VƯỜN CUNG ĐÌNH VIỆT NAM- LỊCH SỬ, HIỆN TRẠNG VÀ
VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, PHỤC HỒI
Phan Thanh Hải
1

Tóm tắt: Vườn cung đình là một loại hình kiến trúc đặc biệt, gắn liền với kiến trúc cung
đình qua các triều đại quân chủ phong kiến. Tại Việt Nam, vườn cung đình đã có lịch sử
hình thành, phát triển gần 1000 năm, qua các triều đại từ Đinh, Lý, Trần, Lê đến thời
Nguyễn. Đặc biệt, dưới thời Nguyễn (1802-1945), các loại hình vườn cung đình phát
triển rực rỡ và góp phần quan trọng làm nên vẻ
đẹp tuyệt vời của kinh đô Huế-một đô
thị-thành phố vườn nổi tiếng đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.
Bài viết là một khảo cứu về lịch sử hình thành, phát triển và suy tàn của loại hình
kiến trúc vườn cung đình tại Việt Nam. Bài viết cũng đặt vấn đề về công tác nghiên cứu,
phục hồi và phát huy giá trị của loại hình di sản vă
n hóa độc đáo này.
Bài viết gồm các nội dung sau:
1. Về khái niệm vườn cung đình
2. Lịch sử hình thành, phát triển của vườn cung đình Việt Nam
2.1. Vườn cung đình Việt Nam trước thời Nguyễn
2.2. Vườn cung đình thời Nguyễn
3. Một số đặc trưng nổi bật của vườn cung đình Việt Nam
4. Hiện trạng và khả năng phục hồi
____________________________________________

1. Về khái niệm vườn cung đình
Để hiểu về khái niệm vườn cung đình, trước hết cần bàn về khái niệm
“vườn” truyền thống. Theo quan điểm kiến trúc phương Đông, vườn là “một
không gian kiến trúc dựa vào hình thế thiên nhiên để tạo nên không gian trữ tình
có sự kết hợp giữa các yếu tố tự nhiên và kiến trúc, đặc biệt khai thác triệt để các

hựu” thời cổ đại, là nơi bậc đế vương nuôi dưỡng cầm thú, trong trồng rừng cây,
hoa cỏ như viên lâm để phục vụ việc giải trí; về sau vườn hoa phát triển chiếm vị
trí chủ đạo để trở thành các li cung của hoàng đế. Ngoài việc bố trí như một vườn
cảnh để thưở
ng lãm, các li cung này còn bao gồm cả các kiến trúc đóng vai trò là
nơi triều hạ, giải quyết các công việc chính sự của hoàng đế, nơi ăn ở của hậu phi
và những người phục vụ, nơi cung ứng các nhu cầu sinh hoạt cũng như các kiến
trúc miếu vũ phục vụ việc cúng tế.. Những nhu cầu đó quyết định đến tính chất
linh hoạt, sự tinh tế, sự khoáng đạt và phong phú của ki
ến trúc uyển hựu.
Ngoài ra, vườn cung đình Trung Quốc còn có cung uyển hay ngự uyển, đó
là loại vườn có quy mô nhỏ nằm ngay trong hoàng cung.
Cho đến ngày nay, ở Trung Quốc vẫn còn bảo tồn được ở dạng khá nguyên
vẹn hay di chỉ cả những uyển hựu hay li cung với quy mô rất lớn như Di Hòa
Viên, Viên Minh Viên, hành cung Nhiệt Hà… và cả những cung uyển có quy mô
nhỏ như Ngự Hoa Viên, Càn Long Hoa Viên, Từ Ninh Hoa Viên, Tây Hoa
Viên.vv.. (ngay trong Tử Cấm thành Bắc Kinh). Các loại hình vườn cung đình trên
dù lớn hay nhỏ thì đều đã được các hoàng đế Trung Hoa tập trung rất nhiều tài
lực, thợ khéo và trí tuệ để thiết kế, thi công; chúng cũng được xem là một bộ phận
quan trọng và tinh túy nhất của nghệ thuật kiến trúc viên lâm Trung Hoa.
Từ Trung Quốc, từ hàng ngàn năm trước, nghệ thuật kiến trúc vườn, trong
đó có vườn cung đình đã ảnh hưởng lan tỏa đến nhiều nước, đặc biệt là các nước
trong nhóm “
Đồng văn”, trong đó có Việt Nam.
Vườn cung đình Việt Nam là hình thái kiến trúc cảnh quan do triều đình
xây dựng để phục vụ cho nhu cầu nghỉ ngơi, thưởng lãm của bậc vua chúa, vì thế
cũng có các tên ngự uyển, cung uyển, ngự viên... gọi chung là vườn ngự. Dĩ nhiên,
vườn ngự chỉ xuất hiện cùng với sự ra đời của chế độ quân chủ phong kiến.
2. Lịch sử hình thành, phát tri
ển của vườn cung đình Việt Nam

