A. Phần mở đầu
Bớc vào thế kỷ mới, một câu hỏi lớn đang nổi cộm trong t duy chính trị
là: Thế giới sẽ sống nh thế nào với nớc Mỹ lên ngôi đế chế và nớc Mỹ sẽ hành
sử thế nào với phần còn lại của thế giới.
Một sự mất cân bằng lớn đang diễn ra trên mọi lĩnh vực < chính trị -
kinh tế - văn hoá - nghệ thuật - tôn giáo > dới một góc độ, trên tầm bao quát
vĩ mô nhất, cũng nh ẩn chứa len lỏi dới mọi tầng nấc vi mô nhất. Đây là nỗi
bản khoản, bức xúc tới mức ám ảnh trong đời sống tinh thần của nhân loại. Tất
cả những vấn đề trên đây sẽ đợc tần nào sáng tỏ, hệ thống qua việc tìm hiểu,
hệ thống về ý thức và vai trò của nó trong đời sống xã hội".
* Đối với mỗi con ngời nói riêng và quốc gia trên thế giới tại sao lại không
muốn có một xã hội công bằng - văn minh với những con ngời văn minh, một
xã hội không có sự bóc lột, trà đạp. Để hiểu rõ vấn đề ta đi sau vào nghiên cứu
đề tài: "ý thức và vai trò của ý thức trong đời sống xã hội.
1. Nội dung và tính chất của ý thức xã hội.
a. Khái niệm ý thức.
Đề tài đi sâu nghiên cứu một số vấn đề nổi cộm trong xã hội ngày nay
qua những tình thái biểu hiện của ý thức.
1
B. Phần nội dung
I. ý thức và tính chất của ý thức
* Chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo cho rằng ý thức có một cuộc sống
riêng, tồn tại tách biệt vật chất thậm chí quy định, sinh ra vật chất.
* Chủ nghĩa duy vật tầm thờng cho rằng ý thức cũng là một dạng vật
chất.
*Chủ nghĩa duy vật cận đại đã thấy đợc ý thức phản ánh thế giới khách
quan, đã chỉ ra đợc kết cấu của ý thức song lại cha thấy nguồn gốc xã hội và
vai trò xã hội của ý thức.
* Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã kế thừa, phát triển, khắc tục những
quan niệm trên đa ra định nghĩa khoa học về ý thức.
+ ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan vào bộ não ngời

của ý thức là những tiền đề, nguồn gốc xã hội. ý thức ra đời cùng với quá
trình hình thành bộ óc ngời nhờ lao động, ngôn ngữ và những quan hệ xã hội.
ý thức là sản phẩm của sự phát triển xã hội, nó phụ thuộc vào xã hội, và ngay
từ đầu đã mang tính chất xã hội.
Loài vật tồn tại nhờ vào những vật phẩm có sẵn trong tự nhiên dới dạng
trực tiếp, còn loài ngời thì khác hẳn. Những vật phẩm cần thiết cho sự sống th-
ờng không có sẵn trong tự nhiên. Con ngời phải tạo từ những vật phẩm ấy.
Chính thông qua hoạt động lao động nhằm cải tạo thế giới khách quan mà con
ngời mới có thể phản ánh đợc thế giới khách quan, mới có ý thức về thế giới
đó.
Quá trình hình thành ý thức không phải là quá trình con ngời thu nhận
thụ động. Nhờ có lao động con ngời tác động vào các đối tợng hiện thực, bắt
chúng phải bộc lộ những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vận động
của mình thành những hiện tợng nhất định và các hiện tợng này tác động vào
bộ óc ngời. ý thức đợc hình thành không phải chủ yếu là do tác động thuần
tuý tự nhiên của thế giới khách quan, làm biến đổi thế giới đó. Quá trình hình
thành ý thức là kết quả hoạt động chủ độngu của con ngời. Nh vậy, không phải
ngẫu nihên thế giới khách quan tác động vào bộ óc ngời để con ngời có thức,
mà trái lại, con ngời có ý thức chính vì con ngời chủ động tác động vào thế
giới thông qua hoạt động thực tiễn để cải tạo thế giới. Con ngời chỉ có ý thức
do có tác động vào thế giới. Nói cách khác, ý thức chỉ đợc hình thành thông
qua hoạt động thực tiễn của con ngời. Nhờ tác động vào thế giới mà con ngời
khám phá ra những bí mật của thế giới, ngày càng làm phong phú và sâu sắc ý
thức của mình về thế giới.
3
Trong quá trình lao động, ở con ngời xuất hiện nhu cầu trao đổi kinh
nghiệm cho nhau. Chính nhu cầu đó đòi hỏi sự xuất hiện của ngôn ngữ. Ph.
Ăngghen viết: Đem so sánh con ngời với các loài vật, ngời ta sẽ thấy rõ rằng
ngôn ngữ bắt nguồn từ trong lao động và cùng phát triển với lao động,l đó là
cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của ngôn ngữ.

