Vũ Thị Thu Thảo
ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG
HỌC THUYẾT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ
I. SỰ CHUYỂN HOÁ CỦA TIỀN THÀNH TƯ BẢN
1. Công thức chung của tư bản
Để tạo ra giá trị thặng dư nhà tư bản cần phải có những yếu tố nhất định để
tiến hành sản xuất hàng hóa và lưu thông hàng hóa, những yếu tố ban đầu đó
là tư bản.Chủ nghĩa tư bản hình thành dựa trên cơ sở tư hữu về tư liệu sản
xuất.
Nguồn gốc của tư bản chính là sự tích lũy về của cải của giai cấp tư sản,
tiền thân của giai cấp tư sản là thương nhân, quý tộc, chủ nô Tư bản có quá
trình tích lỹ nguyên thủ, hình thành từ nhiều con đường, lời lãi từ buôn bán,
tài sản chiếm đoạt được, tư liệu sản xuất chiếm đoạt được hoặc được phân
chia từ trước
Tiền là hình thái giá trị phổ biến nên tư bản thường là tiền. Tài sản của giai
cấp tư sản tích lũy được thường là tiền. Thông thường phải có một lượng
tiền nhất định để mua các yếu tố đầu vào và mua sức lao động của công
nhân để tiến hành sản xuất và lưu thông.
Điều kiện để tiền trở thành tư bản khi nó được sử dụng để mang lại giá trị
tăng thêm.
Tiền khi đầu tư vào sản xuất sau quá trình lưu thông thu về một lượng lớn
hơn, khi đó tiền trở thành tư bản.
Để phân tích rõ công thức chung của tư bản cần phải nghiên cứu quá trình
lưu của hàng hóa và tiền. Ở đây nghiên cứu quá trình lưu thông hàng hóa
giản đơn và quá trình lưu thông tư bản chủ nghĩa.
* Công thức lưu thông hàng hoá giản đơn1
Vũ Thị Thu Thảo
Trong lưu thông hàng hoá giản đơn thì tiền được coi là tiền thông thường,

kết thúc
H - … H T -… T
Sự vận động Có giới hạn Ko giới hạn
Mục đích của sự
vận động
: GTSD GT lớn hơn
Vai trò của T Trung gian Mục đích

Thoạt nhìn vào công thức chung người ta lầm tưởng giá trị thặng dư dường
như được tạo ra trong lưu thông. Vậy có phải việc lưu thông tạo ra giá trị lớn
hơn, hay giá trị thặng dư không?
2. Mâu thuẫn của công thức chung của tư bản
Công thức chung của tư bản làm cho ta lầm tưởng rằng lưu thông tạo ra
giá trị và giá trị thặng dư. Thực chất thì lưu thông không tạo ra giá trị và giá
trị thặng dư. Nhưng giá trị thặng dư được tạo ra nhất thiết phải trải qua giai
đoạn lưu thông. Đó chính là mẫu thuẫn bên trong của công thức chung.
*Giá trị thặng dư không thể xuất hiện từ lưu thông
Để chứng minh việc giá trị thặng dư không thể xuất hiện từ lưu thông,
chúng ta sẽ cùng nhau xét các trường hợp: Trao đổi ngang giá; Trao đổi
không ngang giá; Chuyên mua rẻ bán đắt.
+ Trao đổi ngang giá: Trong trường hợp này thì chỉ có sự thay đổi về hình
thái của giá trị, tức là tiền thành hàng và từ hàng thành tiền, còn tổng giá trị
trước sau vẫn không hề thay đổi. Như vậy, trao đổi ngang giá không tạo ra
giá trị và giá trị thặng dư nhưng có lợi về giá trị sử dụng.
+ Trao đổi không ngang giá: Trong trường hợp này, nếu hàng hoá được bán
cao hơn giá trị thì người bán sẽ được lời, còn nếu hàng hoá bán thấp hơn giá

