Di truyền học và cuộc tranh luận về nguồn gốc loài người
04/09/2008
Người hiện đại về giải phẫu (Homo sapiens sapiens) xuất hiện đầu tiên ở đâu và khi nào? Bằng chứng hóa
thạch và kỹ thuật di truyền cho thấy, họ có nguồn gốc Đông Phi khoảng 200 ngàn năm trước; và các cuộc di cư
chiếm lĩnh hành tinh chỉ bắt đầu từ 60 ngàn năm trước. Tuy nhiên hiện chưa rõ chuyện gì đã xảy ra khi họ gặp
những người có trước, như người Neanderthal hay người đứng thẳng. Người hiện đại thay thế hoàn toàn
những người đó hay có sự hòa huyết ít nhiều giữa họ với nhau?
Dẫn nhập:
Thuật ngữ “người hiện đại về giải phẫu” dùng để chỉ tổ tiên xưa của chúng ta, mà hình thể khá giống nhân loại
hiện nay; và để phân biệt họ với những loài cũng được gọi là “người” dựa trên các đặc trưng như tỷ lệ não so
với cơ thể tăng và khả năng sở hữu nền văn hóa vật chất, bao gồm công cụ đá 1.
Hóa thạch 2 triệu năm tuổi cho thấy, có thể người hiện đại tiến hóa từ người cổ, bao gồm người đứng thẳng
(Homo erectus), người Heidelberg và người Neanderthal. Đó là lý do xuất hiện Thuyết tiến hóa trên nhiều vùng,
cho rằng lịch sử loài người bắt đầu gần 2 triệu năm trước, khi người đứng thẳng rời khỏi châu Phi lần đầu tiên.
Sau đó là hai cuộc đại di cư khác, xảy ra vào khoảng 650 ngàn năm (ứng với sự xuất hiện của người
Heidelberg tại châu Âu và người Neanderthal tiến hóa từ họ tại châu Âu và Trung Á) và 130 ngàn năm trước
(ứng với người Cro-Magnon, tức người hiện đại về giải phẫu) 2. Và sự hòa huyết thường xuyên giữa các vùng
giúp toàn nhân loại không tách biệt nhau về mặt di truyền 3.
Ngược lại, Thuyết rời khỏi châu Phi cho rằng, người hiện đại chỉ liên
quan với làn sóng di cư thứ ba khoảng 60 ngàn năm trước, theo
những nghiên cứu mới về di truyền học. Và họ thay thế hoàn toàn
những người cổ trước đó. Vì thế nó mang nhiều tên gọi như Thuyết rời
khỏi châu Phi mới đây, Mô hình nguồn gốc duy nhất, Mô hình thay thế
hay Giả thuyết nguồn gốc châu Phi mới đây.
Sự khác nhau giữa hai mô hình dẫn tới “cuộc tranh luận về nguồn gốc
người hiện đại”. Trước kia, cuộc tranh luận tập trung vào bằng chứng
hóa thạch và khảo cổ; nhưng từ 20 năm nay, di truyền học ngày càng
có vai trò quan trọng. Phần lớn nghiên cứu tập trung phân tích hình
thái biến đổi di truyền trong những người đang sống. Cụ thể hơn,
chúng dựa trên thực tế, quá khứ tiến hóa sẽ để lại dấu vết khả kiến
trong bộ gene của chúng ta. Nghiên cứu các “dấu gene” đó, có thể tái hiện sự tiến hóa theo thời gian và địa lý.

