VƯỜN CUNG ĐÌNH HUẾ

Được hình thành chủ yếu trong giai đoạn phát triển đỉnh cao của triều
Nguyễn, chủ yếu từ thời Minh Mạng đến Thiệu Trị (1820-1847), vườn
cung đình Huế đã từng chiếm một bộ phận rất đáng kể trong tổ hợp các
kiến trúc cung đình tại kinh đô. Gần 30 khu vườn với đủ loại hình:
cung viên, biệt cung, ly cung, hành cung với tổng diện tích hàng trăm
héc-ta đã thực sự làm nên vẻ lộng lẫy, quyến rũ đặc biệt của xứ Thần
Kinh.
Đó chính là bộ phận tinh hoa trong thành phố vườn-thành phố Huế-cố
đô lịch sử, là yếu tố làm nên nét trữ tình, mềm mại của kiến trúc cung
đình Nguyễn, là những gì tài hoa óng ả nhất trong kiệt tác kiến trúc đô
thị-kiến trúc thơ xứ Huế: Những khu vườn cung đình hay ngự viên, ng
ự
uyển. Đáng tiếc thay, những tuyệt phẩm kiến trúc ấy đã trở thành quá
vãng, chúng chỉ còn lấp lánh trong những bức tranh gương hay mơ
màng trong những bức tranh mộc bản, và trong cả những câu thơ hoài
niệm:
“Khánh du lần giở trang hoài cổ,
Mơ lại ngày xưa xóm Ngự viên “ - Nguyễn Bính
Được hình thành chủ yếu trong giai đoạn phát triển đỉnh cao của triều
Nguyễn, chủ yếu từ thời Minh Mạng đến Thiệu Trị (1820-1847), vườn
cung đình Huế đã từng chiếm một bộ phận rất đáng kể trong tổ hợp các
kiến trúc cung đình tại kinh đô. Gần 30 khu vườn với đủ loại hình:
cung viên, biệt cung, ly cung, hành cung với tổng diện tích hàng trăm
héc-ta đã thực sự làm nên vẻ lộng lẫy, quyến rũ đặc biệt của xứ Thần
Kinh.
Ngay trong Hoàng cung, những ngự uyển lừng danh như Thiệu Ph
ương
Viên, Ngự Viên, Cơ Hạ Viên, Hậu Hồ, Trường Ninh Cung đều được vị
vua uyên bác, tài hoa Thiệu Trị xếp vào “Cung trung thập cảnh” (10

rời.
Vườn cung đình Huế là một sự thể hiện tiêu biểu nhất cho triết lý thái
hòa” của Đông phương. Vẫn là 4 yếu tố cơ bản của nghệ thuật tạo
vườn: Sơn (núi)-thủy (nước- Động thực vật (gồm các loài đ
ộng vật, cây
cảnh, hoa cỏ)- Kiến trúc (những công trình do con người xây dựng),
nhưng cách phối hợp và thể hiện chúng lại mang một phong cách ri
êng:
rất tự nhiên, rất lãng mạn và rất Huế ?
Hầu hết trong các loại hình vườn cung đình thời Nguyễn, tỷ lệ công
trình kiến trúc đều tương đối nhỏ so với không gian vườn. Không
những thế, quy mô các công trình kiến trúc đều thiên về tính chất nhỏ
mà tinh, đơn giản nhưng cao sang. Đặc biệt, việc bố trí các công trình
luôn thể hiện trình độ văn hóa rất cao của người thiết kế: lấy sự hài hòa
với tự nhiên, tôn vinh vẻ đẹp tự nhiên làm tiêu chuẩn hàng đầu. Tuy
nhiên, không vì thế mà trong vườn cung đình Huế, nhân tố con người
trở nên mờ nhạt, mà trái lại khi ngắm vườn, người ta luôn luôn nhận ra
một điều: con người thông qua các kiến trúc xuất hiện ở mọi nơi, mọi
chỗ và xuất hiện rất khéo, rất vừa vặn. Tưởng như chỗ ấy, nếu không
có ngôi nhà thủy tạ ấy thì mặt nước, đồi thông, tảng đá chung quanh sẽ
trở nên lạc lõng, mất đi vần điệu tự nhiên. Điều này tạo nên sự khác
biệt giữa vườn Huế và vườn hoàng gia đời Thanh ở Trung Quốc thư
ờng
mang nặng tính thực dụng với sự bố trí kiến trúc với tỷ lệ rất cao; nó
cũng khác với kiểu vườn “khô sơn thủy” quá thiên về yếu tố “tĩnh” với
cái tôi bản ngã” đầy sắc thiền của vườn cảnh hoàng gia Nhật Bản.
Dù cũng sử dụng các loại hình kiến trúc rất đa dạng, gồm cả điện,
đường, lầu, các, lang, tạ, đình, đài, cầu, cống nhưng mỗi khu vườn
cung đình Huế, nhất là loại cung uyển, thường lấy một công trình hoặc
một thể loại kiến trúc riêng để tạo nên nét đặc sắc của mình. Như vườn

