Những nguyên tắc cơ bản đảm bảo thực hiện chức năng xã hội của nhà nước
ở Việt Nam hiện nay
Bản chất giai cấp và vai trò xã hội của nhà nước được thể hiện trực tiếp ở
chức năng của nhà nước. Chức năng của nhà nước có thể xem xét dưới những
góc độ khác nhau. Khi xem xét nhà nước từ góc độ tính chất của quyền lực
chính trị, nhà nước có chức năng là công cụ thống trị chính trị của giai cấp và
chức năng xã hội. Dưới góc độ khác, với tính cách là tổ chức đại biểu chủ
quyền quốc gia, nhà nước có chức năng đối nội và chức năng đối ngoại. Giữa
các chức năng của nhà nước có sự tác động qua lại nhau. Việc thực hiện chức
năng xã hội là phương thức và điều kiện để thực hiện chức năng thống trị
chính trị của giai cấp.
Đối với nước ta trong điều kiện thực hiện kinh tế thị trường định hướng XHCN
cần thực hiện những nguyên tắc cơ bản sau:
1. Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng
Đảng Cộng sản là hạt nhân lãnh đạo trong hệ thống chính trị của xã hội XHCN. Sự
lãnh đạo của Đảng Cộng sản là điều kiện đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân và
sức mạnh của Nhà nước. Thông qua nhà nước XHCN Đảng Cộng sản thực hiện sự
lãnh đạo của mình đối với các quá trình phát triển của xã hội. Thực chất của sự
lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước là lãnh đạo chính trị mang tính định hướng.
Nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước bao gồm nhiều
mặt. Trước hết, Đảng vạch ra đường lối chính trị, nguyên tắc tổ chức và phương
hướng hoạt động cho Nhà nước, Đảng lãnh đạo bằng giáo dục, thuyết phục; bằng
tổ chức, hướng dẫn kiểm tra, giám sát cơ quan nhà nước thực hiện đường lối của
Đảng. Bằng việc thông qua chương trình, kế hoạch hoạt động, bằng pháp luật và
các chế độ ban hành của Nhà nước mà biến đường lối chính trị của Đảng thành ý
chí và hành động cách mạng của quần chúng. Cán bộ, đảng viên của Đảng thông
qua sự lựa chọn và tín nhiệm của quần chúng mà đảm đương các chức vụ trong bộ
máy nhà nước.
Đảng lãnh đạo thông qua vai trò tiền phong gương mẫu của đảng viên và các cơ
quan của Đảng trong việc chấp hành đường lối của Đảng, pháp luật và chính sách
của Nhà nước, bảo đảm cho Nhà nước thực sự là của dân, do dân và vì dân. Đảng

trọng bậc nhất của Đảng. Đảng là người định hướng chính trị, là nơi đào tạo và
tiến cử nhân tài, là người cung cấp cán bộ cho các cơ quan nhà nước. Đây vừa là
nội dung vừa là phương thức Đảng lãnh đạo Nhà nước.
Cùng với việc hoạch định đường lối, đào tạo bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công tác
kiểm tra, giám sát thực hiện đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước là một
trong những nội dung và là phương thức quan trọng trong sự lãnh đạo của Đảng.
Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở cửa, để thực hiện tốt chức năng xã hội
của Nhà nước không thể không thực hiện tốt công tác kiểm tra, giám sát. Văn kiện
Đại hội X chỉ rõ: "Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát với nhận thức và yêu
cầu mới; công tác kiểm tra, giám sát phải góp phần phát hiện và khắc phục được
những khuyết điểm, thiếu sót khi mới manh nha; bên cạnh việc tiếp tục thực hiện
kiểm tra tổ chức và cá nhân đảng viên có dấu hiệu vi phạm, phải tăng cường chủ
động giám sát, kiểm tra về phẩm chất đạo đức và kết quả thực hiện nhiệm vụ của
tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, về nhận thức và chấp hành Điều lệ Đảng, đường
lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Coi trọng kiểm tra,
phát hiện nhân tố tích cực”(2)
2. Bảo đảm ổn định chính trị
Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế, song chính trị không đóng vai trò
thụ động mà tác động trở lại đối với kinh tế. V.I.Lênin nhiều lần khẳng định chính
trị chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế. Thắng lợi hay thất bại về chính trị trực
tiếp đe dọa sự sống còn của một chế độ xã hội nhất định. Chính trị của một giai
cấp cầm quyền có vai trò to lớn chỉ đạo, định hướng hoạt động kinh tế của toàn xã
hội, bảo đảm những lợi ích cơ bản, lâu dài của giai cấp đó. V.I Lênin khẳng định,
không có một lập trường chính trị đúng thì một giai cấp nhất định nào đó không
thể nào giữ vững được sự thống trị của mình và do đó cũng không thể nào hoàn
thành được nhiệm vụ của mình trong lĩnh vực sản xuất. Chính trị không chỉ tác
động trở lại, mạnh mẽ đối với kinh tế mà còn chi phối mọi lĩnh vực hoạt động của
đời sống xã hội.
Quán triệt nguyên tắc thống nhất biện chứng giữa kinh tế và chính trị, cũng như
vai trò của chính trị đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, Đảng ta khi chủ