một số điểm chung. Vì thế nhiều nhà nhân học kết hợp hai mô hình với nhau, tạo ra một số mô hình lai.
Relethford (2001) gọi chúng là “các mô hình nguồn gốc chủ yếu từ châu Phi” 1. Theo đó thì các đặc trưng hiện
đại về giải phẫu xuất hiện đầu tiên tại châu Phi (phù hợp với Thuyết rời khỏi châu Phi), nhưng sau đó có sự
trộn gene với người cổ ngoài châu Phi (phù hợp với Thuyết tiến hóa đa trung tâm). Từng có quan niệm, người
ngoài châu Phi góp 80% vào bộ gene chung; nhưng nay giới học giả thừa nhận, tỉ lệ đó không vượt 30%, thậm
chí không quá 10% 4.
Bằng chứng hóa thạch:
Bằng chứng hóa thạch có ủng hộ quan niệm người hiện đại xuất phát từ châu Phi trước khi di cư tới mọi vùng
trái đất hay không? Một thời gian dài, các hóa thạch gợi ý rằng, sự xuất hiện người hiện đại tại châu Phi xảy ra
khoảng 130 ngàn năm trước, dù còn nhiều tranh cãi về giải phẫu và thời gian cụ thể. Tuy nhiên đến nay bức
tranh đã rõ ràng hơn nhiều, với việc phát hiện người H. sapiens idaltu vào năm 2003. Thêm nữa, người hiện
đại tại Omo, Ethiopia, được định niên lại là 195 ngàn năm trước. Trong khi đó, sự xuất hiện người hiện đại
ngoài châu Phi đều muộn hơn nhiều: 92 ngàn năm trước tại Trung Á, 60-40 ngàn năm trước tại Australia và
40-30 ngàn năm trước tại châu Âu. Tuy nhiên cần nhấn mạnh rằng, điều đó không mặc nhiên ủng hộ Mô hình
thay thế, vì bài toán hòa huyết vẫn chưa thể loại trừ.
Một số bằng chứng khảo cổ gợi ý có sự hòa huyết, vì nhiều đặc tính giải phẫu bền vững với thời gian, cả ở
người cổ và người hiện đại. Nhưng một số nhà nhân học cho rằng, đó là những đặc trưng được di truyền từ tổ
tiên chung của người cổ và người hiện đại (tức từ khoảng 2 triệu năm trước). Đặc biệt hóa thạch 25 ngàn năm
tuổi của em bé 4 tuổi tại Lagar Velho, Bồ Đào Nha, mang một số đặc trưng của người Neanderthal đã tuyệt
chủng cho thấy, có thể hòa huyết là sự thật. Một số người không đồng ý như vậy, khi cho rằng, đó là em bé H.
sapiens sapiens dị dạng do bệnh tật 5.
Cây phả hệ di truyền:
Nhân học phân tử là một phân ngành nhân học chuyên dùng các phân tích phân tử và di truyền để khám phá
nguồn gốc và tiến hóa loài người hay để phân loại và xem xét quá trình tiến hóa của các động vật nhân hình.
Nó bắt nguồn từ Thế chiến I, khi hai thầy thuốc tại thành phố Thessaloniki, Hy Lạp, nhận thấy rằng thương binh
bị tai biến truyền máu phụ thuộc vào quốc tịch. Đầu những năm 1950, Cavalli-Sforza nghiên cứu sự khác biệt
di truyền giữa các tộc người bằng cách khảo sát protein đặc trưng cho các nhóm máu. Khác biệt ở protein
phản ánh sự khác biệt trong hệ gene mã hóa chúng.
Sau đó giới nghiên cứu quan tâm chủ yếu tới ADN, yếu tố mang thông tin di truyền. Ngoài ADN trong nhân tế
bào chiếm phần chủ yếu, còn có ADN trong ti thể, bào quan chuyên tạo năng lượng cho tế bào. Các ADN này

sánh bộ gene của các tộc người, có thể biết sự tiến hóa giữa họ theo
thời gian và địa lý với độ chính xác cao hơn hai kĩ thuật trước đó rất
nhiều 8.
Các kĩ thuật di truyền khẳng định ưu thế của Thuyết rời khỏi châu Phi,
nhất là khi biết giữa các loài tinh tinh chỉ tại châu Phi còn có sự biến
đổi ADN ti thể và gene nhiễm sắc thể Y lớn hơn sự biến đổi di truyền
trong toàn thể loài người, bất chấp địa bàn phân bố của tinh tinh hẹp
hơn địa lý phân bố của loài người rất nhiều. Nói cách khác, người hiện
đại có sự đồng nhất rất cao về mặt di truyền, cho thấy nhiều khả năng
họ có chung nguồn gốc. Theo Pearson, Đại học New Mexico, Mỹ, giả
thuyết người hiện đại thay thế hoàn toàn người cổ là cách giải thích
đơn giản nhất cho thực tế đó.
Kĩ thuật di truyền cũng chứng tỏ, 60 ngàn năm trước, số lượng người
hiện đại trên toàn hành tinh chỉ khoảng 10 ngàn trong độ tuổi sinh sản 4.
Các cuộc di cư chủ yếu:
Theo những công bố mới nhất của Đề án bản đồ gene, hành trình chiếm lĩnh trái đất của người tinh khôn
(Homo sapiens) có thể miêu tả lại như sau 9, 10:
· 200.000-60.000 năm trước: Người hiện đại tiến hóa tại Đông Phi. Bắt đầu có một số cuộc di cư nội châu Phi
và vượt biển Đỏ sang Trung Đông. Người vượt biển hoặc bị diệt vong hoặc quay lại cố hương khi đối mặt với
người Neanderthal (cuộc chạm trán lần thứ nhất).
· 60.000-55.000 năm trước: Vượt biển Đỏ tại eo Bab el Mandeb sang Yemen rồi men theo bờ biển Ấn Độ
Dương tới lục địa Sunda (gồm vùng Đông Nam Á chưa bị biển ngăn cách) rồi đi tiếp tới Australia. Ngoài ra là
các nhánh tới Cận Đông và Trung Á. Tất cả các cuộc di cư này đều được nhận chân nhờ dấu gene M*. Từ Ả-
rập Xê-út có hai nhánh quay ngược về Bắc và Đông Phi (dấu gene đặc trưng là M1).
· 55.000-40.000 năm trước: Đây là thời kì dư cư điển hình của người hiện đại. Một nhóm từ vài trăm tới một vài
ngàn người tinh khôn (dấu gene M168) vượt biển Đỏ rồi tách đôi tại Trung Đông. Một nhánh (dấu gene M174)
Sáng tạo nghệ thuật hơn 30 ngàn năm
trước là một ưu thế sinh tồn của người
hiện đại
đến Sunda, lên Đông Bắc Á, tới Siberia và Mông Cổ, trước khi vòng xuống Tây Nam Trung Quốc. Nhánh thứ

