MÔ HÌNH THIẾT KẾ BÀI HỌC ĐỊA LÍ
THEO QUAN ĐIỂM CÔNG NGHỆ DAY HỌC
1
PGS,TS Trần Đức Tuấn
Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
I. MỞ ĐẦU
Thiết kế bài học địa lí là để tạo ra những giáo án, những “kich bản” tổ chức bài học điạ lí.
Khâu khởi đầu quan trọng này của quá trình dạy học địa lí thường tiêu tốn không ít thời gian
và sức lực của giáo viên phổ thông. Khi chương trình và SGK địa lí lớp 11 đã được đổi mới
theo hướng tăng cường tính chủ thể và hoạt động tich cực, độc lập nhận thức của học sinh thì
việc đổi mới thiết kế bài học địa lí là tất yếu, bởi vì việc đổi mới các hoạt động dạy học ở trên
lớp trước hết và trên hết phải được thể hiện trong một kịch bản (giáo án) được thiết kế theo
những định hướng đổi mới.
Điều cần phải nhấn mạnh là cho đến nay việc đổi mới thiết kế các bài học địa lí đã trở
thành một phong trào khá rầm rộ, nhưng đây vẫn còn là một khâu yếu trong quá trình đổi mới
tổ chức dạy học địa lí ở nhà trường phổ thông. Thực tế đã cho thấy khi phải thiết kế các hoạt
động dạy học của thày và trò theo quan điểm đổi mới giáo viên tỏ ra lúng túng và phụ thuộc
nhiều vào sách hướng dẫn giáo viên và những bài thiết kế sẵn trong các sách. Cho đến nay,
mặc dù đã có những đổi thay nhất định trong việc thiết kế các bài học địa lí người ta vẫn phát
hiện ra khá nhiều hạn chế và thiếu sót trong các bản thiết kế bài học địa lí của giáo viên như
mục tiêu thường được đề ra quá nhiều (thường là 4-6 mục tiêu) cho môt bài học 45 phút, mối
liên hệ giữa mục tiêu toàn bài được xác định ở phần đầu và mục tiêu của các hoạt động dạy
học được thiết kế ở phần dưới thường không chặt chẽ và rõ ràng và các quá trình, qui trình
cũng như các mối quan hệ tương tác thày-trò và trò-trò thường bị bỏ qua hoặc được thể hiện
một cách mờ nhạt trong các thiết kế về hoạt động dạy học địa lí. Nguyên nhân có thể là giáo
viên thiếu một tiếp cận đổi mới thích hợp và không có mô hình lí thuyết và qui trình cụ thể để
đổi mới thiết kế bài học và các hoạt động dạy học địa lí theo quan điểm đổi mới.
Công nghệ dạy học địa lí là một xu hướng dạy học hiện đại có khả năng tối ưu hoá quá
trình day học địa lí trên cơ sở kiểm soát chặt chẽ mối quan hệ giữa mục tiêu, các nguyên liệu
đầu vào, các sản phẩm đầu ra và các quá trình dạy học nhằm chế biến đầu vào thành sản
phẩm đầu ra. Việc áp dụng quan điểm của công nghệ dạy học có thể tạo những đổi mới thực

, xét về mặt cấu trúc, công nghệ dạy học gồm ba bộ phận quan
trọng là Đầu vào, Bộ phận tác động và Đầu ra (Hình 1)
Hình 1: Sơ đồ về các bộ phận cấu thành của công nghệ dạy học
Để cho học sinh có thể “thi công được” thì việc thiết kế của thày không thể giống như
“soạn giáo án” trước đây mà phải đổi mới nhằm tạo ra một chương trình phối hợp hoạt động
dạy của thày và hoạt động học của trò theo một qui trình chặt chẽ mà ở đó mối liên hệ hữu cơ
giữa mực tiêu, nội dung, phương pháp và điều kiện học tập được thể hiện một cách rõ ràng
và sinh động. Mục tiêu như vậy có thể đạt được nếu như giáo viên sử dụng quan điểm công
nghệ dạy học và công thức GIPO để thiết kế toàn bộ bài học cũng như các hoạt động cơ bản
cần phải diễn ra trong bài học.