hậu thờng đợc các lực lợng xã hội phản tiến bộ lu giữ và truyền bá nhằm
chống lại các lực lợng xã hội tiến bộ.
b. ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển .
Quan điểm của triết học Mác - Lênin về tính kế thừa của ý thức xã hội
có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hoá tinh thần của xã hội.
Lênin viết: Văn học vô sản phải là sự phát triển lôgích của tổng số
kiến thức mà loài ngời đã tích luỹ đợc dới ách thống trị của xã hội t bản, xã
hội của bọn địa chủ và xã hội của bọn quan liêu.
Chúng ta khẳng định: Trong điều kiện kinh tế thị trờng và mở rộng giao
lu quốc tế phải đặc biệt quan tâm gìn giữ và nâng cao bản sắc văn hoá dân tộc,
kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân
tộc, tiếp thu tinh hoa các dân tộc trên thế giới, làm giàu đẹp thêm nền văn hoá
Việt Nam.
5
c. ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội.
Ăngghen viết: Sự phát triển về chính trị, phát luật, triết học, tôn giáo,
văn hoá, nghệ thuật v.v dựa vào sự phát triển kinh tế. Nhng tất cdả những sự
phát triển đó đều tác động lẫn nhau và cùng tác động đến cơ sở kinh tế.
Mức độ ảnh hởng của t tởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào
những điều kiện lịch sử cụ thể: vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà
trên đó t tởng nảy sinh; vào vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ t tởng;
vào mức độ phản ánh đúng đắn của t tởng trong quần chúng. Cũng do đó ở
đây cần phân biệt vai trò của ý thức t tởng tiến bộ và ý thức t tởng phản tiến bộ
đối với sự phát triển xã hội.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những đối lập với chủ nghĩa duy tâm
trong sự tuyệt đối hoá vai trò của ý thức xã hội, mà còn bác bỏ cả quan điểm
của chủ nghĩa duy vật tàm thờng (hay chủ nghĩa duy kinh tế) phủ nhận tác
dụng tích cực của ý thức xã hội trong đời sống xã hội.
Nh vậy, nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử về tính độc lập tơng
đối của ý thức xã hội và của đời sống tinh thần xã hội nói chung, bác bỏ mọi

Hành động tiến công của những tên không tặc khủng bố nhằm vào nớc
Mỹ có phải là điều tất nhiên? Và những đòn tấn công đó vào nớc Mỹ thông
qua những cái ngẫu nhiên. Mỹ đã bất chấp những cái tồn tại khách quan luôn
phá vỡ những quy ớc chung và hành động theo ý thức thuộc cái riêng mà mình
muốn. Và cuộc khủng bố nổ ra lẽ đơng nhiên là lời cảnh báo buộc Mỹ phải
xem xét lại chính mình về mọi mặt chính trị, quân sự ngoại giao. Mỹ nên tôn
trọng những hiệp định chung đã đợc thoả thuận trong các tổ chức mang tính
quốc tế nh Liên hợp quốc và liệu rằng những đòn trả đũa của Mỹ đánh vào
Irắc có thêm một lần phạm phải sai lầm chủ quan nữa chăng.
2. Hình thái ý thức trong đạo đức - phong tục - tập quán
a) Sự tự ý thức về lơng tâm, danh dự và lòng tự trọng, v.v phản ánh khả
năng tự chủ của con ngời, là sức mạnh đặc biệt của đạo đức, là nét cơ bản biểu
hiện cái thiện trong con ngời, và cũng là biểu hiện tố chất nhân văn của con
ngời. Với ý nghĩa đó, ý thức đạo đức là nhân tố quan trọng của tiến bộ xã hội,
của sự nhân đạo hoá xã hội. Và cũng do đó, các quan niệm về thiện và ác, về
hạnh phúc, công bằng, lơng tâm, danh dự, lòng tự trọng trở thành những giá trị
phổ biến nhất của ý thức đạo đức trong đời sống văn hoá tinh thần của mỗi
quốc gia, mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng.
b) Trong tiến trình phát triển của xã hội đã hình thành những giá trị đạo
đức mang tính toàn nhân loại, tồn tại trong mọi xã hội và trong các hệ thống
đạo đức khác nhau, có tác dụng điều chỉnh hành vi của mọi ngời, nhằm giữ
gìn trật tự xã hội chung và sinh hoạt thờng ngày của từng cá nhân và cộng
đồng bất kể họ thuộc giai cấp nào, dân tộc nào, quốc gia nào.
7
c) Tuy nhiên, trong xã hội có giai cấp đối kháng thì nội dung của đạo
đức bị chi phối bởi nội dung giai cấp. Trong nội dung của các phạm trù đạo
đức luôn luôn phản ánh địa vị và lợi ích của giai cấp. Mỗi giai cấp trong
những giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử xã hội đều tạo ra những quan
điểm đạo đức riêng của mình. Giai cấp tiêu biểu cho xu thế phát triển đi lên
của xã hội thì đại diện cho một nền đạo đức tiến bộ. Còn các giai cấp đã rời

