Nghiên cứu kỹ thuật phục hồi nuôi dưỡng rừng tự nhiên lá rộng vùng Bắc Tây
Nguyên
Hồ Đức Soa, Trần Kế Lâm,
Nguyễn Thanh Xuân
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
Rừng tự nhiên đóng vai trò rất quan trọng đối với đời sống con người. Ngoài việc
cung cấp gỗ, củi và lâm đặc sản khác, chúng còn giữ vai trò phòng hộ, chống xói
mòn, rửa trôi, điều hoà khí hậu và bảo vệ môi trường…
Rừng tự nhiên đã và đang bị tàn phá nặng nề, nhất là từ 1975 trở lại đây. Theo số
liệu thống kê 1999, rừng tự nhiên nước ta có khoảng 9,44 triệu ha với trữ lượng
khoảng 720 triệu m
3
, chiếm 96% trữ lượng gỗ cả nước. So với năm 1992, rừng tự
nhiên tăng 0,8 triệu ha (9,5%) do thực hiện định canh, định cư; giao khoán khoanh
nuôi, bảo vệ và phát triển rừng theo các dự án 327 hay 661 và ưu tiên phát triển
trạng trại vườn rừng.
Bắc Tây Nguyên trước đây là khu rừng tự nhiên giàu và đa dạng, có tổ thành và
cấu trúc rất phức tạp nhưng hiện nay đã giảm mạnh về cả diện tích, trữ lượng và
chất lượng do nhiều nguyên nhân. Trong những nguyên nhân chính, có nguyên
nhân về kỹ thuật như: việc khai thác chưa đảm bảo tái sinh, chặt đi vét lại lấy hết
các cây có giá trị kinh tế, phục hồi nuôi dưỡng rừng chưa có kết quả cao, cộng
thêm sự di dân ồ ạt, khai hoang lấy đất làm nông nghiệp, trồng cây công nghiệp . .
.
Để khôi phục lại rừng tự nhiên, một hệ thống biện pháp kỹ thuật, quy phạm khai
thác, nuôi dưỡng, khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh đến trồng mới đang được triển
khai áp dụng đã mang lại hiệu quả cao hơn. Tuy vậy, các giải pháp kỹ thuật trên
mang tính chất nguyên tắc và chỉ đạo chung, rất khó áp dụng cho từng vùng sinh
thái cụ thể. Đối với vùng Bắc Tây Nguyên, rừng tự nhiên cây lá rộng phong phú
và đa dạng, có tổ thành, cấu trúc rất phức tạp, cần phải đầu tư nhiều công sức và
tiền của để nghiên cứu cụ thể và đầy đủ hơn, nhất là vấn đề phục hồi và nuôi
dưỡng nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và phát huy tác dụng nhiều mặt của

tương đối đồng nhất. Đây là khu rừng có hệ động thực vật đa dạng và phong phú,
có nhiều nhiều loài gỗ có giá trị kinh tế cao như xoay, trám, giổi, gội, rẻ, re, chò…
Rừng có trữ lượng 400 — 500 m
3
/ha, số loài trong ô hiện có 38 — 45 loài/ ha, dây
leo cây bụi phát triển mạnh, tái sinh tự nhiên ít.
- Sau 20 năm khai thác, số liệu được thu thập để đánh giá 4 chỉ tiêu chủ yếu như
sau:
+ Biến động về tổ thành loài
+ Biến động về cấu trúc N/D
+ Lượng tăng trưởng lâm phần
+ Tái sinh tự nhiên sau khai thác
- Kết quả:
+ Biến động về cấu trúc N/D:
Rừng nguyên sinh trước khai thác có cấu trúc N/D theo quy luật phân bố giảm có
hai đỉnh lệch phải: đỉnh 1 nằm ở cấp D = 20 — 24cm, đỉnh 2 ở cấp D = 60 —
80cm; sau khai thác đỉnh thứ 2 bị xoá, rừng có cấu trúc theo quy luật phân bố giảm
1 đỉnh lệch phải ở cấp D = 12 — 16cm.
Về số cây trước và sau khai thác 20 năm biến động từ 365 cây/ ha lên 367 cây/ ha
đối với công thức chặt 30% và 372 cây/ ha lên 406 cây/ ha đối với công thức chặt
50% (biểu 1).
Biểu 1. Biến động cấu trúc N/D trước và sau khai thác
Công thức chặt 30% (I) Công thức chặt 50% (II) Chỉ tiêu
cấp D
Trước khai thác Sau khai thác Trước khai thác Sau khai thác
12
16
20
24
28