xuất hiện và lan tỏa của người đứng thẳng (H. erectus). Cuộc di cư thứ hai ứng với sự gia tăng kích thước hộp
sọ khoảng 700 ngàn năm trước và phù hợp với sự xuất hiện của người Heidelberg. Làn sóng di cư cuối cùng
ứng với người hiện đại về giải phẫu. Vì thế Templeton kết luận, giả thuyết thay thế không phù hợp, vì dấu gene
người cổ vẫn lưu truyền đến tận hôm nay.
Không phải ai cũng đồng ý với Templeton 4. Nghiên cứu của Takahata, Lee và Satta (2001) cho thấy, tỉ lệ dân
số châu Phi so với Á - Âu khoảng 9:1. Với 10 ngàn người châu Phi, dân số Á - Âu chỉ là 1.000 người trong tuổi
sinh sản. Trong không gian địa lý quá rộng lớn, nhân số nhỏ như vậy không đủ để họ sống sót. Còn những dấu
gene có tuổi hơn 200 ngàn năm thì xuất phát từ tổ tiên chung của người đứng thẳng và người hiện đại khoảng
2 triệu năm trước, chứ không phải từ người Heidelberg hay người Neanderthal 11.
Số phận người Neanderthal:
Trước làn sóng di cư từ Trung Á về phía Tây Âu của người hiện đại, người Neanderthal lùi dần về bán đảo
Iberia (Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay) trước khi tuyệt chủng 28 ngàn năm trước. Nguyên nhân của
biến cố này là một thách thức đối với khoa học hiện đại.
Theo Wynn và Coolidge (2008), người Neanderthal tuyệt chủng vì họ
không có năng lực tinh thần như người hiện đại 12. Bằng chứng khảo
cổ cho thấy, công cụ đá của họ không hề cải tiến suốt 200 ngàn năm.
Điều đó chứng tỏ người Neanderthal thiếu năng lực phát minh. Trong
lúc đó, người hiện đại tạo ra các bức bích họa hoành tráng tại nhiều
hang động khắp châu Âu, như hang Lascaux hay Chauvet tại Pháp, từ
hơn 30 ngàn năm trước. Vì thế người Neanderthal thua trong cuộc đấu
tranh sinh tồn, nhất là khi họ đủ trí tuệ để nhận biết và lo lắng trước ưu
thế của người hiện đại. Nói cách khác, sự thua kém trong năng lực trí
tuệ và sự căng thẳng trường diễn đã giết chết những người xấu số đó,
cho dù giữa họ và người hiện đại dường như không có đụng độ vũ
trang.
Vậy người hiện đại và người Neanderthal có hòa huyết hay không?
Hiện Viện nhân học tiến hóa Max Planck tại Leipzig, Đức, cùng Công
ty Khoa học sự sống 454 tại Connecticut, Mỹ, đang giải mã bộ gene từ
hóa thạch xương người Neanderthal 40 ngàn năm tuổi tìm thấy tại
Croatia. Theo Stix, Scientific American, July 2008, câu trả lời sẽ có

Oppenheimer cho rằng con đường phía Nam, từ châu Phi qua biển Đỏ rồi men theo bờ Ấn Độ Dương tới lục
địa Sunda (vùng Đông Nam Á lúc chưa bị nước biển nhấn chìm như hiện nay), là con đường di cư chủ yếu từ
80-90 ngàn năm trước. Từ đây người tinh khôn tỏa ra khắp thế giới; nên Đông Nam Á được gọi là Địa Đàng
phương Đông.
Nghiên cứu trong 10 năm qua, tính từ thời điểm công bố hai công trình mà Hà Văn Thùy dùng để lập thuyết,
cho thấy, đó là quan điểm sai lầm về thời gian (60.000 năm trước mới có đợt di cư quyết định cuối cùng) và địa
lý. Theo Wells và nhiều người khác, con đường phía Bắc, từ Trung Đông lên Trung Á (Bắc Afganistan) mới là
Người Neanderthal theo phục dựng của
Bảo tàng lịch sử tự nhiên Mỹ

Công cụ đá của người Neanderthal hầu như
không cải tiến trong suốt 200 ngàn năm