TRIỂN LÃM NGHỆ THUẬT
THỦY TINH AUSTRALIA VÀ
CUỘC TRANH LUẬN 70 NĂM
TRƯỚC

Năm nay, 2009 là 70 năm tròn kỷ niệm cuộc tranh luận nảy lửa giữa một b
ên
là ngài E. Jonchère - tân giám đốc trường Tối cao đẳng Mỹ thuật Đông
Dương với một cựu sinh viên của trường - họa sỹ Nguyễn Đỗ Cung. Thực
tình, tôi đã bị những sự việc bề bộn làm quên khuấy đi mất. Nhưng sự kiện
nghệ thuật trưng bày tác phẩm của tám nghệ sỹ thủy tinh Đương đại úc đã
làm người viết sực nhớ lại cuộc bút chiến 70 năm trước.
Trước hết xin giới thiệu sơ qua về triển lãm nghệ thuật thủy tinh Đương đại
có tên gọi Trắng nóng khai mạc ngày 19/6, vừa kết thúc ngày 28/ 6. Đại sứ
quán úc mong muốn đây sẽ là sự kiện nghệ thuật Đương đại quan trọng tại
Hà Nội. Tiếc rằng trong lời giới thiệu triển lãm của Bảo tàng Mỹ thuật Việt
Nam, khi nói về các tác giả, ban tổ chức đã dùng từ nghệ nhân mà theo
nguyên văn phải là nghệ sỹ (artist). Có lẽ ở Việt Nam vẫn duy trì một quan
niệm rất xưa là nghệ sỹ thì vẽ tranh nặn tượng, còn thổi thủy tinh chỉ là h
ạng
nghệ nhân, loanh quanh với mấy thứ như ống thông phong, đèn dầu, gạt tàn
hay lọ hoa ý kiến của họa sỹ Trần Khánh Chương trong ngày khai mạc
trước báo giới đã nhấn mạnh đến tính tiên phong và phẩm chất sáng tạo của
các nghệ sỹ. Ông nói: “ Việc dùng thủy tinh để sáng tạo ra những tác phẩm
nghệ thuật ấn tượng cho thấy bất cứ chất liệu nào được đào sâu nghiên cứu
cũng có thể tạo nên tác phẩm nghệ thuật ẩn chứa những ý tưởng sâu xa của
người nghệ sĩ.”
Những tác phẩm của các nghệ sỹ Jessica Loughlin, Janice Vitkovsky,
Brenden Scott French, Deirdre Feeney, Itzell Tazzyman, Wedndy
Fairclough, Tom Moore và Nadège Desgenétez đã cho tôi ngẫm nghĩ về
những khái niệm nghệ nhân -nghệ sỹ, mỹ thuật - mỹ nghệ, mỹ thuật tạo h

ra khỏi ngôi đền nghệ thuật cao sang được khởi xướng từ nước Anh, tiếp
theo là Đức. Những người đầu tiên chống lại việc phân tách giữa nghệ thuật
cao cấp và thứ cấp là Wiliam Morris (1834 -1896) và nhóm Bloomsbury
(Anh). Chống lại định kiến cho rằng tính chất thực dụng của các sản phẩm
thủ công làm cho các tác phẩm không đạt tới tính thuần khiết của cảm xúc,
sự thanh cao của mỹ cảm, nhóm Bloomsbury cổ xúy cho việc đưa ngh
ệ thuật
trang trí tiếp nối những giá trị nghệ thuật thủ công. Kết quả của những vận
động nghệ thuật này đã dẫn đến việc hình thành một mô hình đào tạo kết
hợp giữa mỹ thuật và mỹ nghệ - trường Bauhaux (1919 -1933).
Dự định chuyển trường Mỹ thuật Đông Dương sang trường mỹ nghệ nặng
về thương mại không thành, nhưng nó đã vô tình tạo nên một diện mạo mới
cho trường Mỹ thuật Đông Dương. Trường mở rộng quy mô đào tạo, các
khóa học thiên về mỹ thuật ứng dụng; song song với hệ thống đào tạo ra các
nghệ sỹ chuyên nghiệp. Giai đoạn 1939 - 1945 là giai đoạn kinh tế thế giới
đi xuống, đặc biệt là nổ ra chiến tranh thế giới, Nhật Bản xâm chiếm Đông
Dương; 6 năm dưới thời Jonchère, trường Mỹ thuật Đông Dương chưa kịp
để lại một dấu ấn đáng kể nào, ngoài những tên tuổi như Lê Quốc Lộc,
Nguyễn Văn Y
Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, năm 1957 trường khai giảng trở lại, do
thiếu giảng viên nên trư
ờng Cao đẳng mỹ thuật Việt Nam lúc đó chỉ giới hạn
quy mô đào tạo các họa sỹ tranh giá vẽ. Khi các trường Đại học Kiến trúc v
à
Mỹ thuật Công nghiệp ra đời đã đặt dấu chấm hết cho sự trở lại một mô h
ình
đào tạo mang tính tổng hợp giữa nghệ thuật và khoa học, mỹ thuật và mỹ
nghệ. Tình hình cũng diễn ra tương tự ở trường Mỹ thuật Trung ương Bắc
Kinh, sau khi danh họa Từ Bi Hồng hiệu trưởng đầu tiên của trường mất.
Một bộ phận về chuyên ngành ứng dụng đã tách ra để thành lập trường Mỹ