BỘ TƯ PHÁP
VIỆN KHOA HỌC PHÁP LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÁO CÁO PHÚC TRÌNH
ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP BỘ

Quy định tội phạm và hình phạt
trong các văn bản pháp luật chuyên ngành
kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới
nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam
Chủ nhiệm đề tài
TS. ĐỖ ĐỨC HỒNG HÀ
Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

8220

Hà Nội - 2010

19

22

29

Chương 2. KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
VỀ NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG
CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT CHUYÊN NGÀNH
2.1. Cách quy định tội phạm và hình phạ
t trong các văn bản
pháp luật chuyên ngành
2.2. Lý do của việc quy định tội phạm và hình phạt trong các
văn bản pháp luật chuyên ngành
42 42

52 Chương 3. NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT
TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ KHẢ NĂNG
TIẾP THU, VẬN DỤNG KINH NGHIỆM NƯỚC NGOÀI
3.1. Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống

1
DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I. CHỦ NHIỆM VÀ THƯ KÝ ĐỀ TÀI
1. Chủ nhiệm đề tài: TS. Đỗ Đức Hồng Hà - Trường Đại học Luật
Hà Nội
2. Thư ký đề tài: TS. Cao Thị Oanh - Trường Đại học Luật Hà
Nội
3. Thư ký đề tài: ThS. Phạm Văn Báu - Trường Đại học Luật
Hà Nội
II. CÁC CỘNG TÁC VIÊN THAM GIA THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1. GS.TSKH. Lê Cảm (tức Lê Văn Cảm) - Khoa Luật trực thuộc Đại

lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam và một trong những
quan điểm chỉ đạo là xây dựng và hoàn thiện pháp luật nói chung và pháp luật
hình sự nói riêng, đáp ứng yêu cầu của quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam
và quá trình hội nhập. Ngày 02/6/2005, Bộ Chính trị lại ban hành Nghị quyết
số 49/NQ-TW về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020, theo đó, cải
cách tư pháp phải k
ế thừa truyền thống pháp lý dân tộc, các thành tựu đã đạt
được của nền tư pháp xã hội chủ nghĩa Việt Nam; tiếp thu có chọn lọc những
kinh nghiệm nước ngoài phù hợp với hoàn cảnh nước ta và yêu cầu chủ động
hội nhập quốc tế đáp ứng được xu thế phát triển của xã hội trong tương lai
1
.
Xuất phát từ quan điểm đúng đắn này của Đảng, mọi cơ quan, mọi tổ chức và
cán bộ, công chức đều phải góp sức mình vào sự nghiệp cải cách tư pháp trên
mọi phương diện, mọi lĩnh vực của hoạt động tư pháp. Trong phạm vi đề tài,

1
Xem thêm: Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược Cải cách tư pháp
đến năm 2020. 3
chúng tôi đi sâu nghiên cứu nội dung "Quy định tội phạm và hình phạt trong
các văn bản pháp luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương
hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam" nhằm đưa ra các
kết quả nghiên cứu lý luận về nguồn của pháp luật hình sự; phân tích các yếu
tố kinh tế - xã hội, lịch sử, truyền thống, cách tiếp cận về nguồn luật hình sự ở

các nước; đề xuất áp dụng kinh nghiệm của các nước vào việc hoàn thiện
nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam, đáp ứng đòi hỏi của công cuộc đổi

