HÌNH ẢNH CÁC VỊ THẦN TRÊN ĐÁ: NHỮNG PHÁT HIỆN MỚI VỀ
NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC CHĂM CỔ TRÊN CÁC PHÙ ĐIÊU SA
THẠCH TẠI KHƯƠNG MỸ

Đầu năm 2001, các cán bộ khảo cổ học của tỉnh Quảng Nam tiến hành khai quật
tại nhóm tháp Khương Mỹ. Tại phần đế của tháp Nam, dọc theo mặt phía Nam ở
độ sâu khoảng 1m, các nhà khảo cổ học đã phát hiện một số phù điêu sa thạch của
phần móng kiến trúc có độ cao khoảng 90cm. Nằm ẩn trong lòng đất, những phù
điêu này hầu như chưa từng được biết đến qua hàng thế kỷ nay, được chạm khắc
với hình ảnh con người, khỉ, nai, hoa văn thảo mộc và các motif kiến trúc (Thư
ợng
Hỷ 2001:41-42)

Hình ảnh người đàn ông có nhiều đầu, chiến binh săn nai là những bằng chứng
cho thấy những khối đá này mang nội dung của vở trường ca hùng tráng
Ramayana. Hơn nữa, đây là đoạn rất cao trào trong vở trường ca này, như đoạn
tìm thấy và săn đuổi Nai Vàng, nàng Sita bị bắt cóc, sự can thiệp của Jatayu. Các
phù điêu cũng mô tả cảnh Rama và Laksmana truy tìm công chúa bị bắt cóc, trong
khi một bức phù điêu khác mô tả cảnh Vườn Asoka trong cuốn Sundarakanda,
cuốn thứ 5 của vở trường ca này.
Bên dưới những hình ảnh này là một bức phù điêu chạm khắc hình những con khỉ,
mỗi con khỉ ở một tư thế và điệu bộ khác nhau và đều mang một nhạc cụ. Những
hình ảnh lạ thường này lập tức làm chúng tôi loé lên hai mối liên tư
ởng khác nhau.
Giống như trong thơ ca tiếng Phạn, đây là dhavani (gợi ý) của các chương Mở
đường và Vượt đại dương đến Lanka thuộc nội dung một đoạn khác của vở trư
ờng
ca - Kiskendakanda. Đồng thời, do những hiện vật này nằm ở phần móng thấp n
ên
có thể được xem như một kiểu chơi chữ bằng hình ảnh, vì những hình khỉ này đã
tiếm vị như là vũ ban nhạc công trong giản đồ trang trí truyền thống của một đền

Sự xuất hiện của motif kala-makara ở Khương Mỹ tương ứng với các motif trang
trí của kiến trúc Phật - ấn giáo Java thế kỷ thứ 9, điều này càng làm rõ thêm mối
liên hệ về phong cách nói trên (Le Bonheur 1998:270). Những chuỗi hoa văn thảo
mộc liên tiếp và kích thước lớn dần tại vòm cửa giả các tháp Khương M
ỹ cũng gợi
nhớ đến những bản sao của các hoa văn trang trí kiến trúc Khơme trước đây.
So sánh với các di tích Java đồng đại, nơi có truyền thống sử dụng phổ biến hình
ảnh mô tả nội dung trường ca, thì các phù điêu Khương Mỹ đã bắt đầu mất dần
tính tương đồng. Các phù điêu mô tả trường ca Ramayana tại Khương M
ỹ thể hiện
các chi tiết điêu khắc thon và dài trên một bề mặt bằng phẳng. Việc sắp xếp cùng
một chủ thể lại với nhau theo kiểu tiếp diễn phản ánh rõ ở đây đã sử dụng phương
pháp kể chuyện liên tục. Nội dung của các chương được ngắt ra và được tô điểm
bằng các hình ảnh cây cối, có khi là chi tiết các ngôi đình. Những hình ảnh này có
thể bắt nguồn từ hình ảnh các ngôi đình Java (pendopo), nhưng đồng thời cũng
mang dáng dấp ảnh hưởng của kiến trúc Trung Hoa và Mã Lai. So sánh với các
thành phần trang trí tinh xảo của kiến trúc giai đoạn Java Cổ điển, thì các phù
điêu
Khương Mỹ đơn giản một cách thái quá, và nội dung câu chuyện cũng được rút
ngắn. Vì vậy nếu gán những cái khác biệt về phong cách với “làn sóng mới ảnh
hưởng của văn hóa Java”, thì mối liên h
ệ gần gũi về phong cách với giai đoạn Java
Cổ điển được minh chứng bằng những phù điêu đầu giai đoạn Đông Java hơn là
giai đoạn Tiền Trung Java.
Bên cạnh những mối liên hệ ngoại vi với kiến trúc Java ở phía Đông - Khương M
ỹ
còn có những bằng chứng thuyết phục về mối liên hệ phong cách với các loại h
ình
kiến trúc ở phía Tây. Quay lại phần cực nam của tiểu lục địa ấn Độ, những trường
ca Mahabharata và Ramayana thường được thể hiện bằng các phù điêu trên phần