thời đại và nguyện vọng thiết tha của nhân dân trong suốt mấy chục năm qua. Độc
lập dân tộc gắn với CNXH là quy luật của cách mạng XHCN là sự lựa chọn đúng
đắn của Đảng và nhân dân ta. Tuy nhiên trong bối cảnh quốc tế và trong nước có
nhiều phức tạp, việc giữ vững định hướng XHCN rất khó khăn. Đó là cuộc đấu
tranh quyết liệt và phức tạp giữa định hướng XHCN với các thế lực cản trở và
những nguy cơ, thách thức. Cuộc đấu tranh đó diễn ra trên mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội, kinh tế, chính trị, tư tưởng văn hóa, đối ngoại, an ninh quốc phòng…
Giữ vững định hướng XHCN vừa là mục tiêu vừa là, điều kiện, động lực của sự
nghiệp đổi mới. Không quan tâm đúng mức để gây ra sự chệch hướng dù bất cứ
một lĩnh vực nào cũng làm tổn hại đến sự nghiệp đổi mới, thậm chí đe dọa đến
phát triển của dân tộc. Trong hơn 20 năm đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước ta
đã đề ra nhiều chủ trương, giải pháp nhằm giữ vững định hướng XHCN. Tuy
nhiên, Đảng cũng chỉ rõ, trong quá trình thực hiện đã phạm một số khuyết điểm,
lệch lạc kéo dài, dẫn đến chệch hướng ở lĩnh vực này hay lĩnh vực khác, ở mức độ
này, mức độ khác. Nếu không được khắc phục có hiệu quả thì những khuyết điểm
lệch lạc đó sẽ làm suy yếu Đảng, làm mục ruỗng bộ máy nhà nước, biến chất chế
độ, đưa đất nước đi chệch con đường XHCN. Hiện nay đất nước ta đã gia nhập
WTO, vận hội mới cho sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước đã mở. Tuy
nhiên, những thách thức to lớn, nghiệt ngã đã xuất hiện đặt ra yêu cầu rất cao và
có tính nguyên tắc của vấn đề giữ vững định hướng XHCN.
4. Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN
Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam có những đặc trưng cơ bản là: Nhà nước
của dân, do dân, vì dân, quyền lực Nhà nước thống nhất không phân chia nhưng có
sự phân công, phối hợp giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; do Đảng
Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.
Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là công cụ của các tầng lớp nhân dân Việt
Nam dùng để cải tạo xã hội cũ và xây dựng xã hội XHCN, công cụ để tiến hành sự
nghiệp CNH, HĐH đất nước và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN. Trong điều
kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, để thực hiện có hiệu quả chức năng xã
hội của Nhà nước, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là một nguyên tắc

của nhân dân trong xây dựng và bảo vệ đất nước. Để phát huy những thuận lợi các
nguồn lực trong nước, tranh thủ những nguồn lực từ bên ngoài đòi hỏi phải thực
hiện dân chủ.
Báo cáo chính trị tại Đại hội X của Đảng chỉ rõ: “Dân chủ XHCN vừa là mục tiêu
vừa là động lực của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thể hiện môi
quan hệ gắn bó giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân”(3). Trong điều kiện kinh tế thị
trường định hướng XHCN, để thực hiện có hiệu quả chức năng xã hội của Nhà
nước tất yếu phải thực hiện và phát huy dân chủ XHCN.
Thực tế những năm đổi mới đất nước cho thấy ở đâu không thực hiện tốt dân chủ
hay dân chủ hình thức thì ở đó có không ít cán bộ nhà nước độc đoán, chuyên
quyền, quan liêu, tham nhũng… làm cho người dân bất bình tạo nên những điểm
nóng, kinh tế – xã hội của địa phương không phát triển.
___
(1) V.I.Lênin toàn tập, NXB Tiến bộ, M.1974, tập 4, tr.473.
(2) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ X, NXBCTQG,
H.2006, tr.302.
(3) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ IX, NXBCTQG,
H.2001, tr.134.