đó, quá trình hội nhập (bao gồm cả hội nhập pháp luật) đang diễn ra mạnh mẽ.
Việt Nam đã có quan hệ ngoại giao với 167 nước; mở rộng quan hệ tố tụng, tư
pháp với hơn 50 nước; ký kết hoặc tham gia nhiều công ước, hiệp định tương
trợ tư pháp; tham gia Tòa án hình sự quốc tế, Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc
tế, Tổ chức Luật s
ư quốc tế và gần đây đã được bầu làm Ủy viên không
thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, điều này đòi hỏi pháp luật
hình sự phải có sự vận động phù hợp, có sự đón đầu diễn biến lập pháp hình
sự trên thế giới, nắm bắt những kinh nghiệm của thế giới trong việc quy định
tội phạm và hình phạ
t trong các văn bản pháp luật chuyên ngành để đề ra
phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam.
Ba là, cơ sở thực tiễn
Trong thời kỳ từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước ngày pháp điển
hoá luật hình sự lần thứ nhất (1945 - 1985), nguồn trực tiếp của pháp luật hình
sự thời kỳ này này là các văn bản quy phạm pháp luật hình sự đề cập trự
c tiếp
đến việc đấu tranh chống tội phạm, bao gồm một số lượng không nhiều các
văn bản chứa các quy phạm của Phần chung và về cơ bản rất nhiều các văn
bản chứa các quy phạm của Phần các tội phạm luật hình sự. Vì những điều
kiện khác nhau (về kinh tế - xã hội, chính trị - pháp lý, văn hoá - lịch sử ) nên
các hình thức ban hành của các văn bản quy ph
ạm pháp luật thuộc nguồn của
pháp luật hình sự trong thời kỳ này không đảm bảo được tính thống nhất và có
hệ thống mà trái lại, rất đa dạng, khác nhau và chồng chéo nhau (từ các văn
bản luật như: Hiến pháp, Sắc luật, Sắc lệnh đến các văn bản dưới luật như:
Nghị quyết, Nghị định, Thông tư, Quy chế, Quy định ). Từ ngày pháp điển
hoá lu
ật hình sự lần thứ nhất (1985) đến nay, nguồn trực tiếp và duy nhất của
pháp luật hình sự chỉ là Bộ luật hình sự (được thông qua hai lần vào các năm

phải đóng góp sức mình để hoàn thiện Bộ luật hình sự, mà một phần quan
trọng là phải thay đổi nhận thức về ngu
ồn của pháp luật hình sự nói chung và
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng.
Bốn là, tình hình nghiên cứu
Mặc dù nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về
tội phạm và hình phạt nói riêng quan trọng như vậy, nhưng cho đến nay, ở

3
Xem thêm: PGS.TSKH. Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khảo sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong
khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 12-178. 6
trong và ngoài nước chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể, toàn diện và
hệ thống về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội
phạm và hình phạt nói riêng; chưa có công trình nào nghiên cứu, làm sáng tỏ
những vấn đề lý luận và thực tiễn về khái niệm, đặc điểm nguồn, ý nghĩa của
nguồn, các loại nguồn, hệ thống nguồn quy định về tội phạm và hình phạt,
c
ũng chưa có công trình nào làm sáng tỏ ưu điểm và nhược điểm của việc nhất
thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự. Các
công trình trên chưa đặt nguồn của pháp luật hình sự quốc gia trong tổng thể
của hệ thống pháp luật cùng họ, trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác
họ nên chưa tìm ra được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặ
c thù và
vì vậy, chưa đúc rút được kinh nghiệm để đưa ra phương hướng đổi mới
nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên
ngành ở Việt Nam. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
còn khoảng trống rất lớn như đã nêu trên, nên việc nghiên cứu kinh nghiệm