ngọn chung quanh đều đặt án Bạch Hạc, trên núi làm các hình dạng chim bay thú
chạy, lưng chừng núi có rồng thân uốn quanh, cắm xen các thứ cờ treo lẫn vàng
ngọc, sai con hát thổi sáo, thổi kèn trong hang núi, đờn ca tấu múa làm vui, cho
các quan ăn yến. Quy chế núi năm ngọn bắt đầu từ đấy”
4
.
Đây có thể xem là hình thức tiền thân của việc đắp đảo giữa hồ và đắp hòn
non bộ theo kiểu “Thần tiên tam đảo”
5
mà sau này chúng ta thường gặp.
Cũng trong thời Lý hình thái kiến trúc vườn cung đình (dưới tên gọi Ngự
uyển hay vườn Ngự) đã xuất hiện khá nhiều. Các vua Lý đã cho lập không ít khu
vườn ở Kinh đô Thăng Long.
“Tân Hợi (Thiên Thuận) năm thứ 4 (1031), tháng 9 mở vườn Bảo Hòa"
6
.
“Năm Mậu Tý (năm 1048), năm Thiêm Cảm Thánh Vũ thứ 5, mùa thu
tháng 9, mở ba khu vườn: Quỳnh Lâm, Thắng Cảnh, Xuân Quang"
7
.
"Năm Tân Mão (năm 1051), năm Sùng Hưng Đại Bảo thứ 3: Đào hồ Thụy
Thanh và ao Ứng Minh ở vườn Thắng Cảnh"
8
.
“Năm Ất Tỵ (năm 1065), Năm Chương Thánh Gia Khánh thứ 7: Tháng 8,
mở vườn Thượng Lâm”
9
.
Dưới thời Trần vườn Ngự đã được đề cập rõ ràng và cụ thể hơn. Khái niệm
vườn Ngự cũng như quy mô, cấu trúc của các Ngự uyển đã được đề cập một cách