3
Vũ Thị Thu Thảo
trị thì người mua sẽ được lời. Tuy nhiên, trong nền kinh tế hàng hoá thì

Có hai loại hàng hoá: tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng.
Tư liệu tiêu dùng đi vào quá trình tiêu dùng sẽ dần bị tiêu dùng đi. Do
vậy giá trị của nó không tăng thêm. Tư liệu sản xuất bao gồm tư liệu lao
động (công cụ, máy móc) và đối tượng lao động (nguyên vật liệu). Như vậy,
cả hai bộ phận này cũng không tạo ra giá trị và giá trị thặng dư.
Kết luận: Giá trị thặng dư không thể xuất hiện trong lưu thông và cũng
không thể xuất hiện bên ngoài lưu thông. Nó phải xuất hiện trong lưu thông,
đồng thời không phải trong lưu thông. Đây chính là mâu thuẫn của công
thức chung tư bản.
3. Hàng hoá sức lao động
a, Sức lao động và điều kiện để sức lao động trở thành hàng hoá
* Khái niệm sức lao động
Sức lao động là toàn bộ những năng lực thể chất và tinh thần tồn tại trong
một con người đang sống và được người đó đem ra vận dụng mỗi khi sản
xuất ra một giá trị sử dụng nào đó.
Như vậy, nó chính là khả năng lao động của con người. Còn lao động là
hành động có mục đích, có ý thức của con người nhằm biến những vật tự
nhiên thành sản phẩm để thoả mãn nhu cầu. Do đó, con người muốn lao
động thì phải có sức lao động.

5
Vũ Thị Thu Thảo
Trong bất cứ xã hội nào thì sức lao động cũng là một điều kiện cơ bản
của sản xuất. Là một trong hai điều kiện cấu thành quá trình sản xuất ra của
cải vật chất cho xã hội (sức lao động và tư liệu sản xuất). Nhưng chỉ đến
Chủ nghĩa tư bản sức lao động mới trở thành hàng hoá.
Như vậy, để sức lao động của người lao động trở thành hàng hoá thì nó
cần có những điều kiện gì. Chúng ta sang phần tiếp theo.
* Điều kiện để sức lao động thành hàng hoá:
+ Một là, người lao động là người tự do sở hữu năng lực lao động của

vậy, giá trị hàng hoá sức lao động bằng giá trị của toàn bộ những tư liệu sinh
hoạt cần thiết để tái sản xuất ra sức lao động.
Giá trị hàng hoá sức lao động bao gồm cả những yếu tố tinh thần và
phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử, địa lý, khí hậu v.v Phân tích cụ thể hơn
sẽ thấy giá trị hàng hoá - sức lao động bao gồm:
+Một là: Giá trị những tư liệu sinh hoạt cần thiết đủ để duy trì sức lao
động của công nhân ở trạng thái sinh hoạt bình thường;
+Hai là: Giá trị những tư liệu sinh hoạt cho những người thay thế, tức là
con của công nhân.
Giá trị hàng hoá sức lao động khác với hàng hoá thông thường khác ở
chỗ, nó bao gồm cả yếu tố tinh thần và yếu tố lịch sử.
→ Nghĩa là:
Về tinh thần: Con người không phải như cái máy, mà ngoài nhu cầu vật
chất để duy trì sự tồn tại và phát triển của bản thân và gia đình người lao
động thì người đó và gia đình họ còn có nhu cầu tinh thần: giải trí, du lịch,
tâm linh…

7
Vũ Thị Thu Thảo
Về lịch sử: Nhu cầu của con người lại phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử
từng nước, từng thời kỳ, phụ thuộc vào trình độ văn minh và phụ thuộc vào
điều kiện địa lý khí hậu…
Ví dụ : Ở nước phát triển trình độ dân trí cao, giá trị sức lao động của họ
lớn hơn giá trị sức lao động ở các nước đang phát triển. Ở những nước khác
nhau có văn hoá phong tục tập quán khác nhau thậm chí ngay trong một
nước lại có những người theo tín ngưỡng khác nhau… giữa nông thôn và
thành thị, miền núi và miền xuôi. Nên giá cả sức lao động cũng chênh lệch
(mà giá cả là biểu hiện của giá trị thị trường).
Ba là:chi phí đào tạo.
Muốn cho sức lao động trở thành một sức lao động phát triển và đặc thù, thì

chính là nguồn gốc tạo ra giá trị thặng dư
GIÁO VIÊN SOẠN BÀI

9
Vũ Thị Thu Thảo

10