đại học huế
trung tâm tài nguyên, môi trờng và công nghệ sinh học báo cáo tổng kết đề tài cấp nhà nớc
m số kc 08.30 nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn
nhằm đề xuất các chính sách, giải pháp bảo vệ
môi trờng và phát triển bền vững kinh tế
trang trại tại việt nam
chủ nhiệm đề tài: TS lê văn thăng báo cáo tổng kết khoa học v kỹ thuật đề ti

nghiên cứu cơ sở khoa học v thực tiễn
nhằm đề xuất các chính sách, giải pháp
bảo vệ môi trờng v phát triển bền vững
kinh tế trang trại tại việt namMã Số: kc.08.30

TS. Lê Văn Thăng

Huế, 07 - 2006

Bản quyền thuộc TT TNMT&CNSH ĐHH
Đơn xin sao chép ton bộ hoặc từng phần ti liệu ny phải gửi đến Giám đốc TT TNMT&CNSH ĐHH
trừ trờng hợp sử dụng với mục đích nghiên cứu.
Danh sách tác giả
Của đề ti kh&cn cấp nh nớc

Đại học Huế i

3 PGS.TS. Nguyễn Khoa Lân
Trung tâm TNMT&CNSH
Đại học Huế

4 PGS.TS. Phùng Chí Sỹ
Trung tâm Công nghệ Môi
trờng tại Tp.HCM thuộc Hội
Bảo vệ Thiên nhiên v Môi
trờng Việt Nam

5
GS.TSKH. Đặng Trung
Thuận
Đại học Quốc gia H Nội

6 CN. Nguyễn Huy Anh
Trung tâm TNMT&CNSH
Đại học Huế

7 TS. Phạm Mạnh Ti
Trung tâm Công nghệ Môi
trờng tại Tp.HCM thuộc Hội
Bảo vệ Thiên nhiên v Môi
trờng Việt Nam


đất trống đồi núi trọc ở trung du miền núi, biên giới hải đảo, tăng cờng quản lý Nh
nớc để trang trại phát triển lnh mạnh, có hiệu quả.
Sự hình thnh v phát triển của kinh tế trang trại đã góp phần khai thác thêm
nguồn vốn trong dân, mở mang thêm diện tích canh tác trên vùng đất trống, đồi núi
trọc, đất hoang hoá, nhất l các vùng trung du, miền núi v ven biển; tạo thêm việc
lm cho lao động nông thôn, góp phần xoá đói giảm nghèo; tăng thêm nông sản
hng hoá. Kinh tế trang trại đã v đang góp phần thúc đẩy nông nghiệp phát triển v
lm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội nông thôn nớc ta. Tuy nhiên, quá trình phát
triển kinh tế trang trại đang đặt ra nhiều vấn đề cần đợc giải quyết kịp thời, trong
đó có vấn đề môi trờng của các trang trại.
Vì vậy, đề ti : Nghiên cứu cơ sở khoa học v thực tiễn nhằm đề xuất các
chính sách, giải pháp bảo vệ môi trờng v phát triển bền vững kinh tế trang trại tại
Việt Nam đợc triển khai nhằm mục tiêu: đa ra bức tranh tổng thể về hiện trạng
v xu thế diễn biến môi trờng một số loại hình trang trại phổ biến tại Việt Nam v
cung cấp các cơ sở khoa học v thực tiễn để đề ra các chính sách, giải pháp bảo vệ
môi trờng v phát triển bền vững kinh tế trang trại tại Việt Nam.
Sau khi tổng quan về những vấn đề chung liên quan đến kinh tế trang trại,
hon cảnh ra đời v phát triển của kinh tế trang trại trên thế giới, ở Việt Nam cũng
nh lãnh thổ nghiên cứu. Đề ti đi đến nhận xét một số vấn đề bức bách m kinh tế
trang trại tạo ra, trong số đó có vấn đề môi trờng sinh thái.
Trên cơ sở phơng pháp luận với 3 cách tiếp cận chính l: tổng hợp - đa
ngnh, sinh thái hệ thống v kinh tế môi trờng trong nghiên cứu, đồng thời dựa trên
3 nguyên tắc cơ bản khi nghiên cứu cơ sở khoa học v thực thiễn v 3 nguyên tắc đề
xuất các chính sách v giải pháp bảo vệ môi trờng, phát triển bền vững kinh tế
trang trại tại Việt Nam, đề ti đã lựa chọn 2 vùng: DHMT v ĐBSCL để nghiên cứu
về tình hình phát triển trang trại, đánh giá những thnh quả đã đạt đợc của KTTT
v những vấn đề môi trờng bức xúc phát sinh tại các trang trại.
Để lm cơ sở cho việc nghiên cứu đề xuất các chính sách v giải pháp đối
với sự phát triển kinh tế trang trại, đặc biệt tập trung nghiên cứu kinh tế trang trại
nuôi trồng thuỷ sản, đề ti đã khái quát về điều kiện tự nhiên, ti nguyên thiên

