PHÁT HIỆN MỚI TRÊN TRỐNG
ĐỒNG ĐỘNG XÁ HƯNG YÊN
Trống đồng Đông Sơn là một báu vật của người Việt cổ, một giá trị
điển hình của mỹ thuật văn hóa Đông Sơn. Trên trống đồng người ta
tìm thấy lịch sử, lễ hội, mỹ thuật, kiến trúc, trang phục v.v mọi sinh
hoạt tượng trưng được mô phỏng trong ngôn ngữ mỹ thuật tạo hình.
Người Việt thời vương quốc Văn Lang thờ thần mặt trời, vì vậy mặt
trời được thể hiện lớn trên mặt trống đồng. Giá trị của trống đồng trở
thành biểu tượng của nền văn hóa, văn minh cổ xưa cách đây 3 nghìn
năm. Thời nhà Hạ có trống một chân (Túc cổ), thời nhà Thương có
doanh cổ (trống có lỗ thông ở giữa), các hoàng đế Trung Hoa có trống
giao long (da quì) đều không thể vượt qua sự trường tồn và giá trị văn
hóa cổ của trống đồng Việt cổ. Trống đồng còn là biểu tượng cao quí,
linh thiêng của người Việt. Trong sách Tôn giáo thời tiền sử của Đông
Nam á (1) viết trống Đông Sơn là vật thiêng, làm trung gian giữa con
người và trời đất, giữa cõi sống và cõi chết. Trên mặt trống hình tia m
ặt
trời toả rộng, ban sự sống cho muôn loài, bao quanh các vành trang trí
muông thú, chim bay, hươu chạy, cá bơi là cõi đất, với biết bao hình
ảnh nhảy múa, thuyền bơi, sóng nước là đặc trưng của v
ùng Đông Nam
á. Chính vì sự cao quý linh thiêng và tượng trưng quyền lực của thủ
lĩnh người Việt, khi cần tập hợp chống ngoại xâm, đoàn kết, đều đánh
trống đồng của nhà nước Âu Lạc. Khi nhà Hán xâm lược nước ta năm
43 đã tổ chức thu vét trống đồng đem đi thủ tiêu, phá hoại văn hóa. Mã
Viện đã vơ vét trống đồng đúc thành hình con ngựa cao 3 thước - 5 tấc,
dài 4 thước - 4 tấc (cao khoảng 1m40, thân dài khoảng 1m80) để dâng
vua Hán Quang Vũ, đặt tại kinh đô Trường An. Kể từ đó, trống đồng
được người Việt bảo vệ bằng cách đem chôn giấu trong lòng đất. Cuộc
xâm lược của người Hán qua 10 thế kỷ, dưới ách đô hộ, thời gian đã
làm quên lãng, đứt gẫy văn hóa, mỹ thuật của người Việt cổ bị phủ mờ

Trống đồng người Việt trở thành báu vật và niềm tự hào của các bảo
tàng như: trống sông Đà còn gọi là trống Moulié được đem trưng bày ở
Paris 1889, hiện lưu trữ tại bảo tàng Guimet; trống Khai hóa đưa đi
trưng bày ở Paris nay để ở bảo tàng dân tộc học Vienne (Museum fiir
Volkerkunde, Vienne) thế kỷ II trước công nguyên; trống Hà Nội được
Anderson mua đưa về Thụy Điển vào bảo tàng Stockhom v.v Tuy
vậy ở nước ta cũng còn lưu giữ nhiều trống giá trị như trống Ngọc Lũ
thế kỷ III trước công nguyên, của chùa Long Đọi làng Ngọc Lũ tỉnh H
à
Nam (năm 1901 tìm thấy). Trống Hoàng Hạ tìm được năm 1932 lúc
đào sông gần làng Hoàng Hạ tỉnh Hà Đông. Hai chiếc trống này hiện
lưu tại Viện Bảo tàng lịch sử Hà Nội. Trong gần một thế kỷ qua, các
nhà khảo cứu tốn biết bao giấy mực để tìm ra những lời giải về trống
đồng, qua những hình vẽ nổi trên trống. Nói chung ít nhiều đều được
khẳng định, trên nhiều khía cạnh, như thờ thần mặt trời, biểu hiện
quyền lực, trống Đông Sơn là mô hình vũ trụ thu nhỏ v.v Trong nghi
lễ vương triều Việt đều có sử dụng trống đồng, sau khi dàn đại cổ đánh
ba tiếng trống lớn, trống đồng đánh ứng lên ba tiếng (2) (Kim cổ ứng
chi). Người có công sưu tầm trống đồng và khảo cứu cách đánh trống
đồng phải nói đến nguyên chủ tịch hội cổ vật Thăng Long Phan Đình
Nhân. Anh đã nghiên cứu tìm ra cách sử dụng dùi tr
ống bọc bằng da (3)
khi đánh vào vòng vành trong mặt trống như thúc giục quân sĩ, lúc
quyết liệt, lúc ung dung. Khi dùi đánh chuyển động ra vòng ngoài, vào
trung tâm, âm thanh vang động hào hùng như vạn hùng binh, lúc réo
rắt, lúc trầm hùng như giao hòa cõi trời đất ở nơi núi sông Đại Việt.
(Không phải một nhóm người cầm gậy gõ trên trống như lễ hội diễn
hiện nay là không đúng). Theo kết quả nghiên cứu âm nhạc phạm vi
đánh các vùng trong mặt trống tạo ra các nốt nhạc khác nhau, ví dụ nh
ư

