Báo cáo khoa học
Mối quan hệ biện chứng giữa lý luận vỡ thực tiễn
trong cách mạng tháng tám - một số bài học kinh
nghiệm Tạp chí KHKT Nông nghiệp 2007: Tập V, Số 4: 87-92 Đại học Nông nghiệp I

Mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn
trong cách mạng tháng tám - một số bài học kinh nghiệm
A dialectic relationship between theory and practice in the August revolution- some lessons
from experience
Lê Diệp Đĩnh
*
SUMMARY
Vietnams August Revolution in 1945 was a typical democratic and national revolution led
by the Vietnamese Communist Party and gained a great victory for the first time by a colony. A

Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và nhà nớc
Cộng hoà Dân chủ Nhân dân mà nay là nhà
nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
nhà nớc của dân, do dân, vì dân.
Thắng lợi của cách mạng tháng Tám là
thắng lợi của chủ nghĩa Mác - Lênin và t
tởng Hồ Chi Minh, lý luận khoa học-cách
mạng của thời đại chúng ta vận dụng vào thực
tiễn cách mạng ở một nớc thuộc địa có nền
kinh tế nghèo nàn, lạc hậu. Trong cách mạng
tháng Tám có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý
luận và thực tiễn, giữa cách mạng và sáng tạo.
Nghiên cứu một cách nghiêm túc, khoa học
quá trình diễn biến, đi đến thắng lợi của cách
mạng tháng Tám, dới giác độ mối quan hệ
giữa lý luận và thực tiễn, đang có ý nghĩa thiết
thực to lớn.
Sự nghiệp đổi mới đất nớc ngày nay là
tiếp tục thắng lợi của cách mạng tháng Tám-
1945. Những năm qua, dới sự lãnh đạo của
Đảng, nỗ lực của toàn dân, sự nghiệp đổi mới
đất nớc đã đạt đợc nhiều thành tựu quan
trọng có ý nghĩa quyết định. Tuy nhiên, trớc
mắt còn có nhiều thách thức to lớn, nhất là
trong lĩnh vực giáo dục-đào tạo. Nghị lực đã
có, quyết tâm đã có, nhân lực, tài lực, vật lực
cũng đã có. Vấn đề là làm nh thế nào? Kinh
nghiệm thành công của cách mạng tháng Tám
sẽ góp phần giải đáp những vấn đề trăn trở của
giáo dục-đào tạo hôm nay. Đúng nh Bộ

tiễn, cùng với công cụ nghiên cứu là phép biện
chứng duy vật khoa học với các nguyên tắc:
toàn diện, nguyên tắc: lịch sử - cụ thể, nguyên
tắc: phát triển, kết hợp với nguyên lý lý luận về
mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực
tiễn, học thuyết về chân lý của chủ nghĩa duy
vật biện chứng để phân tích, tổng hợp, đánh
gía, khái quát hóa, trừu tợng hoá các sự
kiện lịch sử của cuộc cách mạng giai đoạn
(1930-1945) nhằm rút ra một số bài học kinh
nghiệm.
Dựa vào ý kiến của một số nhà khoa học
nh Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Thiện Nhân,
Nguyễn Trí Dũng về giáo dục-đào tạo ở
nớc ta hiện nay; suy ngẫm những bài học kinh
nghiệm rút ra từ thực tiễn cách mạng tháng
Tám, từ đó nêu ra một số ý kiến đóng góp vào
sự nghiệp đổi mới giáo dục-đào tạo.
3. KếT QUả NGHIÊN CứU Và THảO LUậN
3.1. Không có lý luận cách mạng, không có
phong trào cách mạng
Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm
1930. Sự ra đời của Đảng chính là sản phẩm
của sự kết hợp giữa lý luận khoa học-cách
mạng, chủ nghĩa Mác-Lênin, với phong trào
công nhân, phong trào yêu nớc Việt Nam. Sự
ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chấm
dứt thời kỳ khủng hoảng về sự lãnh đạo cách
mạng Việt Nam mấy chục năm. Sự thất bại của
phong trào Cần vơng 1885-1886, phong trào

mạng Việt Nam không phải nh chân lý vĩnh
cửu, không thể vợt qua; không phải là công
thức bất di bất dịch đời đời không thay đổi, mà
chỉ nh ngọn đèn soi đờng cho nhân dân ta đi
trong đêm tối để không nhầm đờng lạc lối mà
thôi. Lênin từng chỉ ra rằng: không có lý luận
cách mạng sẽ không có phong trào cách mạng,
đồng thời Ngời còn căn dặn: cùng lắm, lý
luận cách mạng cũng chỉ đóng vai trò kim chỉ
nam dẫn đờng, định hớng cho hành động
cách mạng là nh vậy.