72
76
³80
30
20
13
20
6
3
2
4
2
2
5
4
22
26
12
14
12
8
7
6
6
6
1
4
11
0
22

/ ha, tức 2,05%/ năm.
Hiện nay rừng đạt trữ lượng bình quân ban đầu (450m
3
/ha/ 445m
3
/ ha và
442m
3
/ha/ 436m
3
/ ha).
- Công thức II (chặt 50%) tăng trưởng bình quân 5m
3
/ ha, tức 1,73%/ năm. Hiện
tại rừng đạt 70% trữ lượng ban đầu ( 460m
3
/ha/ 330m
3
/ha và 573m
3
/ha/ 358m
3
/
ha).
- Sự khác biệt về lượng tăng trưởng giữa hai công thức không rõ rệt nhưng khai
thác 30% sau 20 năm rừng đã đạt trữ lượng ban đầu, cường độ khai thác 50% mới
đạt 70% sản lượng ban đầu, dự kiến 10 năm nữa sẽ đạt 500m
3
/ ha.
+ Khả năng tái sinh tự nhiên và tổ thành: ởcả hai công thức, số cây tái sinh tăng

Loài
cây
Năm
trồng

D H m
3
/ha
D(cm/năm)
H(m/
năm)
N/ ha

M/ ha

Tổng
số
% cây
mục
đích
Giổi
Dầu rái

Sao đen
1985
1991
1991

13,5
10

Đối với rừng tự nhiên cây lá rộng có tổ thành, cấu trúc phức tạp và đa dạng, trữ
lượng, chất lượng rừng phụ thuộc nhiều vào nhóm loài cây kinh tế. Nhiệm vụ của
kỹ thuật nuôi dưỡng rừng là chọn được nhóm loài cây kinh tế thích hợp, nuôi
dưỡng rừng đạt đến mục đích kinh doanh. Chúng tôi cho rằng cần kết hợp hệ
thống phân loại hiện đang sử dụng (phân theo trữ lượng và loài I, II, III, IV của
Lochaud) với nhóm loài cây kinh doanh và sự phân bố cấu trúc N/ D, chất lượng
cây kinh tế từ đó đưa ra một giải pháp kỹ thuật hợp lý, nhằm đưa rừng nhanh đạt
được mục tiêu kinh doanh lâu dài và bền vững.
Kết hợp tài liệu với thu thập số liệu thực tế, rừng tự nhiên lá rộng vùng Bắc Tây
Nguyên được phân chia thành 11 trạng thái và mỗi dạng có một giải pháp kỹ thuật
thích ứng.
3. Mô hình thí nghiệm nuôi dưỡng rừng trên thực địa
3.1 Mô hình 1
- Đặc điểm tự nhiên: Rừng lá rộng thường xanh phục hồi sau khai thác chọn có trữ
lượng trung bình từ 200- 250m
3
/ ha, N: 300-400c/ ha, tái sinh 1000- 2000 cây/ ha.
Trong rừng tồn đọng nhiều cây gỗ già cỗi, mục rỗng và các cây gỗ tạp, gỗ nhỏ,
dây leo cây bụi phát triển nhanh.
- Nhóm cây kinh tế: Giổi, trám, vạng, re, kháo, gội, chò, sữa,…
- Nhóm cây phù trợ: Trâm, chôm chôm, sến, trường, ràng mít, chay, dung.
- Nhóm cây thải loại: Mãi táp, đẻn ba lá, đa, lèo heo, cò ke, hoa khế, ngát, chân
chim… và các cây có phẩm chất xấu.
Mô hình được bố trí trên hiện trạng rừng tương đối đồng nhất với hai công thức
khác nhau về cường độ ken chặt cây thải loại. Công thức 1 ken chặt 40% cây thải
loại, công thức 2 ken chặt 70% cây thải loại. Mỗi công thức 1 ha, lặp lại 2 lần.
- Kỹ thuật tác động: Luỗng dây leo, bụi rậm toàn diện, ken chặt, bài chặt cây theo
cường độ của từng công thức.
- Kết quả: (biểu 3)
Biểu 3. Các chỉ tiêu chủ yếu và lượng tăng trưởng hàng năm của các công thức

(cây)
M
(m
3
)
I: chặt
70%
cây xấu

97
97
98
98
1
3
6
9
402
568
299
403
248
330
206
256
320
446
260
343
205

10
462
555
326
360
258
290
205
291
390
475
288
330
223
242
196
285
393
467
286
333
242
267
216
299
3
-
-
3
6,36