effectively and towards the State's orientation".
The establishment and development of farm - based economy have partly
contributed to exploit people's source of capital, enlarge cultivated surface area on
bare land and hill, waste land, infertile soil especially in midland, highland and
coastal; provide job for rural labors, have a hand in alleviation poverty and increase
agri - products. Farm - based economy has partly contributed to foster the
development of agriculture and change the socio - economic face of rural areas in
our country. However, the development of farm - based economy has been posing a
lot of problems included farm’s environmental issues that need solve timely.
Consequently, the project: “Research on scientific and practical bases to
propose environmental protection solutions and policies and sustainable
development farm-based economy in Vietnam" has been carrying out to show an
overall picture about the actual state and general trend of environmental
happenings of some common farm - based economy's forms in Vietnam and to
provide scientific and practical grounds to propose environmental protection
solutions and policies and to sustainably develop farm - based economy in Vietnam.
The project comes to some urgent issues that farm - based economy causes
urgently environmental issues after showing backgrounds related to farm - based
economy such as its establishment and development circumstances all over the
world and in Vietnam as well as studied areas.
Based on methodology with three major approaches to is: collective -
interdisciplinary, ecological system and economic environment in studying. At
once, based on three fundermental principles in researching scientific and practical
grounds and three principles in proposing environmental protection solutions and
policies and to sustainably develop farm - based economy in Vietnam. The project
chose two regions of the Coastal Centre and the Mekong Delta to study the situation
of farm - based economy development, to assess its obtained achievements and
urgently posed environment issues at farms.

v

Chủ nhiệm Chơng trình KC.08. Đồng thời, đề ti cũng nhận đợc sự quan tâm giúp đỡ
của Vụ KH - CN, Bộ Giáo dục v Đo tạo; sự chỉ đạo v giúp đỡ chu đáo của Ban Giám
đốc Đại học Huế, Ban Quản lý KH&ĐN Đại học Huế.
Ban Chủ nhiệm đề ti xin chân thnh cảm ơn sự tham gia tích cực v nhiệt tình của
các tổ chức v các chuyên gia trong suốt quá trình thực hiện đề ti. Sự thnh công của đề
ti l kết quả nghiên cứu của tập thể các chuyên gia khoa học thuộc các Viện nghiên cứu,
Trung tâm nghiên cứu, các trờng Đại học, các cơ quan quản lý từ Trung ơng đến các địa
phơng thuộc vùng Duyên hải miền Trung v đồng bằng sông Cửu Long.
Ban Chủ nhiệm đề ti đặc biệt xin cảm ơn các tổ chức v cá nhân có tên sau đây
về sự hợp tác quý báu trong quá trình thực hiện đề ti:

n Các tổ chức:
1. Trung tâm Ti nguyên, Môi trờng v Công nghệ Sinh học Đại học Huế
2. Trung tâm Công nghệ Môi trờng tại Tp.HCM thuộc Hội Bảo vệ Thiên nhiên v
Môi trờng Việt Nam
3. Khoa Môi trờng, trờng ĐHKH, Đại học Huế
4. Trung tâm Công nghệ Thông tin Đại học Huế
5. Trờng Đại học Kinh tế, Đại học Huế
6. Trờng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia H Nội
7. Các Sở TN&MT, Sở KH&CN, Sở Thuỷ sản, Chi cục Bảo vệ nguồn lợi Thuỷ sản
của các địa phơng sau đây:
- Vùng Duyên hải miền Trung gồm các tỉnh: Thanh Hoá, Nghệ An, H Tĩnh,
Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đ Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình
Định, Phú Yên v Khánh Ho.