lao đi trong cơn giận dữ. Trong hình ảnh cuối cùng, quỷ vương một lần nữa xuất
hiện trong một ngôi đình cùng với một người phụ nữ với chiều cao tương đương
nhau, có thể là thủ lĩnh của đám ái la sát nữ .
Cùng với việc sử dụng nguyên bản được phổ biến rộng rãi của trường ca, rõ ràng
là người Chăm đã chịu ảnh hưởng của các hình mẫu điêu khắc khác để tạo nên
hình ảnh dasamukha hay quỷ vương mười đầu tại Khương Mỹ. Tuy nhiên, các
hình ảnh điêu khắc mô tả cảnh Ravana làm rung chuyển núi Kalaisa trên các tháp
Chăm giai đoạn này thậm chí gần gũi với phiên bản gốc hơn.
Ngược lại, việc phát hiện những hình ảnh hiếm hoi tại Khương Mỹ làm sáng tỏ
thêm một phiên bản điêu khắc khác mới được phát hiện về cảnh Vườn Asoka.
Trong số các hiện vật bằng vàng phát hiện tại Wonobyo thuộc giai đoạn Trung
Java, có một cái bát hình trụ có 4 thùy. Mỗi thùy được trang trí bằng hình th
ức dập
nổi hình ảnh của đoạn trường ca Ramayana tương ứng với cảnh được mô tả tại
Khương Mỹ. Niên đại chiếc bát cũng tương ứng với niên đại của các kalan tại
Khương Mỹ. Hình ảnh phía sau mô tả một ông hoàng ngồi trên một chiếc ghế
amben, trước mặt ông hoàng là một người phụ nữ đang phủ phục, đầu cúi thấp.
Tương tự như trên các hình ảnh điêu khắc tại Khương Mỹ, người đàn ông trên
chiếc bát trườn tới để chạm vào người phụ nữ đang quỳ. Trong cảnh tiếp theo
người phụ nữ nằm trên ghế amben, tay đỡ lấy đầu biểu hiện vẻ thất vọng. Chi tiết
hai người phụ nữ nhìn xuống người phụ nữ đang nằm trên amben, vừa đơn giản
nhưng cũng vừa tinh tế, hình ảnh người đứng bên phải có ngón tay nhọn được cho
là đang ở tư thế đe dọa. Hai nhân vật trong hình ảnh phía trước và mối liên hệ với
nội dung trường ca của hình ảnh này trước đây chưa được xác định một cách nhất
quán, nhưng với việc phát hiện ra các phù điêu tại Khương Mỹ, hình ảnh này có
thể được khẳng định là cảnh mở đầu của cuộc đối mặt giữa Sita và Ravana, lúc
này Sita đang ở trong tư thế van xin. Hình ảnh tiếp theo trên chiếc bát Wonoboyo
là cảnh kết thúc cuộc chạm mặt: Sita bị nhiếc móc bởi các ái la sát nữ.
Cho dù xem đây là biểu hiện sơ khai của quan điểm “chủ nghĩa bình quyền” hay l
à