Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) cho cây ăn quả
Sử dụng biện pháp tổng hợp để quản lý dịch hại cây ăn quả trên cơ sở sinh thái học sẽ
làm tăng năng suất, cải thiện phẩm chất, bảo vệ sinh thái, giảm độc hại do sử dụng
thuốc quá đáng và giảm chi phí đầu tư. Quản lý dịch hại tổng hợp bằng cách tăng
cường biện pháp sinh học và các biện pháp kỹ thuật chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật
khi thật cần thiết, sử dụng đúng và có hiệu quả, an toàn cho người tiêu dùng, không
làm hại quá đáng thiên địch, hạn ché sự kháng thuốc của các loài sâu bệnh.
Một số các biện pháp chính về quản lý dịch hại tổng hợp cho cây ăn quả sau :
I- Biện pháp sinh học
Nhằm giúp các thiên địch (côn trùng có ích) phát triển, chúng sẽ tấn công sâu hại. Đây
là một giải pháp rất hữu ích nhằm tạo sự cân bằng trong thiên nhiên. Rất nhiều loài
thiên địch đã bị huỷ hoại do thiếu hiểu biết. Chim, tắc kè, rắn mối, ếch, nhái . . . ăn
nhiều loại côn trùng. Kiến vàng kiểm soát khá hiệu quả bọ xít xanh trên cây họ cam
quýt. Nhiều vườn cây nuôi kiến vàng đã hạn chế nhiều sâu bệnh hại. Một số côn trùng,
nấm, virus . . . ký sinh làm chết sâu hại.
Riêng côn trùng có ích, đại lược có thể chia thành 2 nhóm :
- Nhóm ăn thịt : chuồn chuồn, bọ ngựa, kiến vàng, bọ rùa, nhện, dòi ăn rệp, . . .
- Nhóm ký sinh : trưởng thành đẻ trứng vào cơ thể sâu hại, ấu trùng nở ra dùng ngay
cơ thể của ký chủ làm thức ăn (thí dụ các loài ong ký sinh).
Để giúp các thiên địch phát triển, nên hạn chế việc sử dụng các thuốc trừ sâu có phổ
rộng. Nên xen canh, giữ một số loài cỏ vì chúng cung cấp phấn hoa làm thức ăn, sinh
sôi cho côn trùng có ích.
II- Biện pháp kỹ thuật
1. Chọn giống
Chọn giống chống chịu sâu bệnh, chọn ở vùng ít bệnh. Trong mỗi loài cây có thứ dễ bị
nhiễm bệnh, có thứ chống chịu bệnh rất tốt.
- Cây thơm : nhóm Cayenne dễ bị bệnh wilt hơn nhóm Queen, "Thơm cam" thuộc nhóm
Abacaxi chống chịu wilt rất tốt. Tại sao một vườn thơm cam rệp sáp bu đầy nhưng
không hề thấy có bệnh wilt.
- Cây chuối : nhóm chuối già dễ nhiễm bệnh Sigatoka hơn chuối sứ, chuối lá. Ngay
trong nhóm chuối già có chuối già Laba (Đà Lạt) dễ nhiễm bệnh Sigatoka hơn chuối già

năng cho năng suất và phẩm chất quả sau này.
2.2. Chọn cành ghép
Cây mẹ, nhất là cây họ cam quýt cần được trắc nghiệm (test) để xem có mang mầm
bệnh virus hay không. Sử dụng cây chỉ thị bệnh để phát hiện sớm. Như chanh Mexique
dể giúp kiểm tra Tristeza; Citron 684-S1 để kiểm tra exocortis sớm . . .
Đối với các loài cây không bị các bệnh nguy hiểm như cây họ cam quýt, cành ghép hay
cành chiết cũng phải được lựa chọn từ những cây khoẻ mạnh (đã được indexing) và
lấy từ các vườn tốt. Lấy ở vị trí ngoài tán.
2.3. Chọn phương pháp nhân giống
- Mỗi loài cây có nhiều kiểu nhân giống, hãy chọn kiểu nhân giống thuận lợi nhất.
- Một số loài cây có hiện tượng đa phôi và nhờ đặc tính một số bệnh không truyền qua
hạt nên người ta dùng phôi tâm để nhân giống hầu tránh một số bệnh virus.
- Nuôi cấy mô các đỉnh chồi mầm nhằm tránh bệnh virus và một số bênh khác.
- Tránh nhiễm bệnh khi ghép : khử trùng dao ghép và các dụng cụ ghép.