2. 2. GIPO- công cụ để đổi mới thiết kế bài học địa lí
2.2.1 Sử dụng GIPO như là một tiếp cận tổng thể để đổi mới thiết kế bài học địa lí
2
Hiểu theo nghĩa rộng thì “công nghệ dạy học là khoa học giáo dục, nó xác lập nhữngnguyên tắc hợp lí của
cong tác dạy học và những đIều kiện thuận lợi nhất để tiến hành quá trình dạy học, cũng như xác lập các
phương pháp và phương tiện có kết quả nhất để đạt mục đích dạy học đề ra, đồng thời tiết kiệm được sức lực
của cả thày và trò” (UNESCO, 1970) (Xem Lê Khách Bằng: Công nghệ dạy học với vấn đề tổ chứuc quá trình
dạy học ở THPT, Bộ GD &ĐT, Vụ Giáo viên, 1995)
3
Nguyễn Bá Kim: Phương pháp dạy học môn toán. NXB Đại học Sư phạm. Hà Nội. 2004.
2
BỘ PHẬN TÁC ĐỘNG
Trình độ xuất
phát của người
học về
- Kiến thức
- Kĩ năng
- Hành vi-Thái
đọ

a) Xác định chính xác các yếu tố cấu thành cơ bản của việc tổ chức bài học, cụ thể là
xác định:
 Mục tiêu của bài học: Mục tiêu của bài học chính là các kiến thức, kĩ năng, phuơng
pháp hay hành vi thái độ mới, cơ bản mà thông qua bài học học sinh cần phải đạt tới.
Ngoài việc xác định các mục tiêu có tính khả thi về mặt nhận thức (theo các mức độ
khác nhau theo phân loại của Bloom), thì việc xác định một số lượng vừa phải các
mục tiêu (nên giới hạn từ 2-3 mục tiêu chính) cho một bài học là điều hết sức cần
thiết.
 Các nguyên liệu đầu vào cần thiết: Giáo viên cần phải chú ý rằng kiến thức, kĩ năng
sẵn có của học sinh là một nguyên liệu đầu vào rất quan trọng để thiết kế các hoạt
động thích hợp
4
. Bên cạnh đó, thời gian, phương tiện-công cụ dạy học cũng như qui
mô và không gian lớp học… cũng là những yếu tố đầu vào rất cơ bản cần được chú ý
khi thiết kế bài học theo công thức GIPO.
 Các quá trình dạy học cơ bản: Các quá trình nhận thức theo kiểu qui nạp hay diễn
dịch, cũng như các quá trình học tập theo kiểu nêu vấn đề, tìm tòi khám phá hay mang
đặc tính tương tác cao (dạy học hợp tác) cần được giáo viên tính đến khi thiết kế các
hoạt động cụ thể.
 Các sản phẩm của hoạt động dạy học: Bản thiết kế một hoạt động dạy học cần phải
thể hiện rõ là học sinh sẽ đạt được những kiến thức và kĩ năng cụ thể gì sau khi tham
gia thực hiện một hoạt động và điều đó có thể kiểm chứng, đo lường được.
b) Xác định mối liên hệ giữa các yếu tố cấu thành cơ bản của việc tổ chức bài học, tức
là:
 Xác định mối liên hệ giữa mục tiêu (Goal) và các thành tố của GIPO: Trong sơ đồ
GIPO, mục tiêu (Goal) là yếu tố chi phối trực tiếp đối với Input, Processes và Output.
 Xác định mối liên hệ giữa Inputs với Processes và Outputs: Đây là một chuỗi mối liên
hệ nhân quả, xuất phát từ Input và kết thúc ở output.
Hình 2: Sơ đồ về mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành của GIPO
c) Sử dụng GIPO để thiết kế các hoạt động dạy học trong một bài học:

