Thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong quan hệ
thương mại quốc tế
Trong quan hệ kinh tế quốc tế hiện nay không thể không nhắc đến tác động của Tổ
chức Thương mại Thế giới (WTO) với 3 nội dung lớn là thương mại hàng hóa,
thương mại dịch vụ và Sở hữu trí tuệ (SHTT). Năm 2011 đánh dấu mốc tròn 4
năm Việt Nam trở thành thành viên của WTO và tròn 1 năm Hiệp định Khu vực
mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) có hiệu lực. Các sự kiện này làm
nên triển vọng sáng sủa hay đáng lo ngại thì rất khó trả lời, phụ thuộc vào quan
điểm của mỗi nhà nghiên cứu, nhất là khi hàng hóa nhập siêu vào Việt Nam đa
phần có nguồn gốc từ Trung Quốc. Bài viết dưới đây phân tích quan hệ thương
mại quốc tế nhìn từ góc độ thực thi quyền SHTT, trong đó chỉ ra các nguy cơ có
thể dẫn
Trong quan hệ kinh tế quốc tế hiện nay không thể không nhắc đến tác động của
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) với 3 nội dung lớn là thương mại hàng hóa,
thương mại dịch vụ và Sở hữu trí tuệ (SHTT). Năm 2011 đánh dấu mốc tròn 4
năm Việt Nam trở thành thành viên của WTO và tròn 1 năm Hiệp định Khu vực
mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) có hiệu lực. Các sự kiện này làm
nên triển vọng sáng sủa hay đáng lo ngại thì rất khó trả lời, phụ thuộc vào quan
điểm của mỗi nhà nghiên cứu, nhất là khi hàng hóa nhập siêu vào Việt Nam đa
phần có nguồn gốc từ Trung Quốc. Bài viết dưới đây phân tích quan hệ thương
mại quốc tế nhìn từ góc độ thực thi quyền SHTT, trong đó chỉ ra các nguy cơ có
thể dẫn đến thiệt hại cho các doanh nghiệp Việt Nam.
1. Thiệt hại của các doanh nghiệp Việt Nam từ tình trạng xâm phạm quyền
SHTT
Trong nội bộ quốc gia, việc xâm phạm quyền SHTT ở Việt Nam đang là một
vấn nạn với diễn biến ngày càng phức tạp. Việc mở rộng hội nhập quốc tế cũng
dẫn đến tình trạng xâm phạm quyền SHTT và số vụ xâm phạm quyền SHTT bị các
cơ quan có thẩm quyền xử lý ngày càng tăng.
Trên bình diện quốc tế, các doanh nghiệp Việt Nam
có thể bị thiệt hại do tình trạng xâm phạm quyền SHTT tại các quốc gia có quan
hệ thương mại với Việt Nam, mà Trung Quốc là một ví dụ điển hình.

TRIPS ngay từ ngày gia nhập WTO (11/01/2007) mà không có thời hạn chuyển
tiếp.
Hệ thống pháp luật về SHTT của Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá
là đáp ứng đủ các quy định của WTO. Đây thực sự là một nỗ lực đáng kể của
chúng ta trong quá trình đàm phán gia nhập WTO. Trong những năm qua, Việt
Nam vẫn nỗ lực tiếp tục hoàn chỉnh khung pháp luật về SHTT như: sửa đổi Luật
SHTT vào tháng 6/2009; tiến hành sửa đổi phần có liên quan đến SHTT trong Bộ
luật Hình sự Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa chính sách về SHTT của chúng
ta đã thực sự hoàn chỉnh. Có thể nêu ra một ví dụ điển hình sau đây.
Điều 171 Bộ luật Hình sự 1999 coi hành vi vì mục đích kinh doanh mà chiếm
đoạt, sử dụng bất hợp pháp sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp,
nhãn hiệu hàng hóa, tên gọi, xuất xứ hàng hóa hoặc các đối tượng sở hữu công
nghiệp khác đang được bảo hộ tại Việt Nam gây hậu quả nghiêm trọng là tội
phạm hình sự. Nhưng trong tháng 6/2009, Quốc hội đã biểu quyết sửa đổi Bộ luật
Hình sự (phần tội phạm về SHTT) theo hướng giảm nhẹ, trong đó nêu rõ:
“Điều 170a. Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
1. Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà
thực hiện một trong các hành vi sau đây xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại, thì bị phạt tiền từ năm
mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến hai
năm:
a) Sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình;
b) Phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, bản sao
bản ghi hình.
Điều 171. Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
1. Người nào cố ý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hoặc
chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại, thì bị phạt
tiền từ năm mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ
đến hai năm”.
Như vậy, Bộ luật Hình sự sửa đổi chỉ coi hành vi xâm phạm quyền tác giả,