Nxb. NORMA, Mát-xcơ-va, 2000. Phê-đơ-ríc Đe-pot-tơ ê Phran-xít Lơ Gu-
nơ-hét, Khoa học luật hình sự, tái bản lần thứ 14, Nhà xuất b
ản Enocomica,
năm 2007, tr. 26-29. Sa-gô-rô-đơ-xki, Các tác phẩm chọn lọc về luật hình sự,
Xanh-pê-téc-bua, 2003. Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền năm 1879 của
Pháp. Xa-vi-ơ-pin, Giáo trình luật hình sự phần chung, Da-log, tái bản lần thứ
hai, năm 2007, tr. 52.
2.2. Ở trong nước
Qua nghiên cứu chúng tôi thấy chỉ có một số ít tài liệu sau đây liên quan
đến đề tài (xếp theo A, B, C): Lê Cảm, Các nghiên cứu chuyên khảo về phần
chung luật hình sự (Tập III), Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2001. Lê Cảm,
Hoàn thiện pháp luật hình sự Vi
ệt Nam trong giai đoạn xây dựng nhà nước
pháp quyền (Một số vấn đề cơ bản của Phần chung), Nxb. Công an nhân dân,
Hà Nội, 1999. Đỗ Đức Hồng Hà, Một số nội dung cơ bản trong luật hình sự
Nhật Bản, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại
học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh
cần ti
ếp cận đối với môn học", 2006. Phạm Thị Học và Trần Văn Dũng, Một 8
số nội dung cơ bản trong luật hình sự Cộng hòa Pháp, Bài viết trong đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự
một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",
2006. Hoàng Văn Hùng, Giới thiệu Luật hình sự Đức, Bài viết trong đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại họ
c Luật Hà Nội "Luật hình sự
một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",
2006. Nguyễn Tuyết Mai, Một số vấn đề cơ bản trong pháp luật hình sự Mỹ,

một số quốc gia.
Thứ hai, ở trong nước, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và
nguồn quy định về tội phạm và hình ph
ạt nói riêng hầu như không được
nghiên cứu mà chỉ được đề cập trong một mục nhỏ của giáo trình luật hình sự,
trong một số tài liệu góp ý sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự và trong một số ít
sách chuyên khảo Thậm chí những tài liệu này cũng chỉ mới liệt kê các loại
nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình
phạt nói riêng ở nước ngoài, chưa
đặt chúng trong tổng thể của hệ thống pháp
luật cùng họ trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác họ nên chưa tìm ra
được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặc thù của nguồn quy định
về tội phạm và hình phạt ở từng hệ thống pháp luật đó. Vì vậy, chưa đúc rút
được kinh nghiệm nước ngoài để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn quy
định tội phạm và hình phạ
t trong các văn bản pháp luật chuyên ngành ở Việt
Nam.
Thứ ba, hiện nay, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trên thế giới rất khác nhau.
Có nước theo quan điểm nhất thể hóa nguồn của pháp luật hình sự nói chung
và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trong Bộ luật hình sự
như Nga, Trung Quốc, Việt Nam Có nước lại theo quan điể
m phân hóa, mở
rộng nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và
hình phạt nói riêng như Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nhật Bản, Ca-na-đa, Thụy
Điển Ví dụ:
Ở Đức, nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội
phạm và hình phạt nói riêng có thể là luật, án lệ và các bản án như: Luật về tội

11
Đưa ra được cơ sở khoa học và thực tiễn của việc tiếp tục nhất thể hóa
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự hay quy định
tội phạm và hình phạt trong cả các văn bản pháp luật chuyên ngành.
3.2. Mục đích cụ thể nghiên cứu đề tài
Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn quy định tội phạm
và hình ph
ạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của một số quốc gia
trên thế giới thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa như: Pháp, Đức, Ca-na-
đa, Nhật Bản, Thái Lan và hệ thống pháp luật Anh - Mỹ như: Anh, Mỹ, Ốt-
x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a
Thứ hai, khả năng áp dụng nguồn của pháp luật chuyên ngành quy định
về tội phạm và hình phạt vào Việt Nam.
Thứ ba, đưa ra các kiến nghị góp phần đổi mớ
i nguồn văn bản pháp luật
hình sự nước ta trước yêu cầu cải cách tư pháp và xu thế hội nhập quốc tế theo
hướng: khắc phục hạn chế về xây dựng, áp dụng luật hình sự, về xử lý trách
nhiệm hình sự và về yêu cầu phòng ngừa tội phạm; làm rõ ưu điểm của việc
mở rộng nguồn pháp luật hình sự trong các văn bản pháp luật chuyên ngành so
vớ
i nguồn duy nhất là Bộ luật hình sự.
4. Nội dung nghiên cứu đề tài
Để thực hiện các mục tiêu trên đây, đề tài được nghiên cứu theo 3 nội
dung cơ bản sau:
Một là, nghiên cứu về nguồn của pháp luật hình sự ở các nước trên thế
giới và ở Việt Nam (các nguồn, đặc điểm của nguồn, mối quan hệ giữa các
nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành với Bộ
luật hình sự, cách thức quy
định tội phạm trong nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành ).