- Môi trường nhân giống : đất, vật liệu cho vào bầu đất như phân chuồng, xơ dừa, . . .
hay những vật liệu làm nền trong kỹ thuật giâm cành cần xem xét vì có những trường
hợp cây con bị nhiễm, nhất là Rhizoctonia sp., Phythoptora spp., tuyến trùng, . . . Sự
khử đất, sự bón vôi sẽ làm bớt nguy cơ bị nhiễm bệnh.
- Các dụng cụ như dao, kéo, . . . cần phải được sát trùng, rửa sạch trước và sau khi sử
dụng nhằm tránh lây lan bệnh như trường hợp bệnh virus Psorosis, Exocortis, . . .
- Thao tác ghép, chiết cần nhanh, gọn, chỗ chiết, ghép tránh để bị úng, nấm bệnh sẽ
xâm nhập gây bệnh sau này.
- Chăm sóc cây chiết, ghép : nhiều trường hợp cây đã bị nhiễm bệnh ngay trong vườn
ươm nhưng chưa bộc lộ ra ngoài. Ngay cả những cây nhân giống bằng chồi như thơm
đã bị rệp sáp truyền virus gây bệnh wilt nhưng bệnh chỉ lộ sau từ 2 tuần đến 6 tháng tuỳ
theo giống. Chồi thơm sau khi nhân, nên bó lại từng 10 con một, để gốc lên trên, ngọn
xuống dưới cho khô gốc, sự ẩm ướt dễ làm bệnh thối lõi và bệnh thối mềm phát triển
nhanh. Những cây như chuối khi bứng cây non không nên để dưới tán cây bệnh, bệnh
Sigatoka truyền do nước mưa hoặc sương rất có thể bào tử từ lá câylớn bị nước mưa
kéo xuống lá cây con.

Bón phân cân đối và đầy đủ sẽ giúp cây trồng khoẻ mạnh, tăng cường sức chống chịu
của cây đối với sâu bệnh và các khắc nghiệt khác cả môi trường. Bón phân đúng lúc sẽ
giúp sự ra chồi, ra quả tập trung hơn như vậy việc phòng trừ sâu bệnh sẽ dễ hơn.
3.7. Bao quả
Bao quả bằng giấy, nylon, . . . sẽ làm mã quả đẹp hơn, sâu bệnh ít tấn công hơn. Hiện
nay trên thế giới nhiều loại quả đã được bao như chuối, xcoài, cam, bưởi, ổi, . . . Tập
quán bao quả mới được thực hiện bước đầu tại nước ta.
3.8. Vệ sinh vườn
Thu dọn các tàn dư thực vật, các quả rụng, cắt bỏ các cành, lá sâu bệnh rồi tuỳ từng
loại sâu bệnh mà huỷ đi. Công tác vệ sinh thực vật sẽ làm giảm nguồn lây lan.
3.9. Bẫy dẫn dụ và diệt côn trùng
Tuỳ từng loại côn trùng, có thể đặt bẫy đèn, bẫy màu vàng, bẫy sử dụng kích dục
tố, . . . sẽ giúp giảm thiểu việc sử dụng thuốc hoá học.
III- Biện pháp hoá học
1. Nguyên tắc chung
Sử dụng thuốc là biện pháp phải chọn lựa khi thật cần thiết. Nguyên tắc chung là :
- 4 đúng : Đúng thuốc : phải đọc kỹ nhãn thuốc trước khi sử dụng, tuỳ theo đối tượng
gây hại mà chọn thuốc cho phù hợp. Đúng lúc (Bệnh ghẻ lá xoài phải phun thuốc khi lá
còn non, thrips trên chuối phải phun và tiêm khi bắp vừa nhú ra, . . ). Đúng liều (không
dùng đặc quá phí thuốc gây độc cho người, không loãng quá vì không trị được sâu
bệnh. Sử dụng thuốc theo đúng nồng độ khuyến cáo ghi trên nhãn, không sử dụng
nồng độ cao hơn quy định. Trường hợp sâu bệnh kháng thuốc thì thay thuốc khác chứ
khong tăng liều lượng). Đúng phương pháp (côn trùng ở mặt dưới lá phải phun thuốc
vào mặt dưới lá, . . ).
- Chọn các loại thuốc chuyên biệt, phổ hẹp, ít độc cho côn trùng có ích.
- Luân phiên các loại thuốc để tránh hiện tượng kháng thuốc.
- Chỉ sử dụng thuốc sau khi điều tra, dự báo và biết chắc mật độ sâu bệnh vượt
ngưỡng kinh tế cho phép.
- Ngưng thuốc để bảo đảm thời gian cách ly, an toàn cho người tiêu dùng.
2. Điều tra dự báo