88

Chính cơng vắn tắt do Nguyễn ái Quốc
trình bày tại hội nghị thành lập Đảng tháng 2
năm 1930 đã xác định phơng hớng chiến
lợc của cách mạng Việt Nam, đó là: làm t
sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách
mạng để đi tới xã hội cộng sản (Giáo trình
Lịch sử Đảng, 2006, tr.56). Nh vậy là nhờ ánh
sáng của lý luận Mác - Lênin, mục tiêu của
cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 và cách
mạng nớc ta nói chung, đã đợc Đảng nhận
thức và phản ánh trong lý luận từ rất sớm, khi
Đảng vừa mới ra đời. Mục tiêu ấy đã hớng
dẫn, soi đờng cho phong trào cách mạng Việt
Nam suốt 15 năm đến cách mạng tháng Tám
thành công và cho tới ngày nay, cho dù sự vận
động của thực tiễn phong trào cách mạng dới

tri thức, lý luận hớng dẫn. Đây chính là đặc
trng cao hơn hẳn về chất của hoạt động con
ngời so với hoạt động của con vật. Tuy
nhiên, chỉ có lý luận khoa học - cách mạng
mới có tác dụng hớng dẫn hoạt động thực
tiễn đi tới thành công. Mọi biểu hiện coi
thờng, hạ thấp vai trò của lý luận đều dẫn tới
chủ nghĩa kinh nghiệm, có hại. Thực tiễn cuộc
sống chứng minh điều đó. Chúng ta không
phủ nhận vai trò to lớn của kinh nghiệm,
nhng kinh nghiệm chỉ là chân lý bộ phận mà
cha hẳn là chân lý phổ biến. Tuyệt đối hoá
kinh nghiệm, không thấy vai trò của lý luận là
sai lầm. Ănghen từng khẳng định rằng: một
dân tộc muốn tiến tới đỉnh cao của tri thức thì
không thể không có t
duy lý luận (Chống
Duyrinh, 1960, tr.28). T duy lý luận đợc
hình thành trong quá trình học tập. Đảng ta
chủ trơng coi giáo dục - đào tạo là quốc
sách, là mặt trận hàng đầu. Không thể làm
cách mạng chỉ bằng kinh nghiệm đợc.
Nh vậy, giáo dục-đào tạo muốn thực sự là
mặt trận hàng đầu, là động lực phát triển kinh
tế-xã hội của đất nớc, là chìa khóa mở cánh
cửa để dân tộc ta bớc vào kỷ nguyên mới, kỷ
nguyên mở cửa, hội nhập thì cũng cần phải có
lý luận khoa học - cách mạng dẫn dờng. Kinh
nghiệm thắng lợi của cách mạng tháng Tám
mách bảo chúng ta rằng: Cơng lĩnh đúng

luận cách mạng dẫn đờng. Nhng lý luận
cách mạng, bản thân nó cũng chỉ là tơng đối
(tránh trợt sang chủ nghĩa tơng đối). Thực
tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc ta trớc
đây đã chỉ rõ điều này. Điều này có nghĩa là
trong hoạt động thực tiễn cũng nh trong hoạt
động nhận thức, khi vận dụng lý luận, vận
dụng tri thức, không nên phụ thuộc máy móc,
tuyệt đối vào lý luận, vào tri thức. Căn cứ vào
lý luận, vận dụng lý luận nhằm phát hiện và
giải quyết nhiệm vụ thực tiễn đặt ra, nhng nếu
để lý luận trói buộc cách nghĩ, cách làm là giáo
điều, là nô lệ của lý luận. Trớc thời kỳ đổi
mới, chúng ta đã phải trả giá cho những bài
học này, mặc dù bài học lịch sử xã hội các
nớc phơng Đông, tình trạng bị trói buộc, lệ
thuộc máy móc vào những t tởng, lý luận,
nhất là những t tởng, lý luận cũ có từ trớc
đã rất nặng nề. Ví dụ nh sự lệ thuộc vào Phật
giáo, Khổng giáo là nguyên nhân làm cho xã
hội phơng Đông trì trệ kéo dài, trong khi
phơng Tây rất năng động.
Do đó, ngời học, phải học thực chất, phải
học thật, phải tiếp thu đợc cái hồn của tri thức
(không chỉ học thuộc lòng); không tiếp thu
máy móc, giáo điều. Khi làm, phải biết sử dụng
lý luận đã học soi đờng, phải biết vận dụng tri
thức một cách sáng tạo, không rập khuôn, máy
móc. Học để làm, vì làm mà phải học. Sản
phẩm giáo dục đào tạo của nhà trờng phải

