Truyền thuyết đình Long Thái và vua Lê Trang Tông
Lê Trang Tông (1515 - 1584), còn gọi là Trang Tông Dụ Hoàng đế, là đế hiệu của
Lê Ninh, hay Lê Huyên, là vua thứ 12 của nhà Lê, là người khởi đầu cho nhà Lê
Trung Hưng hoặc Hậu Lê. Ông là con của vua Lê Chiêu Tông. Khi Chiêu Tông bị
hại, ông được các trung thần đưa sang lánh nạn ở Ai Lao, rồi được Nguyễn Kim
và các trung thần phò lên làm vua vào năm Quý Tỵ (1533) tại sách Thuý Thuần,
đặt Hành tại ở Sầm Hạ. Vua về Nghệ An dấy nghĩa, được nhiều người theo, trong
đó có các nhân vật nổi tiếng xứ Nghệ phò tá như Nguyễn Cảnh Hoan, Phan Công
Tích nên đã lấy lại được đất Thanh Hoá, Nghệ An (gồm cả Hà Tĩnh) và Quảng
Bình, Quảng Trị. Nhà vua cho đặt Hành tại ở sách Vạn Lại (nay thuộc đất xã Vạn
Lại
Truyền thuyết về vua Lê Trang Tông được lưu truyền trong dân gian và được
ghi vào thần tích đình Long Thái khá đầy đủ sinh động. Long Thái là tên làng có
từ triều Nguyễn, còn trước nữa có tên là Vĩnh Thái. Đình làng ở đây được gọi tên
gắn với tên làng Long Thái, nay thuộc xã Thái Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ
An. Theo truyền thuyết, làng Vĩnh Long là mảnh đất sinh ra Lê Ninh (tức vua Lê
Trang Tông). Truyền thuyết ghi:
Vào đầu thế kỷ XVI, nhà Lê Sơ suy vong. Đến thời vua Quang Thiệu đã có
những sai lầm dẫn đến việc Mạc Đăng Dung lấn từng bước, rồi nổi lên chiếm
ngôi vua, lập nên nhà Mạc. Các trung thần, quốc thích triều Lê di tản khắp nơi,
mai danh ẩn tích, bởi những ai tỏ ra chống đối đều bị nhà Mạc giết hại hoặc giam
cầm.
Lúc bấy giờ có vị quan coi ngục là Bùi Hữu, quê ở làng Bỉnh Trung, xã Diêm
Tràng, phủ Anh Đô (nay là thị trấn Yên Sơn, huyện Đô Lương) thấy tôn thất nhà
Lê có nguy cơ bị diệt vong nên đã mưu kế bố trí cho con gái mình là Bùi Thị
Ngọc Thụy đưa cơm vào ngục chăm sóc cho vua Quang Thiệu đang bị Mạc
Đăng Dung giáng làm Hà Dương Vương và giam vào ngục kín. Đến khi biết
chắc con gái đã có thai với nhà vua, Bùi Hữu cho con gái về quê để giữ gìn giọt
máu của nhà Lê. Khi về quê ở, dân làng không hiểu sự tình nên nhiều bà con đã
xa lánh, thậm chí có người còn mắng mỏ, coi thường Ngọc Thụy nên nàng phải
bỏ làng đi lang thang.

nhà thờ họ Dương vì họ này có cụ tổ Dương Cát Phủ đậu bảng. Bảng ghi có nội
dung như sau:
Cung kính Đệ nhất thế Tiên tổ khoa quan sự trạng.
Lê Trang Tông thần đế tị lập vu Thanh Hoá Hành điện Vạn Lại sách. Đô lập
tam niên thiên hạ hào sĩ đa qui, Ư Bính Ngọ niên, Đế ngự đề tu kỷ dĩ yên bách
tính, phú thủ thiên hạ ư nhân tâm luận thời trúng Thám hoa Nghệ An: Đặng
Sơn, Ngô Trọng Điển; Quỳnh Đôi Dương Cát Phủ, quan chí Hữu thị lang
phụng phong Khiêm mông Kiệt tiết tuyền lực công thần Lại bộ gia hạnh Đại
phu Đốc Trung tử; Chân Lộc Phan Xá Lê Nguyên Trưng; Yên Thành Phan Duy
Thực. Trúng Hoàng giáp: Đông Thành, Đào Hoa Lê Doãn Nguyên; Hà Tĩnh,
Sa Lang, Nguyễn Đình Mỹ. Trúng Tiến sĩ: Nam Đường, Đồng Luân, Trần Đăng
Dụng; Hưng Nguyên, Hương Cái Phan Tiến Thọ; Thanh Chương, Võ Liệt Phan
Nhân Tường; Bích Triều, Lương Trường Bùi Duy Nhượng; Cát Ngạn Nguyễn
Ngọc Dật. Dĩ thượng đẳng viên đăng khoa lục bất tuế vô hữu bi ký cố hậu nhân
vô truyền, cô tồn dĩ bị thế khảo kỳ nguyên bản tại Quốc sử quán. Chí Hoàng
Triều Quý Sửu khoa, Hội thí trúng Tiến sĩ, Đặng Sơn, Tri Lễ Nguyễn Văn Giá
phụng sao tại Kinh biển hồi Dương tộc đạo sao bảng cung lục.
Bảo Đại thập cửu niên, ngũ nguyệt, sơ tứ nhật, thập tam thế tôn Dương
khánh thành trướng cung trang cúng.
Tạm dịch:
“Cung kính!
Sự trạng khoa bảng quan tước của vị Tiên tổ thứ nhất:
Vua Lê Trang Tông khi chiếm được Thanh Hoá, lập Hành điện ở sách Vạn
Lại. Đăng đô được 3 năm, hào sĩ thiên hạ tìm đến rất đông. Năm Bính Ngọ, vua
ra đề thi: Phú "tự sửa mình để yên trăm họ", luận "Về lấy người tài trong thiên
hạ". Trúng Thám hoa: người Nghệ An là Ngô Trọng Điển ở Đặng Sơn; Dương
Cát Phủ ở Quỳnh Đôi, làm quan đến Hữu thị lang được phong lên chức Kiệt
tiết tuyên lực công thần Lại bộ, gia hạnh Đại phu Đốc Trung tử; Lê Nguyên
Trưng ở Phan Xá, Chân Lộc; Phan Duy Thực ở Yên Thành; Nguyễn Đình Mỹ ở
Sa Lang, Hà Tĩnh. Trúng Tiến sĩ (Đệ tam giáp): Trần Đăng Dụng ở Đồng Luân,