ỷ
lệ rất lớn, đôi khi đóng vai trò chủ thể như ở hồ Tịnh Tâm, Hậu Hồ,
vườn Cơ Hạ Mặt nước lung linh như tấm gương lớn là yếu tố tuyệt
vời để làm nền cho các công trình kiến trúc và không gian xung quanh.
ở điểm này, vườn cung đình Huế khá gần gũi với vườn cảnh Giang
Nam. Mặt nước trong vườn luôn có nguồn dẫn, nguồn thoát chứ không
bao giờ tù đọng. Nước là yếu tố động bên cạnh núi là yếu tố tĩnh để tạo
nên một cặp phạm trù đầy tính triết lý. Nhưng còn hơn thế, về khía
cạnh văn học, nghệ thuật, nước còn là nhân tố “dẫn” để khơi gợi các
nguồn cảm hứng. Thi nhân, văn nhân, họa gia khi đứng trước hồ nước
lung linh, cỏ hoa ẩn hiện, hương sen ngan ngát, công trình thấp
thoáng sao có thể không động lòng mà cảm tác! Bởi thế, không lạ gì
khi đọc mấy chục bài thơ viết về vườn ngự của các vua Minh Mạng,
Thiệu Trị, Tự Đức ta đều thấy trăng sao in bóng, lá sen rập rờn, sóng
xô cá nhảy tưởng như cả khu vườn đều quây quanh hồ nước hay
chính hồ nước cũng là khu vườn vậy!
Các loài cây cảnh, hoa cỏ cùng những loài động vật có trong vư
ờn cung
đình Huế đương nhiên là hết sức phong phú. Huế có lợi thế là điểm
trung độ của đất nước, phần lớn các loài cây cỏ phương Bắc, phương
Nam đều có thể sinh trưởng được. Như loại hoa đào xứ Bắc vào đến
Huế vẫn sống khỏe và dần biến đối thành một loại đào hoa thưa nhưng
rất độc đáo; các loại cây hoa thuần nhiệt đới như măng cụt, sầu riêng
hay mai vàng thì đã “chọn Huế làm quê hương” từ hơn trăm năm nay
và đã trở thành một thứ đặc sản của đế đô. Vườn cung đình Huế là nơi
tập trung các loại “kỳ hoa dị thảo” của cả nước và của cả nước ngoài
(qua con đường ngoại giao). Tuy nhiên, các vua Nguyễn cũng là người
Huế, người Việt Nam với tâm thức trong sáng, tâm hồn phong phú,
thích sự giản dị tự nhiên hơn là sự cầu kỳ xa hoa, thích những màu sắc
trang nhã, trầm tính hơn là những gam màu chói sáng, lòe loẹt. Bởi

Đức đã cho gửi hàng trăm b
ức tranh mộc bản khắc vẽ cảnh những danh
viên của mình sang Trung Hoa để làm nên những bức tranh g
ương lung
linh màu sắc. Nhờ vậy mà đến nay, dù trải qua sự tàn phá khủng khiếp
của chiến tranh và thời gian, Huế vẫn còn giữ đư
ợc mấy chục bức tranh
rất có giá trị. Đó là những nguồn tư liệu hết sức quý báu cho công tác
nghiên cứu và bảo tồn vườn ngự.
Cùng với sự chuyển mình mạnh mẽ của đất nư
ớc, cố đô Huế cũng đang
hồi sinh từng ngày. Di chỉ của những khu vườn cung đình ngày nào
dường như cũng đang rục rịch, xốn xang. Chúng đang chờ đợi những
bàn tay, khối óc cùng những con tim khát khao khôi phục, tái tạo lại
hình ảnh của Huế xưa. Có thể không, một ngày nào đó 20 thắng cảnh
Thần Kinh lại trở về?!
PHAN THANH HẢI- Huế, tháng 7/2006