thực hiện lý luận, đờng lối, hay cơng lĩnh,
Đảng luôn xuất phát từ thực tiễn, phân tích tình
hình thực tiễn cụ thể, vận dụng lý luận cho phù
hợp.
Đảng lãnh đạo phong trào dân chủ (1936-
1939) là một ví dụ sinh động về bài học này.
Trớc nguy cơ chiến tranh do phát xít gây ra,
xuất phát từ nghị quyết đại hội VII Quốc tế
Cộng sản, Ban chấp hành TW Đảng ta họp hội
nghị lần thứ II tại Thợng Hải đã chỉ ra: cách
mạng Đông Dơng vẫn là cách mạng t sản
dân quyền-phản đế và điền địa-thành lập chính
quyền công nông để dự bị điều kiện đi tới cách
mạng xã hội chủ nghĩa. Song xét tình hình cụ
thể, thực tiễn cách mạng giai đoạn này, trình
độ cách mạng cha đạt tới mức trực tiếp đánh
đổ thực dân Pháp, lập chính quyền công nông
và giải quyết vấn đề điền địa. Yêu cầu trớc
mắt là tự do dân chủ, cải thiện đời sống cho
nhân dân, đoàn kết rộng rãi chống chiến tranh
phát xít, chống đế quốc, chống phản động, tay
sai, mở mặt trận dân chủ, đoàn kết các tầng lớp
xã hội, kể cả giai cấp công nhân và Đảng cộng
sản Pháp, thậm chí cả với chính phủ Pháp,
cùng nhau chống kẻ thù chung là bọn phát
xít Làm nh vậy không phải là đối lập hay
quên mục tiêu cách mạng đã định mà chính là
dự bị điều kiện cho cuộc vận động giải phóng
dân tộc, cách mạng điền địa sau này.


luận. Ngời từng viết Quan điểm về đời sống
về thực tiễn là quan điểm thứ nhất của phép
biện chứng duy vật (Lê Nin toàn tập, tập 29).
Điều đó có nghĩa là:
Thứ nhất, chủ trơng, chính sách phải xuất
phát từ thực tiễn. Giảng dạy cái gì, giảng dạy
nh thế nào, phải xuất phát từ ngời học, từ đòi
hỏi của thực tiễn, từ nhu cầu phát triển kinh tế
xã hội của đất nớc ta. Nội dung giảng dạy-học
tập ở nhà trờng phải phản ánh đợc thực tiễn,
khoa học phải lý giải đợc cuộc sống, phải giải
quyết đợc nhu cầu cuộc sống đặt ra. Nếu lý
luận, nhận thức không phản ánh đúng đắn thực
tiễn cuộc sống, giáo dục không phản ánh đợc
đòi hỏi của sự phát triển kinh tế xã hội của đất
nớc thì sẽ rơi vào t biện, duy tâm, suông,
thậm chí biến thành vật cản, gánh nặng cho
kinh tế xã hội của đất nớc.
Thứ hai, khi vận dụng lý luận, phải phát
hiện mâu thuẫn giữa lý luận với thực tiễn, phát
hiện sự không còn phù hợp với thực tiễn của lý
luận, dám vợt qua lý luận đã lỗi thời, kịp thời
tổng kết thực tiễn, bổ sung, sửa chữa, phát hiện
lý luận mới. Điều này cũng hoàn toàn đúng với
giáo dục đào tạo hiện nay, khi nội dung,
phơng pháp giáo dục đào tạo có nhiều mặt đã
tỏ ra lạc hậu, không còn đáp ứng đợc đòi hỏi
của thực tiễn.
Thứ ba, khi vận dụng lý luận vào thực tiễn,
đòi hỏi phải vận dụng lý luận phù hợp với thực

chứng minh: Đảng Cộng sản Việt Nam đ
xuất phát từ thực tiễn sinh động đa dạng
phong phú mà vận dụng thông minh, sáng
tạo lý luận khoa học để đề ra đờng lối đúng
đắn đa cách mạng tiến lên. Đây cũng chính

91
Lê Diệp Đĩnh

là nguyên nhân quyết định dẫn tới mọi thắng
lợi của cách mạng nớc ta từ khi có Đảng. Bài
học thứ hai từ thực tiễn cách mạng tháng Tám
năm 1945 là nh vậy.
Chủ trơng phá kho thóc của Nhật chia
cho dân cày do Đảng ta phát động giữa năm
1945 không chỉ chứng tỏ: Đảng Cộng sản Việt
Nam nắm vững lý luận Mác-Lênin về tình thế
cách mạng , vận dụng sáng tạo vào thực tiễn
cách mạng Việt Nam lúc ấy, mà còn nói lên
nghệ thuật tài tình của Đảng ta trong việc chủ
động nắm bắt và tạo ra tình thế cách mạng để
phát động khởi nghĩa kịp thời, đúng lúc giành
chính quyền về tay.
4. KếT LUậN

Ôn cố tri tân. Từ thực tiễn thắng lợi của
cuộc cách mạng tháng Tám 1945, dới sự lãnh
đạo của Đảng CSVN diễn ra ở Việt Nam, có
thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm còn
nguyên giá trị. Bài học: phải xuất phát từ lý

nhà. Bài đăng trên 24h.
com.vn ngày 10/09/2007.
Nguyễn Thiện Nhân (2007). Phó thủ tớng
trên bục giảng. Bài đăng trên
vnexpress.net ngày 29/08/007. 92