thành quan điểm văn hóa xã hội chủ nghĩa về nội dung và dân tộc về hình
thức của một giai đoạn lịch sử lâu dài của dân tộc Việt Nam.
Abstract
Central to Ho Chi Minh ideology, his ideas plays an important role as the
fourdition of the other concepts apart from the short comigs of the traditional
cultures , this article points out the fundamental orientation for a new culture in
Vietnam as a link between the tradition and the modern one, which carries
scientific vulues based on the common principles. There are the hases for the
establishment of the socialist culture about the content and the peoples national
forrm of a long historical stage of the Vietnam people.

1. Mở đầu
Nền văn hóa cổ truyền của người Việt Nam được xây dựng trên vùng địa
văn hóa gió mùa nhiệt đới, bán đảo. Trong cái nôi phát sinh của loài người, người
Việt đã trải qua con người bộ lạc, con người của các mường Đông Nam Á rồi đến
con người làng xã định cư, trồng lúa nước. Trải qua các quá trình hoàn thiện các
công cụ lao động từ nền văn hóa đá cũ, đá mới đến thời đồ đồng, người Việt đã

cảm yêu thiên nhiên, tình cảm trai gái, trữ tình. Nó không phải là những quan hệ,
khuynh hướng văn hóa chính thống và ưu tiên của xã hội, còn nền văn hóa bác học
thường chịu ảnh hưởng nhiều của văn hóa Trung Quốc.
2.4 Văn hóa Trung Hoa và các tư tưởng của hệ tư tưởng Nho-Phật-Lão ảnh hưởng
rất mạnh trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Các tư tưởng này chi phối thiết
chế văn hóa lao động, văn hóa giao tiếp và các quan hệ khác, vừa ảnh hưởng lớn
đến nhân cách làm người đặc biệt là nhân cách kẻ sĩ.
3. Sự vận dụng tư tưởng sáng tạo của Hồ Chí Minh trong xây dựng nền văn
hoá mới
Năm 1943 với Đề cương về văn hóa Việt Nam của mình, Đảng Cộng sản ra
tuyên ngôn cơ cấu lại nền văn hóa truyền thống theo tư tưởng mácxít. Nhấn mạnh
các tư tưởng của Đảng Cộng sản thể hiện trong Đề cương về văn hóa Việt Nam
1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ phương thức cơ cấu lại nền văn hóa truyền
thống trong giai đoạn lịch sử mới của dân tộc. Như đã trình bày trong Báo cáo
chính trị đọc tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ II, ngày 11-2-1951, Hồ Chí
Minh viết rằng: “Xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới và cán bộ
mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc. Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc
địa và ảnh hưởng của văn hóa đế quốc. Đồng thời, phát triển những truyền thống
tốt đẹp của văn hóa dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hóa tiến bộ thế giới
để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học và đại
chúng”.
133
Đây là tư tưởng văn hóa bao quát nhất của Hồ Chí Minh nhằm cải biến, cơ
cấu lại nền văn hóa truyền thống Việt Nam trong giai đoạn cách mạng dân tộc –
dân chủ.
3.1 Xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam, Hồ Chí Minh đã xuất phát từ một
nguyên lý tư tưởng mới, trước hết là nguyên lý tư tưởng về truyền thống và hiện
đại. Nền văn hóa mới phải kế tục những giá trị nội sinh của nền văn hóa truyền
thống. Song nền văn hóa mới khác về chất so với nền văn hóa truyền thống, nó
đồng thời phát triển những giá trị truyền thống và hấp thụ những cái mới của văn