định về tội phạm và hình phạt nói riêng từ thực tiễn lập pháp hình sự ở Việt

4
Khái niệm "Văn bản pháp luật chuyên ngành" mà chúng tôi sử dụng trong đề tài này được hiểu là những văn
bản luật hoặc đạo luật thuộc các lĩnh vực khác nhau như Luật chứng khoán, Luật dân sự, Luật đất đai, Luật
đầu tư 13
Nam và thế giới. Đây là dạng nghiên cứu mang tính chuyên biệt nhằm đạt
được mục tiêu và giải quyết tốt các nhiệm vụ của đề tài.
Hai là: Tiếp cận nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy
định về tội phạm và hình phạt nói riêng từ trạng thái động (không phải là trạng
thái bất biến mà luôn có sự vận động, biến đổi).
Tuy nhiên, vì văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội ph
ạm và
hình phạt của các quốc gia trên thế giới rất phong phú, cho nên đề tài không
thể nghiên cứu hết mà chỉ tập trung vào các bộ luật và các luật chuyên ngành
(đang có hiệu lực) quy định về tội phạm và hình phạt của một số nước tiêu
biểu trong khu vực và trên thế giới, thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa
(Pháp, Đức, Ca-na-đa, Nhật Bản, Thái Lan ) và thuộc hệ thống pháp luật Anh
- Mỹ (Anh, Mỹ
, Ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a ).
6. Phương pháp nghiên cứu đề tài
6.1. Các phương pháp nghiên cứu chung
Phương pháp luận chung để nghiên cứu đề tài là phép duy vật biện
chứng và phép duy vật lịch sử.
6.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
Các phương pháp cụ thể được áp dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài
bao gồm:

dạy, cũng như phục vụ cho nhu cầu học tập của các nghiên cứu sinh, học viên
cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành Tư pháp hình sự tại các cơ sở đào
tạo đại học và sau đại học luật. Ngoài ra, nó còn có thể được sử dụng làm tài
liệu tham khảo cho các cán bộ nghiên cứu và cán bộ thực tiễn đang công tác
tại các cơ quan bảo vệ pháp luật và Toà án khi áp dụng các quy phạm pháp lý
hình sự liên quan đến những vấn đề đã được giải quyết trong đề tài. 15
8. Những điểm mới của đề tài
Đề tài có những điểm mới cơ bản sau đây:
Thứ nhất: Hệ thống những vấn đề lý luận chung về nguồn của pháp
luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt.
Thứ hai: Phân tích kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội
phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành theo từng hệ
thống (h
ọ) pháp luật; đặc biệt là hệ thống (họ) pháp luật châu Âu lục địa như:
Pháp, Đức, Ca-na-đa, Nhật Bản, Thái Lan và hệ thống (họ) pháp luật Anh -
Mỹ như: Anh, Mỹ, Ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a Trên cơ sở kinh
nghiệm điều chỉnh pháp luật hình sự của các nước trong từng hệ thống pháp
luật, mối quan hệ giữa văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm
và hình phạt v
ới Bộ luật hình sự và cách quy định tội phạm trong các văn bản
đó, rút ra tính tương đồng (cái chung) và khác biệt (cái riêng) về nguồn của
pháp luật hình sự giữa các hệ thống pháp luật để đưa ra giải pháp tiếp nhận
tính tương đồng đó (tiếp nhận cái gì và tiếp nhận như thế nào).
Thứ ba: Đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam (bao gồm
pháp luật hiện hành và thực tiễn thự
c hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình
sự, trong sự so sánh với nguồn của pháp luật hình sự nước ngoài, trên cơ sở đó