hiện đại.
Trang phục áo dài tứ thân
Hình vẽ đoàn người phụ nữ mặc áo dài tứ thân cổ tròn, mặc váy lộ cả
bắp chân, khuôn mặt đẹp, mũi cao, đeo vòng khuyên tai lớn, tóc quấn
trần búi gọn phía sau, buộc theo dải lụa tỏa xuống thêm duyên dáng.
Ngồi trên thuyền hai phụ nữ cùng thư thái chèo thuyền tiến lên, đang
kéo mái chèo, thắt lưng gọn gàng. Hình vẽ tiếp theo cũng diễn tả hai
phụ nữ mặc trang phục áo dài tứ thân, nhìn nghiêng, đeo khuyên tai to,
đội mũ ống cao, phía sau có dải lụa che bao sau mũ, tỏa dài xuống.
Người nữ phía trước khăn lụa sau mũ bay lên cao. Hình vẽ hai người
phụ nữ đang cúi xuống, mạn thuyền che nửa người ,tuy vậy vẫn lộ rõ
hai vạt áo buộc dải dính nhau. Hai đầu mũi thuyền độc mộc cong vênh
lên cao, được trang trí bằng 4 vòng tròn đồng tâm. Một hình ph
ụ nữ nối
tiếp đoàn thuyền độc mộc, ngồi chèo một mình cũng trong trang phục
áo tứ thân, bộ dạng ngồi ngay ngắn, đầu tóc quấn áp sát thân. Những
hình ảnh diễn tả đoàn người phụ nữ trong trang phục chèo thuyền, v
òng
quanh tang trống, áo tứ thân trên trống Động Xá là những hình ảnh mỹ
thuật rõ nét nhất, cụ thể nhất và rất đặc sắc, hiếm hoi mà ta biết đến
hôm nay.
Trống đồng Động Xá có hình vẽ trang phục áo tứ thân, mặc váy ngắn
được phát hiện năm 1997 tại vùng đồng bằng bắc bộ, thuộc khu vực
đồng Chiêm trũng tỉnh Hưng Yên. Nơi đây quy tụ sinh sống của người
Việt cổ. Trống được phát hiện khi đào mương, tại đây kh
ảo cổ học phát
hiện ra một khu nghĩa địa lớn của người Việt cổ đại. ở nghĩa địa này có
72 ngôi mộ chôn theo kiểu dát giường và có một trống trông theo.
Trống Động Xá gồm một ngôi sao 9 cánh tia, giữa là mặt trời gỗ tròn,
gồm nhiều vòng tròn tiếp tuyến, có 4 con chim Lạc bay ngược chiều

(2) Lê Triều hội điển, Lịch triều hiến chương loại chí
(3) Da nguyên bừu của con dê đực
(4) Cao Xuân Hạo - báo GĐ và XH
(5) Lịch sử trang phục các triều đại phong kiến Việt Nam NXBVHTT
2007