chiếm vị trí ưu trội trong nền văn hóa ấy. Nước ta xây dựng nền văn hóa mới bỏ
qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa. Hồ Chí Minh đã khẳng định tư tưởng
khoa học hóa của Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 là có một ý nghĩa rất
quan trọng. Quan điểm phát xít mới đã lợi dụng những thành quả của cuộc cách
134
mạng khoa học kỹ thuật nửa đầu thế kỷ XX, quốc tế hóa sự bóc lột giá trị thặng dư
định áp đặt chủ nghĩa cực quyền lên các nền văn hóa của dân tộc lạc hậu bị chúng
nô dịch. Để bù đắp sự thiếu hụt về các giá trị khoa học của nền văn hóa truyền
thống Việt Nam và cơ cấu lại nền văn hóa đó, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng như
Hồ Chí Minh hiểu rất rõ rằng chỉ có khoa học mới đưa nền văn hóa Việt Nam
bước vào thời đại mới. Chỉ có khoa học mới cải tạo được các phong tục tập quán
lạc hậu. Chỉ có khoa học mới bắt kịp được nền văn minh thế giới. Một nền văn hóa
dựa trên cơ sở khoa học là dựa vào chiếc kiềng ba chân của cái đúng, cái chân lý,
đó là: 1) Quy luật khách quan, 2) Cơ cấu công nghệ và 3) Hành lang pháp luật.
Thực chất nền văn hóa như vậy chưa từng có trong lịch sử dân tộc; bởi vì nó phải
xây dựng một cơ cấu giai cấp mới, một nhà nước pháp quyền Việt Nam và một
phương pháp tư duy biện chứng.
Để thực hiện được quá trình khoa học văn hóa, Hồ Chí Minh đã xác lập
một kế hoạch rất sâu rộng. Trước hết, Người đào tạo những chủ thể quản lý văn
hóa có trình độ khoa học và xác lập một cơ cấu xã hội công-nông-trí. Hồ Chí Minh
đã đề ra kế hoạch “dạy bảo các cháu thiếu niên về khoa học kỹ thuật làm cho các
cháu, ngay từ thuở nhỏ đã biết yêu khoa học” (3, tr.7). Định chuẩn khoa học mà tư
tưởng văn hóa Hồ Chí Minh đã nêu là thành quả phát triển chín muồi của nền dân
chủ quốc tế và các thành tựu khoa học kỹ thuật của thời đại. Để thực hiện được
định chuẩn này trong văn hóa, kế hoạch lớn lao và triệt để cách mạng của Hồ Chí
Minh là giải phóng các năng lực sản xuất cá nhân và thực hiện quyền dân chủ xã
hội trên nền tảng pháp luật. Lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, Hồ Chí Minh quan
tâm sâu sắc tới nền dân chủ “làm sao cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ, biết
dùng quyền dân chủ của mình” (4, tr.84).
Nền văn hóa cổ truyền có một cơ cấu giai cấp và một chủ thể văn hóa của

dân, làm sao cho mọi người thích xem, khi xem thì hiểu, xem một lần rồi muốn
xem thêm. Tính nâng cao ở chỗ nó kết tinh tinh hoa của cộng đồng rộng lớn, thể
hiện cái khát vọng vươn lên của những lực lượng cách mạng và có thể cách mạng
tới cùng. Nó làm nền tảng của mọi sự phát triển lành mạnh của xã hội. Hồ Chí
Minh đã nói vể phẩm chất của nhân dân như sau: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực
giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm”.
Trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, tính phổ cập và tính nâng cao luôn
luôn tác động biện chứng trên trục giải phóng năng lượng sáng tạo của đông đảo
nhân dân lao động trong xã hội. Phổ cập để nâng cao, nâng cao để phổ cập rộng
hơn trên một trình độ cao hơn. Hồ Chí Minh coi tính cộng đồng, tính truyền cảm,
tính dễ hiểu vừa là nội dung quan trọng của cả phổ cập và nâng cao. Song Hồ Chí
Minh rất coi trọng chất lượng văn hóa. Người đã nói tới các giá trị đã kết tinh tài
năng giá trị của nhân dân. “Quần chúng là những người sáng tạo. Những sáng tác
ấy là những hòn ngọc quý” (2, tr.18).
Hồ Chí Minh quan tâm đến tính đại chúng của văn hóa trên nền tảng giá trị
và tính liên tục lịch sử. Các giá trị văn hóa do quần chúng sáng tạo, phục vụ quần
chúng, đánh thức những nhà văn hóa trong biển cả quần chúng từ thế hệ này sang
thế hệ khác tạo ra những vòng khâu chất lượng vô tận của chủ thể và đối tượng
văn hóa trong các nhu cầu ngày càng cao của lịch sử. Trong tư tưởng văn hóa Hồ
Chí Minh, tính đại chúng vừa mang tính chính trị vừa mang tính phổ cập và nâng
cao của văn hóa. Văn hóa khơi dậy các khả năng sáng tạo của đại chúng, chúng tạo
nên các chủ thể văn hóa có chất lượng cao của lịch sử. Đó chính là nội dung cơ
bản của yếu tố văn hóa trong sự phát triển của xã hội.
3.4. Văn hóa, nghệ thuật tuy có những lớp, những vùng cộng đồng rộng
lớn, song cái lõi cứng của nó vẫn là hệ tư tưởng. Nền văn hóa truyền thống của
người Việt xây dựng trên hệ tư tưởng Nho – Phật – Lão đã được Việt Nam hóa.
Đầu thế kỷ XX, nói chính xác là năm 1919 khoa thi Nho giáo cuối cùng ở nước ta
đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của hệ ý thức phong kiến trong nền giáo dục. Các
tầng lớp thanh niên năng động nhất của lịch sử đều hướng sang phương Tây, tìm
136