17
Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
VỀ NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT

1.1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU
NGUỒN CỦA PHÁP LUẬT VÀ NGUỒN CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
Theo đa số các quan điểm hiện nay, nguồn của pháp luật là nơi chứa
đựng các quy định của pháp luật. Trên cơ sở khái niệm nguồn của pháp luật
nói chung, chúng ta có thể đưa ra khái niệm nguồn của pháp luật hình sự nói
riêng, đó là nơi chứa đựng các quy định của luật hình sự như
: nhiệm vụ của
luật hình sự, cơ sở của trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử lý, trách nhiệm đấu
tranh phòng ngừa và chống tội phạm, hiệu lực của đạo luật hình sự, khái niệm
tội phạm, các hình thức lỗi, các trường hợp không có lỗi, tuổi chịu trách nhiệm
hình sự, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, các giai đoạn thực
hiện tội phạm, tự
ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, đồng phạm, thời hiệu
truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, khái niệm hình phạt,
mục đích của hình phạt, các loại hình phạt, các biện pháp tư pháp, căn cứ
quyết định hình phạt, các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự,
tổng hợp hình phạt của nhiều bản án, miễn hình phạt, thời hi
ệu thi hành bản
án, miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, hoãn, tạm
đình chỉ chấp hành hình phạt tù, xóa án tích, những qui định đối với người
chưa thành niên phạm tội và các tội phạm có tính "truyền thống" như: phản
quốc, giết người, hiếp dâm, trộm cắp

đặc thù do ảnh hưởng bởi truyền thống dân tộc, điều ki
ện kinh tế, xã hội,
truyền thống lập pháp, sự hội nhập kinh tế, quốc tế, pháp luật Những đặc thù
này làm cho pháp luật Việt Nam có cả đặc điểm của hệ thống pháp luật châu
Âu lục địa, và có cả đặc điểm của hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, nhưng hơi
nghiêng về hệ thống pháp luật châu Âu lục địa. 19
1.2. NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG
CÁC HỆ THỐNG PHÁP LUẬT TRÊN THẾ GIỚI
Trên thế giới có 4 hệ thống pháp luật, đó là: hệ thống pháp luật châu Âu
lục địa, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và
hệ thống pháp luật tôn giáo.
Đại diện tiêu biểu trong hệ thống pháp luật châu Âu lục địa là hai quốc
gia Pháp và Đức
1
. Ở Pháp nguồn quy định tội phạm và hình phạt bao gồm: Bộ
luật hình sự và các đạo luật khác có hiệu lực thi hành ngoài Bộ luật hình sự;
các Hiệp ước quốc tế có hiệu lực cao hơn các điều luật trong nước; các văn
bản luật do cơ quan hành pháp ban hành như quyết định của Tổng thống và
các pháp lệnh được Quốc hội cho phép ban hành như đạo luật, sắc lệnh của
Hội đồng Nhà nước; các sắc lệnh, quyết định của Chính phủ, Tỉnh trưởng và
của Thành phố; những nguyên tắc chung của pháp luật; các học thuyết pháp
lý Trong số các nguồn trên thì Bộ luật hình sự, các đạo luật, các văn bản
pháp luật do cơ quan hành pháp ban hành, một số Hiệp ước quốc tế được quy
định cao hơn luật trong nước và là nguồn trực tiếp của luật hình sự Pháp. Bộ
lu
ật hình sự là nguồn quan trọng nhất. Ở nước Đức, nguồn quy định tội phạm
và hình phạt bao gồm: Bộ luật hình sự là nguồn chủ yếu và quan trọng nhất;