Công nghiệp số 4306 của Honda”
(2)
.
Có thể dự báo trong thời gian tới, số các vụ xâm phạm quyền đối với sáng chế,
kiểu dáng công nghiệp, hành vi đánh cắp bí mật kinh doanh, đánh cắp giống cây
trồng có thể gia tăng, kể cả các hành vi ở quy mô thương mại và gây hậu quả
đặc biệt nghiêm trọng. Các quốc gia sản xuất hàng hóa xâm phạm các quyền này
có thể sẽ xuất khẩu vào Việt Nam nhiều hơn bởi cho dù có gây hậu quả lớn đến
đâu cũng không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc chỉ bị xử lý hành chính,
mà trong đa số trường hợp, số tiền bị xử phạt hành chính chỉ chiếm một lượng
nhỏ so với số tiền hưởng lợi bất chính từ hành vi xâm phạm.
3. Thiệt hại xuất phát từ việc đối tác thương mại đã tận dụng các kẽ hở
trong quy định của WTO về SHTT
Điều 51 của Hiệp định TRIPS quy định: “Các thành viên phải ban hành, một
cách phù hợp với các quy định sau đây, các thủ tục cho phép chủ thể quyền, khi
có những căn cứ hợp lý để nghi ngờ rằng việc nhập khẩu các hàng hóa mang
nhãn hiệu hàng hóa giả mạo hoặc vi phạm bản quyền có thể xảy ra, được đệ
đơn cho các cơ quan có thẩm quyền, là cơ quan hành chính hoặc cơ quan xét
xử, yêu cầu đình chỉ thông quan tại các cơ quan hải quan…”. Như vậy, Hiệp
định TRIPS chỉ quy định về thủ tục kiểm soát đối với hàng hóa nhập khẩu nghi
ngờ xâm phạm quyền tác giả và nhãn hiệu (2 trong số nhiều đối tượng được bảo
hộ quyền SHTT). Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam lại quy định mạnh hơn, cụ thể
điều 216 Luật SHTT có quy định về “Biện pháp kiểm soát hàng hóa xuất khẩu,
nhập khẩu liên quan đến SHTT”, theo đó cho phép kiểm soát hàng hóa xuất
khẩu, nhập khẩu liên quan đến SHTT.
Dễ nhận thấy, pháp luật Việt Nam đã quy định vượt quá yêu cầu đối với các
thành viên của WTO. Hiệp định TRIPS không yêu cầu kiểm soát hàng hóa xuất
khẩu vi phạm quyền SHTT, bởi theo nguyên tắc bảo hộ độc lập của Công ước
Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp, có thể hàng hóa xâm phạm quyền SHTT
tại quốc gia xuất xứ nhưng lại không xâm phạm quyền SHTT tại thị trường của

mại quốc tế như đã phân tích là điều không thể tránh khỏi. Để giảm thiểu nguy
cơ và thiệt hại cho các doanh nghiệp Việt Nam, bài viết xin đưa ra một số lưu ý
nhìn từ góc độ thực thi quyền SHTT, đó là:
- Cần nghiên cứu để sửa đổi các quy định bất hợp lý về SHTT như đã được
nêu trong bài viết này;
- Trong quan hệ thương mại quốc tế, các doanh nghiệp cần cảnh giác với
những đối tác có “truyền thống” xâm phạm quyền SHTT.
Cũng cần lưu ý rằng Trung Quốc là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới và sẽ
trở thành đối tác số 1 trong khu vực ACFTA, đồng thời cũng là một trong các
quốc gia đứng đầu thế giới về xâm phạm quyền SHTT, biết tận dụng các kẽ hở
trong quy định của WTO về SHTT để thúc đẩy sản xuất và xuất khẩu. Lưu ý
điều này nhằm tránh cho các doanh nghiệp Việt Nam bị thiệt hại về kinh tế và
uy tín kinh doanh trong quan hệ thương mại quốc tế./.

Chú thích
(1)
Theo />pham-ban-quyen/20101/30018.vnplus.
(2)
Theo
Trần Hải Linh