Việt Nam và định hướng cho một xã hội nhân cách xuất hiện. Nó xác lập một giá
trị mới trong lối sống Việt Nam. Nó là yếu tố văn hóa quan trọng thúc đẩy nước ta
theo con đường chủ nghĩa xã hội.
Tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh phản ánh sự thấu hiểu sáng tạo chủ nghĩa
Mác trong hoàn cảnh thực tiễn của dân tộc Việt Nam. Người coi trọng tất cả các
giá trị tinh thần của nhân loại. Tư tưởng văn hóa của Người thấm sâu vào các định
chuẩn văn hóa của thời đại làm rõ tư tưởng bao dung Hồ Chí Minh (La tolérance).
Đó là tư tưởng kết hợp tuyệt vời giữa truyền thống và hiện đại mang tên Người.
Tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh cố gắng xác lập một môi trường văn hóa mà ở đó
mang tính bao dung rộng lớn giữa các dân tộc, giữa các cá nhân và xã hội, giữa
truyền thống và hiện đại. Hồ Chí Minh luôn coi trọng cộng đồng “nguyên là người
lính vâng lệnh quốc dân ra mặt trận”, Người luôn luôn chống chủ nghĩa cá nhân.
137
138
Nhưng Người lại viết rằng: “Đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là
giày xéo lên lợi ích cá nhân. Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng,
đời sống riêng của bản thân và gia đình mình”.
4. Kết luận
Mục tiêu của cuộc cách mạng Việt Nam trước hết là tiến tới chủ nghĩa xã
hội. Chế định xã hội của văn hóa dẫn ta tới việc phải xây dựng nền văn hóa xã hội
chủ nghĩa. Đó cũng là mục tiêu mà Đề cương văn hóa 1943 đã nêu và khát vọng
nhất quán trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh. Hồ Chí Minh viết rằng: “Để phục
vụ sự nghiệp xã hội chủ nghĩa. Văn hóa phải xã hội chủ nghĩa về nội dung và dân
tộc về hình thức” (Báo Nhân dân 12-2-1960). Đây là một tư tưởng văn hóa lớn của
Hồ Chí Minh. Dân tộc Việt Nam hướng tới chủ nghĩa xã hội nếu đúng quy luật và
theo quan điểm về tính hợp lý, cách mạng phải làm hai việc với truyền thống văn
hóa như Hồ Chí Minh đã nói: 1- Phát triển các truyền thống tốt đẹp, xác lập một
truyền thống văn hóa dân tộc mới để đảm bảo tính liên tục lịch sử. 2- Hấp thụ
những cái mới để nâng văn hóa mới lên một tầm cao mới. Nội dung xã hội chủ
nghĩa trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh là phản ánh các quan hệ mới giữa con