trình công nghệ, trong tổ chức và quản lý sản xuất.
Khoa học ngày nay phát triển theo khuynh hớng vừa phân ngành mạnh
mẽ vừa xâm nhập vào nhau và kết hợp với kỹ thuật thành một sức mạnh trí tuệ
thống nhất để nhận thức và cải tạo hiện thực.
Ngày nay không chỉ có khoa học tự nhiên và kỹ thuật, mà cả khoa học
xã hội cũng phát triển mạnh mẽ, có vai trò trực tiếp thúc đẩy sản xuất phát
triển.
4. Vai trò của hình thái ý thức nghệ thuật.
Nghệ thuật chân chính gắn liền với đời sống hiện thực của nhân dân lao
động,l là nhân tố thúc đẩy mạnh mẽ tiến bộ xã hội thông qua việc đáp ứng nhu
cầu thẩm mỹ của con ngời. Khi phản ánh thế giới hiện thực trong các hình t-
ợng nghệ thuật, nghệ thuật đã tác động đến lý trí và tình cảm của con ngời,
kích thích tính tích cực hoạt động của con ngời, xây dựng ở con ngời những
hành vi đạo đức tốt đẹp. Thông qua những tác phẩm có giá trị truyền qua các
thế hệ mà nghệ thuật còn giúp con ngời nhận thức đời sống xã hội. Nh vậy,
nghệ thuật đóng vai trò to lớn trong các nhân tố giáo dục con ngời, nhận thức
và cải tạo hiện thực.
5. ý thức tôn giáo.
Các biến đổi dữ dội làm đảo lộn thế giới trong thế kỷ đầy bão tố đã gây
nên cuộc khủng hoảng xã hội và thế giới. Đó là lời đánh giá của chính một
nhân vật quan trọng của toà thánh Vatican, cha Peter Gumpel lúc này có một
cái nhìn toàn cảnh về bức tranh tôn giáo toàn cầu cuối thế kỷ là cần thiết. Có
thể nói bức tranh phức tạp pha trộn nhiều màu sắc thiếu hài hoà.
Ngày nay với sự bùng nổ của nhiều giáo phái khiến trào lu xã hội có
niều thay đổi, có nhiều giáo phái đợc hình thành với nghi lễ mới dung tục học
quyền bỏ. Nhiều khi mang tính pha tạp hỗn hợp giả danh khoa học hoặc trộn
lẫn các tín ngỡng đã có cả trờng hợp cực đoan, dẫn đến tự sát tập thể. Tuy
nihên ta nhận thấy mục đích của những đạo giáo này đều hớng con ngời tới
cái thiện, cái đẹp.
6. Hình thái ý thức khoa học nhân dạng - tâm linh - tín ngỡng.

Thì đòi hỏi đảng ta phải đặc biệt trú trọng tới t tởng chính trị - nét văn
hoá dân tộc, để đa đất nớc phát triển nhng đồng thời cũng không tàn mất đi
bản sắc văn hoá dân tộc.
11
Tài liệu tham khảo
+ Giáo trình triết.
+ Giáo trình kinh tế - chính trị.
+ Báo an ninh thế giới (1- 2003).
+ Khoa học nhân dạng
+ Những vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trờng.
+ Bàn về thanh niên.
12