3
“Quý Mão (Đại Trị) năm thứ 6 (1363) Nguyên chí chính năm thứ 23. Mùa
đông, tháng 10, đào hồ ở vườn Ngự trong Hậu cung. Trong hồ xếp đá làm núi,
bốn mặt đều khai ngòi cho chảy thông nhau. Trên bờ hồ trồng thông, tre và các
thứ hoa lạ. Lại nuôi chim quý, thú lạ trong đó. Phía tây hồ trồng 2 cây quế, dựng
điện Song Quế. Lại gọi tên điện là điện Lạc Thanh, tên hồ là hồ Lạc Thanh. Lại
đào một h
ồ nhỏ khác. Sai người Hải đông chở nước mặn chứa vào đó, đem các
thứ hải vật như đồi mồi, cua, cá, nuôi trong hồ. Lại sai người Hóa Châu chở cá
sấu đến thả vào đó. Lại có hồ Thanh Ngự để thả cá Thanh Phụ (cá diếc). Đặt chức
khách đô để trông coi”
10
.
Tư liệu trên cho chúng ta thấy quy mô vườn cung đình dưới thời Trần đã
khá lớn. Trong vườn có nhiều hồ nước dùng làm nơi nuôi giữ các loại thủy sinh lạ
đem đến từ nhiều địa phương. Qua những dòng mô tả trên cũng có thể thấy cấu
trúc của loại hình vườn này đã có đầy đủ các thành phần: Mặt nước (hồ, ao), đá
(đá, non bộ đắp thành núi), cây cối và các loại độ
ng vật nuôi (chim quý, thú lạ, đồi
mồi, cua, cá sấu, cá diếc..). Đặc biệt trong vườn cung đình thời Trần còn có hồ
nước mặn để nuôi hải sản. Điều này rất đặc biệt vì các vườn Ngự của các triều đại
trước và sau đó, kể cả các vườn Ngự của triều Nguyễn, cũng không có cách thức
này.
Các triều đại tiếp theo, các vua chúa cũng thi nhau xây dựng vườn Ngự
phục v
ụ cho nhu cầu hưởng lạc của mình. Dưới thời Hậu Lê, đặc biệt là thời các
vua Tương Dực, Uy Mục, triều đình đã huy động một lực lượng nhân công, thợ
khéo trong cả nước về xây dựng mới các cung điện, khu vườn hoặc cải tạo các
thắng tự nhiên quanh kinh đô Thăng Long để phục vụ nhu cầu ăn chơi của nhà
vua:

khiến các tầng lớp nhân dân rất bất bình và có những phản ứng, nhiều người có
vườn cảnh phải đập non bộ, phá chậu hoa để tránh tai vạ. Từ đó thú chơi vườn
cảnh của giai cấp thống trị trở thành một thú chơi xa hoa vô độ trong mắt thường
thường dân và những vị quan thanh liêm. Điều này
đã được Hải Thượng Lãn Ông
Lê Hữu Trác và Phạm Đình Hổ đề cập trong các tác phẩm của mình. Trong
Thượng Kinh ký sự, Hải Thượng Lãn Ông viết:
“…Người truyền lệnh dẫn tôi qua mấy lần cửa nữa, theo đường bên trái mà
đi. Tôi ngẩng đầu lên đâu đâu cũng là cây cối um tùm, chim kêu ríu rít, danh hoa
đua thắm, gió đưa thoang thoảng mùi hương. Những dãy hành lang quanh co nối
tiếp nhau. Người giữ cửa truyền báo rộn ràng, người có vi
ệc quan qua lại như
mắc cửi. Vệ sĩ canh giữ cửa cung ai muốn ra vào phải có thẻ…”
12
.
“Tôi nhờ một người lính dẫn đường, qua cửa bên phải rồi đi. Quanh co
hơn một dặm, đâu đâu cũng là lầu, đài, đình, gác, cửa ngọc, rèm châu, long lanh
chiếu xuống đáy nước, cao vút tận trời xanh. Hai bên đường toàn là hoa thơm cỏ
lạ, những loài thú lạ, những con chim đẹp bay nhảy, hót vang, từ dưới đất bằng
nhô lên một ngọn núi cao; cây cổ thụ, bóng che râm mát. Một cái cầu sơn bắc
ngang qua dòng nước uốn quanh, đá họa làm lan can. Tôi vừa đi vừa ngắm: thực
không khác gì một cảnh tiên”
13

Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút cũng có những đoạn mô tả quang
cảnh vườn Ngự trong phủ chúa Trịnh:
“Buổi ấy, bao nhiêu những loài cây trân cần dị thư, cổ mộc, quái thạch và
chậu hoa cây cảnh ở chốn dân gian, Chúa đều ra sức thu lấy, không thiếu một thứ
gì. Có khi lấy cả cây đa to, cành lá rườm rà, từ bên bắc chở qua sông đem về. Nó
giống như một cây c


5