tội phạm và hình phạt. Ở Mỹ, pháp luật được hình thành và phát triển trên nền
tảng của hệ thống pháp luật Ăng-lô - Xắc-xông và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ
bởi pháp luậ
t Vương quốc Anh. Hệ thống pháp luật hình sự của Mỹ rất đa
dạng, phức tạp vì nguồn quy định tội phạm và hình phạt được phân chia thành
hai hệ thống cùng tồn tại, đó là: Hiến pháp liên bang năm 1987 và Hiến pháp
của các bang; các văn bản luật do Quốc hội Mỹ và các cơ quan lập pháp của
các bang; các văn bản dưới luật do Tổng thống, các Bộ và các cơ quan của
Chính phủ Mỹ
, của các bang và các cơ quan hành pháp của bang; các án lệ
của Tòa án tối cao Mỹ và các Tòa án tối cao của các bang. Và cũng giống như
Vương quốc Anh, án lệ cũng là nguồn chủ yếu của luật hình sự Mỹ. Tuy
nhiên, trong những năm gần đây nguồn của luật thành văn ở các nước trong
truyền thống luật án lệ ngày càng được chú trọng hơn
3
.
Đại diện tiêu biểu cho hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa là hai quốc
gia Nga (trước đây là Liên Xô) và Trung Quốc. Hệ thống pháp luật xã hội chủ
nghĩa thể hiện rõ nét nhất trong ngôn ngữ và cấu trúc của Bộ luật hình sự Liên
bang Nga. Pháp luật xã hội chủ nghĩa có nguồn gốc từ luật châu Âu lục địa và

2
Tuy nhiên, để rút ra những tính đặc thù của hệ thống pháp luật này và để có thể tiếp thu được kinh nghiệm
nước ngoài, chúng tôi còn nghiên cứu thêm pháp luật của Ma-lai-xi-a, Ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po - những
nước tiến bộ, phát triển, tương đồng, gần gũi với Việt Nam và cũng thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ.
3
Xem thêm: Nguyễn Anh Tuấn (2007), "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn quy định tội phạm và
hình phạt Việt Nam", Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 15), tr. 8-18.
4
Xem thêm: Nguyễn Anh Tuấn (2007), "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn quy định tội phạm và
hình phạt Việt Nam", Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 15), tr. 8-18. 22
1.3. NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG
HỆ THỐNG PHÁP LUẬT CHÂU ÂU LỤC ĐỊA
1.3.1. Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp
luật của Pháp
Bộ luật hình sự của Cộng hòa Pháp là nguồn cơ bản, bao gồm 07 phần
với cơ cấu như sau: Phần 1: Những quy định chung (tương ứng như phần
chung của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999).
Phần 2: Trọnh tội và khinh
tội chống lại con người. Phần 3: Các trọng tội và khinh tội xâm phạm sở hữu.
Phần 4: Các tội (trọng tội và khinh tội) chống lại Quốc gia, Nhà nước và cuộc
sống yên tĩnh của mọi người. Phần 5: Các trọng tội và khinh tội khác Ứng
với mỗi phần là một quyển (quyển 1, quyển 2, quyển 3 ). Như vậy, Bộ luật
hình sự củ
a Pháp quy định phần chung tại quyển 1, còn từ quyển 2 trở đi đến
quyển 5 quy định các tội phạm cụ thể về trọng tội và khinh tội; các tội vi cảnh
được ban hành nối tiếp ở các quyển sau. Trong mỗi quyển lại gồm các mục,
trong mỗi mục có một hoặc nhiều chương. Với cơ cấu này, Bộ luật hình sự
Cộng hòa Pháp có thể còn ban hành nhiều quyển tiếp theo. Đ
iều này tiện cho
việc tra cứu, sửa đổi, bổ sung và áp dụng luật hình sự. Nét đặc trưng nổi bật
của Bộ luật hình sự Cộng hòa Pháp là cách đánh số thập phân (số lẻ) các điều
luật. Điều luật đầu tiên trong Bộ luật hình sự Cộng hòa Pháp không phải là
Điều 1 mà Điều 111-1, sau là Điều 111-2; Điều 111-3 Đây là cách đánh
đánh số khoa họ