 Xác định rõ những nguyên liệu đầu vào cơ bản cho những hoạt động dạy học
 Thể hiện rõ qui trình (các bước) tiến hành của hoạt động và mối quan hệ tác động giữa
GV với HS cũng như giữa HS với học sinh.
2.2.3. Qui trình thiết kế bài học theo công thức GIPO
Thiết kế theo tinh thần đổi mới nêu trên được gọi là thiết kế bài học theo công thức GIPO.
Qui trình và những yêu cầu cơ bản đối với việc thực hiện việc thiết kế bài học địa lí theo
công thức GIPO như sau:
2.2.3.1. Xác định chính xác số luợng và biểu đạt một cách tường minh các mục
tiêu của bài học và của từng hoạt động dạy học
Về mặt số lượng, mục tiêu bài học, không nên đặt ra nhiều mục tiêu cho một bài học 45
phút. Khi mà điều kiện đầu vào cho một tiết học chỉ giới hạn trong 45 phút (thực chất thời
gian dành cho tiếp thu kiến thức, kĩ năng mới chỉ là 30-35 phút) và lớp học thường trên 40
học sinh thì không nên và không thể xác định quá nhiều mục tiêu của một tiết học, chỉ nên
hạn chế trong 3 mục tiêu cơ bản.
Về mặt chất lượng, các mục tiêu và sản phẩm của toàn bài học cũng như của từng hoạt
động dạy học cần phải được xác định và biểu đạt một cách cụ thể, rõ ràng, khả thi và đo
lường được. Đây là yêu cầu rất quan trọng của việc xây dựng mục tiêu bài học địa lí theo
quan điểm công nghệ dạy học. Điều này có nghĩa là bên cạnh xác định mục đích của bài học
4
Hộp 2 : Mô hình thiết kế và biểu đạt một hoạt động dạy học theo công thức
GIPO
Một hoạt động dạy học được thiết kế theo công thức GIPO cần biểu đạt rõ các thành phần
cơ bản sau đây:
 Tên của hoạt động dạy học: Trong phần đầu của hoạt động dạy học, cần ghi rõ
số thứ tự và tiêu đề của hoạt động dạy học. Trong tiêu đề, mục tiêu, các yếu tố input
quan trọng nhất (thời gian, phương pháp hoặc phương tiện), phương thức, phương
pháp dạy học chủ yếu với tư cách là quá trình chế biến sẽ được ưu tiên biểu đạt.
 Qui trình, quá trình và quan hệ tương tác (3Q): Trong phần thân của hoạt
động dạy học nhất thiết phải biểu đạt được: 1) Qui trình (các bước) mà một hoạt động
sẽ trải qua, 2) Các quá trình dạy học sẽ được diễn ra trong mỗi bước, 3) Mối quan hệ

thức GIPO đối với việc thiết kế các bài học nói chung và các hoạt động dạy học nói riêng
2.2.3.2. Xác định chính xác và đầy đủ “các nguyên liệu đầu vào” (Input) cần thiết
cho các hoạt động dạy học
Nguyên liệu đầu vào cho hoạt động dạy học bao gồm a) Trình độ ban đầu của học sinh về
kiến thức, kĩ năng, thái độ học tập, b) Kiến thức cơ bản được trình bày trong SGK, c) Tài liệu
tham khảo cần thiết cho bài học, d) Phương tiện, công cụ dạy học chủ yếu. Ở đây cần xem bài
tập nhận thức (BTNT) là một công cụ quan trong để giáo viên tổ chức cho học sinh tích cực
và độc lập nhận thức.
5
Theo Bloom, trong lĩnh vực nhận thức có thế phân các mục tiêu theo các cấp độ Biết, Hiểu, áp dụng, phân tích,
tổng hợp, đánh giá. Điều quan trọng là trong mỗi cấp độ đó lại phân chia ra nhưng mục tiêu ở mực độ thấp hơn
và cụ thể hơn. Chẳng hạn, ở mức độ hiểu có thể có những mục tiêu cụ thể hơn như giải thích, nêu lí do, xác định
nguyên nhân, chứng minh, minh hoạ…
5
Hộp 3: Ví dụ minh hoạ về việc xác đinh và biểu đạt mục tiêu
của bài học địa lí theo quan điểm công nghệ dạy học
Mục tiêu toàn bài học:
Trong điều kiện thời gian dành cho tiết học là 45 phút, lớp học có hơn 45 học sinh, học
lực của phần lớn học sinh trong lớp là trung bình và khá thì 3 mục tiêu có thể xác lập cho
tiết 1 bài 9 địa lí lớp 11 (chương trình nâng cao) như sau:
Sau bài học, học sinh có khả năng
1. Trình bày được những đặc điểm cơ bản của quá trình hình thành và phát triển EU
2. Nêu lên được mục tiêu và thể chế của EU trên cơ sở phân tích các sơ đồ trong SGK
3. Chứng minh được EU là trung tâm kinh tế hàng đầu của thế giới
Mục tiêu và sản phẩm của các hoạt động dạy học :
Hoạt đông dạy
học
Mục tiêu Sản phẩm (Output)
Hoạt động 1
Xác lập được các đặc điểm của