vii
- Vùng đồng bằng sông Cửu Long gồm các tỉnh: Long An, Tiền Giang, Bến Tre,
Vĩnh Long, Tr Vinh, Cần Thơ, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, C Mau, Kiên Giang,
An Giang v Đồng Tháp.
8. Công ty TNHH Đức Thắng, tỉnh Quảng Bình

Tóm tắt đề ti iii
Lời cảm ơn vii
Mục lục ix
Danh mục các bảng xiii
Danh mục hình xvii
Danh mục chữ viết tắt xix
Danh các tổ chức cá nhân tham gia xxii
Mở đầu 1
1. Đặt vấn đề 1
2. Tính cấp thiết của đề ti 1
3. Mục tiêu của đề ti 3
4. Nội dung nghiên cứu của đề ti 3
5. Nguồn ti liệu v số liệu sử dụng 7
6. Những kết quả mới của đề ti 8
7. Tổ chức thực hiện 8
8. Cấu trúc của đề ti 9
9. Cơ sở của việc lựa chọn đối tợng v giới hạn nghiên cứu 9
10. Thời gian v địa bn nghiên cứu 10
11. Các công việc đã thực hiện 10
Chơng 1. Tổng quan về phát triển kinh tế trang trại v phơng pháp
nghiên cứu 11
1.1. Khái niệm về trang trại v kinh tế trang trại 11
1.1.1. Khái niệm, tiêu chí xác định v phân loại trang trại 11
1.1.2. Khái niệm về kinh tế trang trại 16
1.2. Hon cảnh ra đời v sự phát triển kinh tế trang trại trên Thế giới
v ở Việt Nam 22
1.2.1. Trên Thế giới 22
1.2.2. ở Việt Nam 25
1.3. Một số nhận xét về tình hình phát triển kinh tế trang trại ở nớc ta 34
1.4. Phơng pháp luận v phơng pháp nghiên cứu 36

3.3.1. Tác động đến hoạt động kinh tế - xã hội 105
3.3.2. Tác động đến môi trờng sinh thái 109
3.3.3. Tác động lên sức khoẻ của con ngời 111
Chơng 4. Vấn đề môi trờng trong phát triển kinh tế trang trại 113

x
4.1. Hiện trạng môi trờng kinh tế trang trại 113
4.1.1. Vùng duyên hải miền Trung 113
4.1.2. Vùng đồng bằng sông Cửu Long 133
4.2. Khả năng diễn biến môi trờng kinh tế trang trại
nuôi trồng thuỷ sản 145
4.2.1. Mục tiêu của dự báo diễn biến môi trờng 145
4.2.2. Các phơng pháp đánh giá diễn biến môi trờng 145
4.2.3. Khả năng diễn biến môi trờng 148
4.3. Nhận xét chung về tác động của sự phát triển trang trại ở Việt Nam đến
môi trờng v sự phát triển bền vững 160
4.3.1. Những thnh tựu của KTTT 160
4.3.2. Những mặt hạn chế v bất cập cần giải quyết 163
Chơng 5. Phát triển kinh tế trang trại theo hớng bền vững 165
5.1. Quan niệm về phát triển bền vững 165
5.2. Tiếp cận đối với phát triển bền vững 166
5.2.1. Tiếp cận mang tính đạo đức 166
5.2.2. Tiếp cận kinh tế 166
5.2.3. Tiếp cận sinh thái 166
5.3. Phát triển kinh tế trang trại theo hớng bền vững 167
5.3.1. Tiêu chí phát triển KTTT theo hớng bền vững 167
5.3.2. Những tổn thất trong phát triển kinh tế trang trại 169
5.3.3. Sự cần thiết thay đổi phát triển kinh tế trang trại 172
5.4. Lựa chọn v hon thiện một số mô hình kinh tế trang trại theo
hớng bền vững 173

6.3.2. Cách tiếp cận để thực hiện các chính sách, giải pháp 239
6.3.3. Phơng hớng thực hiện các chính sách, giải pháp 251
6.3.4. Các biện pháp chủ yếu để thực hiện các chính sách, giải pháp 254
6.3.5. Đảm bảo các điều kiện thực hiện 258
6.3.6. Phối hợp tổ chức thực hiện 260
Kết luận v kiến nghị 263
I. Kết luận 263
II. Kiến nghị 265
Ti liệu tham khảo 266

xii
Danh sách các biểu bảng
Chơng 1
Bảng 1.1. Tiêu chí phân loại trang trại của Hội Kinh tế học Việt Nam năm 1994
Bảng 1.2. Đặc điểm chung của kinh tế trang trại
Bảng 1.3. Sự khác nhau về một số đặc trng cơ bản giữa KTTT v kinh tế hộ gia đình
nông dân
Bảng 1.4. Sự phát triển KTTT qua các năm của một số nớc trên thế giới
Bảng 1.5. Số lợng trang trại trong các loại hình khác nhau ở Việt Nam phân theo các vùng
Bảng 1.6. Số lợng trang trại thay đổi qua các thời kỳ
Bảng 1.7. Cơ cấu chủ trang trại theo chức năng xã hội
Bảng 1.8. Cấu thnh quỹ đất bình quân cho 1 trang trại theo hớng sản xuất (trong số
3.044 trang trại mẫu điều tra)
Bảng 1.9. Bình quân sử dụng đất trong 1 trang trại phân theo các loại hình
Bảng 1.10. Tỷ lệ theo quy mô diện tích của từng loại hình trang trại
Bảng 1.11. Quy mô diện tích đất nông nghiệp cho 1 trang trại
Bảng 1.12. Vốn sản xuất của các loại hình trang trại
Bảng 1.13. Kết quả sản xuất kinh doanh của các loại hình trang trại
Bảng 1.14. Quy mô lao động bình quân của các loại hình trang trại ở Việt Nam
Chơng 2

Bảng 2.28. Cơ cấu các loại hình trang trại ở Thừa Thiên Huế
Bảng 2.29. Tuổi tác, trình độ văn hoá, nguồn gốc xuất thân của các chủ trang trại ở Quảng Ngãi
Bảng 2.30. Bình quân lao động ở các trang trại vùng DHMT
Chơng 3
Bảng 3.1. Hiện trạng sử dụng đất ở một số tỉnh, thnh phố thuộc khu vực ĐBSCL
Bảng 3.2. Diện tích đất có rừng phân bố theo các tỉnh thuộc ĐBSCL
Bảng 3.3. Diện tích NTTS các tỉnh thuộc khu vực ĐBSCL qua các năm
Bảng 3.4. Sản lợng cá phân bố theo một số tỉnh thuộc khu vực ĐBSCL
Bảng 3.5. Số lợng các loại hình KTTT ở các tỉnh ĐBSCL
Bảng 3.6. Loại hình KTTT ở ĐBSCL theo cơ cấu kinh tế sản xuất - kinh doanh v nguồn
gốc tích tụ ruộng đất
Bảng 3.7. Số lợng trang trại ở các tỉnh ĐBSCL qua một số năm
Bảng 3.8. Tơng quan giữa sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn v sự mở rộng diện tích
nuôi tôm nớc lợ ở một số tỉnh ĐBSCL năm 2002

xiv
Bảng 3.9. Tơng quan diện tích NTTS v diện tích rừng ngập mặn bị mất qua một số năm
Chơng 4
Bảng 4.1. Chất lợng nớc biển ven bờ tỉnh Thanh Hoá (trung bình qua các năm)
Bảng 4. 2. Chất lợng nớc biển tại một số cửa sông ở Nghệ An (giá trị trung bình từ năm
1998 - 2004)
Bảng 4.3. Chất lợng nớc mặt của các sông ở Quảng Bình
Bảng 4.4. Chất lợng nớc biển ven bờ tại một số vị trí cửa sông ở Quảng Bình
Bảng 4.5. Chất lợng nớc ở sông Hơng v đầm phá Thừa Thiên Huế (giá trị trung bình
từ năm 1998 -2003)
Bảng 4.6. Chất lợng nớc biển ven bờ tại một số vị trí ở Đ Nẵng
Bảng 4.7. Chất lợng nớc mặt một số điểm tại Quảng Ngãi
Bảng 4.8. Chất lợng nớc tại các ao NTTS vùng DHMT
Bảng 4.9. Chất lợng nớc thải NTTS vùng DHMT
Bảng 4.10. Chất lợng nớc ngầm ở DHMT

Bảng 5.2. Thời điểm v lợng thức ăn mỗi lần cho tôm ăn hng ngy (trang trại Đức Thắng)
Bảng 5.3. Lợng thức ăn viên sử dụng hng ngy tính theo khối lợng của tôm (trang trại
Đức Thắng)
Bảng 5.4. Các biện pháp xử lý bằng hoá chất để cải thiện chất lợng nớc ao (trang trại
Đức Thắng)
Bảng 5.5. Một số hiện tợng thờng gặp của tôm nuôi, nguyên nhân v cách xử lý (trang
trại Đức Thắng)
Bảng 5. 6. Chất lợng nớc ngầm tại khu vực xung quanh của trang trại (trang trại Đức Thắng)
Bảng 5.7. Chất lợng nớc thải của trang trại (trang trại Đức Thắng)
Bảng 5.8. Chất lợng nớc biển ven bờ gần trang trại (trang trại Đức Thắng)
Bảng 5.9. Chất lợng môi trờng đất tại trang trại (trang trại Đức Thắng)
Bảng 5.10. Chất lợng không khí tại khu vực trang trại (trang trại Đức Thắng)

Bảng 5.11. Chất lợng nớc thải của trang trại ở xã Vinh Hng
Bảng 5.12. Chất lợng nớc cấp của thuỷ vực tiếp nhận nớc thải từ các trang trại ở Vinh Hng

xvi

Danh sách các hình vẽ
Chơng 1:
Hình 1.1: Phơng pháp tiếp cận trong nghiên cứu đề ti KC.08.30
Hình 1.2: Sơ đồ triển khai nghiên cứu Đề ti KC.08.30
Hình 1.3: Tơng tác giữa hệ sinh thái v hệ xã hội
Hình 1.4: Tính hệ thống của KTTT
Chơng 4:
Hình 4.1: Mức độ ô nhiễm nớc mặt ở DHMT
Hình 4.2a: So sánh chất lợng nớc cấp v nớc thải tại ao NTTS vùng DHMT

Hình 6.10: Tiến trình thực thi các chính sách, giải pháp theo cách tiếp cận đáp ứng dựa
vo nhu cầu

xviii
Danh mục Các chữ viết tắt

BCHTW
Ban chấp hnh Trung ơng
BKTTW
Ban kinh tế Trung ơng
BNN
Bộ nông nghiệp
BTC
Bộ Ti Chính
BTN&MT
Bộ Ti nguyên v Môi trờng
BTS
Bộ Thuỷ sản
bvmt
Bảo vệ môi trờng
BVTV
Bảo vệ thực vật
CNH
Công nghiệp hóa
CNSH
Công nghệ sinh học
CNXH
Chủ nghĩa Xã hội
CP
Chính phủ

HTX
Hợp tác xã
HTX NN
Hợp tác xã nông nghiệp
ICZM
Quản lý tổng hợp vùng ven bờ
IMA
Liên minh quốc tế về đời sống biển
IUCN
Hội bảo tồn thiên thiên Quốc tế
KCN
Khu Công nghiệp

xix
KCX
Khuc chế xuất
KH&CNVN
Khoa học v công nghệ Việt Nam
KHCN
Khoa học công nghệ
KHKT
Khoa học kỹ thuật
KHKT-CN
Khoa học kỹ thuật - công nghệ
KHXH
Khoa học xã hội
KKĐTTN
Khuyến khích đầu t trong nớc
KT - XH - MT
Kinh tế - Xã hội - Môi trờng

NTC
Nuôi thâm canh
NTTS
Nuôi trồng thuỷ sản
PCR
Máy kiểm tra virut ở tôm
PRA
Phơng pháp điều tra v đánh giá nhanh
PTBV
Phát triển bền vững
PTNT
Phát triển nông thôn
QĐ
Quyết định
QH
Quy hoạch
QTKD
Quản trị Kinh doanh
SUMA
Dự án phát triển kinh tế cộng đồng về nuôi trồng thủy sản vùng
duyên hải
SXKD
Sản xuất kinh doanh

xx
SXNN
Sản xuất nông nghiệp
TCCP
Tiêu chẩn cho phép
TCTK

Vờn - Ao - Chuồng
VACR
Vờn - Ao - Chuồng - Rừng
VASEP
Hiệp hội Chế biến v Xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam
VC
Vờn - Chuồng
VR
Vờn - Rừng
WHO
Tổ chức Y tế Thế giới
XHCN
Xã hội chủ nghĩa xxi
Tổ chức v cá nhân tham gia đề ti
1. Cơ quan tham gia

TT Tên tổ chức Địa chỉ Hoạt động đóng góp cho đề
ti
1 Trung tâm Ti
nguyên Môi
trờng v Công
nghệ sinh học -
Đại học Huế
(CREB)
01. Điện Biên Phủ
Tp. Huế
Tel: 054.820438

các quy định, thể chế v hớng
dẫn thực hiện các quy định thể
chế đó trong tơng lai nhằm xây
dựng mô hình KTTT phát triển
bền vững
- Xây dựng báo cáo tổng hợp, tổ
chức nghiệm thu đề ti
2 Trung tâm công
n
g
hệ Môi
trờng
(ENTEC) thuộc
Hội Bảo vệ
Thiên nhiên v
Môi trờng Việt
Nam
439 A9 Phan Văn Trị
Q. Gò Vấp
Tp. Hồ Chí Minh
Tel: 08.9850540
Fax: 08.9850541

- Tổ chức, triển khai, quản lý thực
hiện nghiên cứu về mô hình KTTT
ở vùng ĐBSCL
- Thu thập v cung cấp các thông
tin về mô hình KTTT ở vùng
ĐBSCL
- Đánh giá hiện trạng môi trờng,

- Nghiên cứu các lĩnh vực kinh tế,
xã hội, chính sách quản lý, hiện
trạng môi trờng, các tỉnh thuộc
vùng DHMT
- Lập báo cáo từng phần nghiên cứu
5
Khoa QTKD,
Trờng ĐHKT -
Đại học Huế
100. Phùng Hng, Tp. Huế
Tel: 054.538325
Fax: 054.529491
Viết báo cáo chuyên đề
6
Sở KH&CN
tỉnh Thanh Hoá
17. Hạc Thnh, Ba Đình,
Tp. Thanh Hoá
Tel: 037.852590
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh
- Giới thiệu các trang trại điển hình
7
Sở KH&CN
tỉnh Nghệ An
75. Nguyễn Thị Minh Khai
Tp. Vinh
Tel: 038.847627
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh

Sở KH&CN
tỉnh Thừa Thiên
Huế
26. H Nội, Tp. Huế
Tel: 054.822439
Fax: 054.845093
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh
- Giới thiệu các trang trại điển hình
12
Sở KH&CN
Tp. Đ Nẵng
51A. Lý Tự Trọng, Tp Đ Nẵng
Tel: 0511.830151
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh
- Giới thiệu các trang trại điển hình
13
Sở KH&CN
tỉnh Quảng
Nam
54. Hùng Vơng
Thị xã Tam Kỳ
Tel: 0510.852650/ 859532
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh
- Giới thiệu các trang trại điển hình
14
Sở KH&CN
tỉnh Quảng

- Giới thiệu các trang trại điển hình
18
Sở KH&CN
tỉnh Tiền Giang
39. Hùng Vơng, P. 7,
Tp. Mỹ Tho
Tel: 073.883376
- Cung cấp thông tin quy hoạch v
phát triển của tỉnh
- Giới thiệu các trang trại điển hình

xxiii