BÀI DỰ THI THUYẾT TRÌNH
VĂN HỌC
ĐỀ TÀI :
MỘT VÀI CẢM NHẬN VỀ BÀI THƠ “ BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ”
CỦA NGUYỄN KHUYẾN

Trong chương trình ngữ văn lớp 7 học kì I, chúng em được học nhiều tác phẩm văn học
của nhiều nhà thơ nổi tiếng trong nước và nước ngoài thuộc thời kì trung đại mà phần lớn
trong số đó được viết theo thể thơ Đường như Đỗ Phủ, Lí Bạch, Hạ Tri Chương …
( Trung Quốc ) Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Khuyến …( Việt Nam
) . Trong các tác phẩm ấy em tâm đắc nhất là bài thơ “ Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn
Khuyến- một nhà thơ được mệnh danh là “ Nhà thơ làng cảnh Việt Nam”. Bài thơ thể
hiện một quan niệm đẹp và đáng quý về tình bạn . Sau đây là những cảm nhận của em về
bài thơ .
Nguyễn Khuyến ( 1835-1909 ) người làng Yên Đỗ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam . Nhà
nghèo, học giỏi, đỗ đầu 3 kì thi (Hương, Hội, Đình ) được người đời kính trọng gọi là Tam
nguyên Yên Đỗ . Gần 10 năm làm quan triều Nguyễn, năm 1884, nước ta bị thực dân Pháp
đô hộ, ông cáo quan về quê sống cuộc đời thanh bạch.
Ông đã để lại trên 800 bài thơ cả chữ Hán, chữ Nôm với nhiều đề tài nhưng những bài
thơ Nôm viết về mùa thu và tình bạn là hay nhất . Trong đó có bài thơ “ Bạn đến chơi
nhà” . Đây là một bài thơ Nôm đặc sắc nói lên một tình bạn đẹp .Em xin đọc lại bài thơ :
Đã bấy lâu nay Bác tới nhà
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa
Ao sâu, nước cả, khôn chài cá
Vườn rộng, rào thưa, khó đuổi gà
Cải chửa ra cây, cà mới nụ
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa
Đầu trò tiếp khách, trầu không có
Bác đến chơi đây, ta với ta
Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú nhưng bố cục rất đặc biệt và từ ngữ hết
sức giản dị, mộc mạc và rất Việt Nam .Câu nhập đề rất tự nhiên, như một lời nói mộc mạc

ấm áp cây đời và tình người rất đáng tự hào . Chúng ta như cảm thấy Nguyễn Khuyến như
đang dắt tay bạn ra thăm vườn cây ao cá, tận hưởng thú vui dân dã của một ông quan về
quê ở ẩn . Phép đối hợp cách, chặt chẽ, cảnh với cảnh, trên dưới, trắc bằng phân minh, tạo
nên một giọng thơ nhẹ nhàng, vui tươi, lời thơ cân xứng, hoà hợp như cảnh vườn tược xinh
xắn,hữu tình :
Ao sâu nước cả khôn chài cá
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà
Các tính từ ( sâu, cả , rộng, thưa ) , các trạng từ chỉ tình thái ( khôn, khó ), các trạng ngữ
chỉ sự tiếp diễn của hành động ( Chửa, mới, vừa, đương ) hô ứng, bổ trợ cho nhau, được sử
dụng thần tình, khéo léo, dung dị và tự nhiên . Những từ ngữ ấy được đặt bên cạnh những
chi tiết miêu tả chấm phá đã làm hiện lên khung cảnh vườn tược , cây cối đang đơm hoa
kết trái, ẩn chứa một sức sống tiềm tàng, gần gũi và mến yêu :
Cải chửa ra cây, cà mới nụ
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa
Dân gian có câu “ Khách đến nhà không gà cũng vịt” . Qua các câu thơ trên ta thấy
Nguyễn Khuyến đang giải bày với bạn : Trong nhà, ngoài vườn có bao nhiêu thứ, nhưng
thực ra chẳng có gì để thết bạn, đãi bạn vì tất cả đều chưa đến lúc, đến thời ! Câu thơ thứ
bảy tiếp nối và mở rộng ý thơ trên, khẳng định luôn cái “ không có” :
Đầu trò tiếp khách trầu không có
Phải chăng cái nghèo của cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã đến mức ấy ư ? “ Vẻ chi một mớ
trầu cay” ( Ca dao ) . Nhà thơ đã thậm xưng hoá cái nghèo, thi vị hoá cái nghèo . Một ông
quan to triều Nguyễn về quê ở ẩn, với một một cơ ngơi không nỗi nào thì không thể “
miếng trầu là đầu câu chuyện” để tiếp bạn cũng “ không có” . Đây là một lời thơ hóm
hỉnh, pha chút tự trào vui vui, để bày tỏ một cuộc sống thanh bạch, một tâm hồn thanh cao
của một nhà nho khước từ lương bổng của thực dân Pháp, lui về sống bình dị giữa xóm
làng quê hương
Câu kết là một sự “ bùng nổ” về ý và tình . Tiếp bạn chẳng cần có mâm cao, cỗ đầy, cao
lương mĩ vị, cơm gà, cá gỏi, mà chỉ có một tấm lòng, một tình bạn chân thành, thắm thiết :
Bác đến chơi đây, ta với ta
Lần thứ hai chữ “ bác” xuất hiện trong bài thơ, thể hiện một sự trìu mến, kính trọng . Bác

bài của trên 2300 thi sĩ . Lí Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị …là những thi sĩ thiên tài lừng danh
thiên hạ .Thơ Đường du nhập vào nước ta rất sớm . Phần lớn các bài thơ chữ Hán, thơ chữ
Nôm của ông cha ta để lại đều sáng tác theo Đường luật . Bác Hồ có nhiều bài thơ chữ
Hán, chữ quốc ngữ được viết theo luật Đường .
-Phân loại : Có hai loại ( căn cứ vào số câu ) : Thơ bát cú ( Mỗi bài có 8 câu ), thơ tứ tuyệt
(Mỗi bài có 4 câu ) . Bạn đến chơi nhà , Qua đèo Ngang…là thơ bát cú . Tĩnh dạ tứ,
cảnh khuya, Bánh trôi nước là thơ tứ tuyệt
Căn cứ vào số chữ trong mỗi câu, người ta chia thơ đường luật thành hai kiểu : Ngũ ngôn
( Mỗi câu 5 chữ ) và thất ngôn ( Mỗi câu 7 chữ ) Tĩnh dạ tứ của lí Bạch là thơ ngũ ngôn,
Hồi hương ngẫu thư của Hạ Tri Chương là thơ thất ngôn .
Luật thơ Đường có 5 tiêu chí : Vần, đối, luật, niêm, bố cục :
-Vần : Bài thơ thất ngôn bát cú có 5 vần chân: Chữ cuối câu 1,câu2,câu 4, câu 6 và câu 8
Cùng một vần
- Phép đối : Bình đối : Hai câu đối nhau gọi là bình đối ( hai câu đi sóng đôi nhau thường
là câu 3-4, câu 5-6 ) . Tiểu đối : hai vế trong một câu đối nhau . Đối có đối thanh, đối ý, đối
chữ
- Luật : Luật thơ là cách sắp đặt các tiếng bằng, tiếng trắc trong một bài thơ . Theo thông
lệ thì trong thơ thất ngôn bát cú Đường luật các tiếng 1,3,5 không kể còn các tiếng 2,4,6
phải rõ ràng : Nhất, tam, ngũ bất luận- Nhị, tứ, lục phân minh
Luật bằng và luật trắc : Căn cứ vào chữ thứ hai của câu thơ thứ nhất . Nếu viết theo vần
bằng thì bài thơ làm theo luật bằng, nếu viết theo vần trắc thì bài thơ làm theo luật trắc .
Bài thơ Bạn đến chơi nhà được làm theo luật trắc : Đã bấy lâu nay bác tới nhà ( Vần trắc )
-Niêm : Niêm nghĩa là dính . Đó là sự liên hệ về âm luật của hai câu thơ trong bài thơ .Hai
câu thơ niêm với nhau khi nào chữ thứ hai của hai câu cùng theo một luật ( Hoặc cùng
bằng, hoặc cùng trắc )
Những cặp câu niêm với nhau là : Câu 1 với câu 8, câu 2 với câu 7, câu 3 với câu 6, câu
4 với câu 5
Bố cục : Đề : 2 câu đầu , thực : câu 3-4, luận : câu 5-6 , kết : câu 7-8
* Các bài thơ thu tiêu biểu của Nguyễn Khuyến : Thu ẩm ( Uống rượu mùa thu ), Thu
vịnh ( Vịnh mùa thu ), Thu điếu ( Câu cá mùa thu ) :

nhau, quý nhau , bài thơ nói chẳng có gì nhưng tấm lòng của nhà thơ với bạn là rất rõ, rất
sẳn .
Lời thơ mộc mạc , giản dị không hề có một từ Hán- Việt nào không những làm mất đi giá
trị thanh tao của một bài thơ Đường luật mà trái lại thể hiện được cái tình cảm chân thành
của nhà thơ với bạn