(quan sát, phân tích, so sánh, phán đoán, khái quát hoá, tổng hợp,, hệ thống hoá…cũng như
các thao tác thực hành (phân tích, vẽ biểu đồ, bản đồ, sơ đồ, xử lí số liệu…) của học sinh
trong một hình thức tổ chức dạy học nhất đinh.
Khi thiết kế một hoạt động dạy học theo công thức GIPO, bên cạnh việc xác lập tiêu đề
của hoạt động thì viẹc xác định rõ Qui trình của hoạt đông dạy học, các quá trình dạy học sẽ
diễn ra và các hình thức tương tác giưa giáo viên với học sinh và học sinh với học sinh nhất
thiết phảI được thể hiện. Như vậy, khi thiết kế một hoạt động dạy học theo quan điểm công
nghệ dạy học và công thức GIPO cần chú ý thực hiện một số điểm rất quan trọng sau đây:
 Biểu đạt tiêu đê: Trong tiêu đề không chỉ số thứ tự của hoạt động trong bài học cần
ghi mà mục tiêu của bài học, những yếu tố đầu vào quan trọng nhất (thời gian, công cụ
và phương thức hoạt động nhất thiết phải được thể hiện.
 Biểu đạt qui trình: Câu hỏi mà giáo viên cần phải trả lòi ở đâu là các input cần được
chế biến theo qui trình nào và có mấy bước
 Biểu đạt quá trình hoạt đông: Cần phải xác định rõ ở mỗi bước của hoạt động dạy học
thì sẽ có quá trình chế biến input ( quá trình nhận thức) nào sẽ xảy ra.
 Biểu đạt hình thức tương tác: GV cần phải biết được rằng các quá trình chế biến Input
sẽ đựoc thực hiện trong mối quan hệ tương tác như thế nào giữa giáo viên với học
sinh và học sinh với học sinh trong mỗi bước trong qui trình thực hiện một hoạt động
dạy học
6
.
6
Khi thiết kế các hạotđộng dạy học giáo viên cần phải xác định rõ các hình thức tổ chức dạy học khác
nhau và biểu đạt chúng một cách ngắn gọn bằng các kí hiệu ngắn gọn. Để đơn giản giáo viên có thể dùng
chữ in hoa để biểu thị các đối tượng thực hiện hành ột việc làm cụ thể v à tập hợp các chứ in hoa để biểu thị
quan hệ và tác động tươnghỗ giữa các đối tượng (giáo viên với học sinh, học sinh với học sinh). Cụ thể như
sau :
GV: GV thục hiện hoạt động dạy,
6
Hộp 4: Ví dụ về việc xác định Input cho các hoạt động dạy học (Tiếp theo)

Output của các hoạt động dạy học, mặt khác nó tạo điều kiện cho giáo viên điều khiển có
hiệu quả quá trình dạy học đã được qui trình hoá và lượng hoá.
HS: Cá nhân học sinh thực hiện hoạt động học
GV-HS: Giáo viên làm việc với cá nhân học sinh
GV-LOP: Giáo viên làm việc với tập thể lớp
NHOM HS: Học sinh làm việc theo nhóm
HS-HS: Học sinh làm việc theo nhóm cặp đôi
7
Hộp 6: Mô hình về thiết kế và trình bày một hoạt động
dạy học địa lí theo công thức GIPO (Ví dụ minh hoạ)
Như đã trình bày ở Hộp 1 và 2, trong tiết 1 bài 9 địa lí lớp 11 THPT, xuất phát từ mục
tiêu bài học và các yếu tố đầu vào đã xác định giáo viên cần phải thiết kế 3 hoạt động
dạy học cơ bản. Dưới đây chúng tôi xin trình bày chi tiết việc thiết kế hoạt động 1
theo quan điểm của công nghệ dạy học và công thức GIPO:
Hoạt động 1: Tổ chức cho học sinh giải BTNT để tìm hiểu những đặc điểm
nổi bật của EU trong quá trình hình thành và phát triển (10-
15 phút)
1. GV-LOP: Giáo viên đặt vấn đề và định hướng học sinh tìm hiểu những đặc
điểm nổi bật của EU trong quá trình hình thành và phát triển bằng
cách độc lập đọc SGK và hoàn thành một BTNT.
2. GV - HS: Giáo viên đề nghị cá nhân học sinh tích cực, độc lập hoàn thành bài
tập nhận thức sau đây:
BTNT: Dựa vào nội dung SGK (tiết 1, bài 9 SGK địa lí 11 nâng cao), em hãy hoàn
thành bảng dưới đây để thể hiện rõ những đặc điểm của EU trong quá trình
hình thành và phát triển
Các đặc điểm cơ bản Chứng cứ
1. EU là một liên minh khu vực liên tục
- Số lượng các thành viên :
2. Không gian địa lí của EU được mở
rộng……

Designing geographical lessons, which bases on the viewpoint of educational technology
and its model GIPO is an important approach to innovate an organization of teaching and
learning geography at secondary schools. In the fact, designing geographical lessons
oriented by the model GIPO of educational technology request, on the one hand teacher as
lesson designer to control carefully a chain of relationship between input, process và
output of teaching-learning activities, on another hand enables them to organize
effectively the teaching and learning processes
8