* Lượng tăng trưởng:
- Công thức I: 7,30m
3
/ ha/ năm.
- Công thức II: 7,56m
3
/ ha/ năm.
- Đối chứng: 7,46m
3
/ ha/ năm.
- Tái sinh: + Công thức I tăng từ 3800 cây/ ha lên 6000 cây/ ha.
+ Công thức II tăng từ 4100 cây/ ha lên 5600 cây/ ha.
+ Đối chứng tăng từ 4000 cây/ ha lên 4200 cây/ ha.
3.2 Mô hình2
- Đặc điểm tự nhiên: Hiện trạng rừng phục hồi sau nương rẫy, trữ lượng bình quân
40- 60m
3
/ ha, số cây có đường kính >= 10cm từ 150- 200 cây/ ha, tái sinh trên 500
cây/ ha, chủ yếu là các loài cây tiên phong như huđay, giẻ, trâm, bời lời, sòi, côm,
màng tang và một số ít cây gỗ lớn như gội, kháo, re, cà chít. Đất xám vàng phát
triển trên đá granis.
- Mô hình được bố trí trên cùng một trạng thái rừng tương đối đồng nhất, trồng 3
loài cây khác nhau.
+ Công thức1: Trồng làm giàu rừng bằng cây giổi nhung.
+ Công thức 2: Trồng làm giàu rừng bằng cây sao đen.
+ Công thức 3: Trồng làm giàu rừng bằng cây dầu rái.
Mỗi công thức 1 ha, băng mở 7m, chừa 8m, mật độ trồng 300 cây/ ha.
- Kết quả: (Biểu 4)
Biểu 4. Các chỉ tiêu chủ yếu và lượng tăng trưởng cây trồng
Rừng tự nhiên Cây trồng làm giàu

1
2
3
Giổi
S. đen

D. rái

171

204

190

64

43

58

2,0
1,6
2,05
700
450
700
200
150
250
0,2

bảo cho rừng phục hồi tốt cả về chất lượng và trữ lượng.
+ Nuôi dưỡng rừng sau khai thác với biện pháp kỹ thuật luỗng dây leo, bụi rậm,
ken chặt từ 40- 70% cây thải loại không làm ảnh hưởng đến năng suất của rừng,
đồng thời mở ánh sáng cho cây nuôi dưỡng và tái sinh phát triển mạnh, tăng năng
suất và chất lượng cây gỗ kinh tế nói riêng cũng như lâm phần nói chung.
+ Làm giàu rừng bằng cây bản địa với các loài giổi, sao đen, dầu rái tỏ ra có nhiều
triển vọng. Cây trồng sinh trưởng tương đối nhanh, thân thẳng, tán cân đối, chưa
thấy bị sâu bệnh hại. Đối với trạng thái rừng khai thác kiệt, đất đai tốt cây giổi sinh
trưởng nhanh hơn, nhưng trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy đất thoái hoá,
bạc màu cây dầu rái và sao đen sinh trưởng nhanh hơn.
Tài liệu tham khảo
1 - Thái Văn Trừng. Thảm thực vật rừng (Trên quan điểm sinh thái).
2 - Nguyễn Ngọc Lung, Đỗ Đình Sâm. Những cơ sở bước đầu xây dựng quy phạm
khai thác gỗ.
3 - Đỗ Đình Sâm, 1996. Những cơ sở sinh thái- thổ nhưỡng đánh giá độ phì đất
rừng Việt Nam.
4 - Nguyễn Xuân Quát, Vũ Văn Mễ, Đoàn Bổng. Bước đầu xây dựng cây trồng
rừng cho các vùng kinh tế lâm nghiệp (1983-1995).
5 - Vũ Biệt Linh, Bùi Đoàn. Nghiên cứu một số cơ sở khoa học và công nghệ cho
thâm canh rừng gỗ lớn trên diện tích rừng tự nhiên lá rộng thường xanh.
6 - Trần Đình Lý. Nghiên cứu xác định diện tích và hệ thống biện pháp kỹ thuật
cho việc khoanh nuôi phục hồi rừng.
7 - Phạm Đình Tam. Khả năng tái sinh phục hồi rừng sau khai thác tại vùng Kon
Hà Nừng.
8 - Bùi Đoàn. Nhóm sinh thái lá rộng thường xanh vùng Kon Hà Nừng.
Research on techniques for natural broadleaved forest rehabilitation and
maintenance in Northen Central Highland.
Summary:This paper deals with the research on technique to rehabilitate and
maintain natural, broad-leaved forests in northern Central Highland and makes
some suggestions: