NGUYỄN VĂN KHẢI (Chủ biên)
NGUYỄN DUY CHIẾN - PHẠM THỊ MAI LÝ LUẬN DẠY HỌC
VẬT LÍ
Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

1

học giáo dục, nghiên cứu lí thuyết và thực hành về dạy học Vật lí ở trường phổ thông,
nhằm mục
đích đảm bảo cho việc dạy học môn học này đạt dược kết quả mà mục tiêu
giáo dục phổ thông đặt ra.
Sự phát triển mạnh mẽ của Vật lí học và ảnh hưởng của nó đối với dời sống xã hội
đã dẫn đến sự cần thiết đưa môn Vật lí vào chương trình giáo dục phổ thông và sự hình
thành và phát triển của bộ môn tí luận dạy học Vậ
t lí.
Đối tượng nghiên cứu của bộ môn Lý luận dạy học Vật lí là quá trình dạy học bộ
môn Vật lí ở trường phổ thông.
Trong nhà trường Xã hội chủ nghĩa Việt Nam dạy học Vật lí thực hiện ba chức
năng chính: Chức năng giáo dưỡng, chức năng phát triển và chức năng giáo dục. Chức
năng giáo dưỡng là chức năng chính và quyết định của bộ môn. Khi thực hiệ
n chức
năng này học sinh nhận được kiến thức về cơ sở của Vật lí học, thu được kĩ năng và
thói quen ứng dụng kiến thức Vật lí vào thực tiễn.
Chức năng phát triển đòi hỏi phát triển ở học sinh năng lực nhận thức, năng lực
sáng tạo và trau dồi cho họ kĩ năng và thói quen tự lực học tập không ngừng để làm
giàu kiến thức và năng lực của mình.
Chức năng giáo dục là thành phần không thể thiếu được của việc dạy học Vật lí.
Đặc trưng giáo dục của hoạt động dạy học là một quy luật của mọi thời đại. Chính
mục đích, nội dung và phương pháp dạy học là các kênh truyền đạt tư tưởng của xã hội
cho thế hệ trẻ. Đối với bộ
môn Vật lí, đó là việc hình thành thế giới quan duy vật biện
chứng, các phẩm chất của người lao động mới, giáo dục vô thần
Quá trình dạy học Vật lí là tập hợp các hành động có trình tự và tác động lẫn nhau
của giáo viên và học sinh nhằm làm cho học sinh nắm vững chắc và có ý thức các cơ
sở của Vật lí học, nắm dược các kiến thức và thói quen ứng dụng kiến thức vào đời
sống, hướng tới sự phát triển tư duy sáng tạo của học sinh, nhằm giáo dục tư tưởng và
giáo dục lao động cho học sinh.

Dạy những gì trong môn Vật lí và dạy Vật lí như thế nào ở nhà trường phổ thông?
d) Bản thân môn Lý luận dạy học Vật lí còn có nhiệm vụ nghiên cứu để tự hoàn
thiện mình như một khoa học giáo dục cho phù hợp với thực tiễ
n Việt Nam và đáp ứng
sự phát triển ngày càng nhanh của khoa học Vật lí cũng như lí luận dạy học trên thế giới.
Trên cơ sở những phân tích trên, người ta đưa ra một định nghĩa khác của bộ môn
Lí luận dạy học Vật lí: Đó là bộ môn Khoa học giáo dục nghiên cứu các quy luật cách
thức, phương pháp và phương tiện dạy học, giáo dục và phát triển học sinh trong quá
trình dạy học Vật lí.
Ở
mức độ hiện nay của sự phát triển bộ môn Lý luận dạy học Vật lí chưa thể mô tả
một cách định lượng quan hệ giữa các phương pháp dạy học và chất lượng kiến thức
của học sinh, nhưng chắc chắn có một quy luật về mối quan hệ đó và mục đích của bộ
môn là phải phát hiện, nhận thức và làm rõ bản chất các quy luật này. Các quy luậ
t của
khoa học giáo dục mang đặc trưng thống kê, vì vậy trong những năm gần đây người ta
đã sử dụng rộng rãi các phương pháp thống kê trong nghiên cứu khoa học giáo dục,
trong đó có bộ môn Lý luận dạy học Vật lí.
Trong nhà trường Sư phạm, bộ môn Lý luận dạy học Vật lí nhằm trang bị cho sinh

4
viên những kiến thức và kĩ năng nghề nghiệp ban đầu quan trọng nhất. Như vậy bên
cạnh việc nắm vững kiến thức, phương pháp và lịch sử phát triển của Vật lí học, người
giáo viên Vật lí còn phải nắm vững lí thuyết và thực hành giảng dạy Vật lí ở trường
phổ thông, trước hết thông qua bộ môn Lý luận dạy học Vật lí.
1.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC THU
ỘC LĨNH
VỰC LÝ LUẬN DẠY HỌC VẬT LÍ
Môn Lý luận dạy học Vật lí thuộc số các bộ môn khoa học giáo dục nên người ta
thường vặn dụng các phương pháp chung của khoa học giáo dục vào lĩnh vực nghiên

động thực tiễn t
ừ đó phát hiện ra những vấn đề cần khẳng định
d) Thực nghiệm sư phạm: Là một trong các phương pháp nghiên cứu khoa học

5
phức tạp và quan trọng nhất. Thực nghiệm sư phạm là quá trình dạy học được thiết kế
và thực nện tương ứng với nhiệm vụ nghiên cứu. Cho phép quan sát các hiện tượng Sư
phạm trong các điều kiện được kiểm soát.
Ba nét cơ bản đặc trưng cho thực nghiệm sư phạm:
- Đưa vào quá trình dạy học những thay đổi quan trọng (nội dung hay cấu trúc của
tài liệ
u học tập, các phương pháp dạy học, các thiết bị dạy học ) phù hợp với nhiệm
vụ nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.
- Tạo ra những điều kiện cho phép thấy rõ hơn các quan hệ giữa các mặt khác nhau
của quá trình dạy học.
- Xử lí về mặt định tính và định lượng các kết quả của quá trình dạy học và những
thay đổi đưa vào quá trình đó. Thường xuyên hơ
n cả là làm rõ hiệu quả của việc ứng
dụng các phương pháp và phương tiện dạy học, tính vừa sức của nội dung dạy học,
những nghiên cứu có tính chất phát hiện khác
Hình thức phổ biến nhất của thực nghiệm sư phạm là so sánh kết quả dạy học trong
các lớp thực nghiệm với các lớp đối chứng. Lớp thực nghiệm là lớp có đưa vào trong
quá trình dạ
y học các yếu tố nghiên cứu (thực nghiệm), còn ở các lớp khác (lớp đối
chứng) không có yếu tố này. Có thể biểu diễn các giai đoạn cơ bản của thực nghiệm sư
phạm so sánh như sơ đồ 1.
e) Test (trắc nghiệm) kiểm tra kiến thức: Là tập hợp các bài tập được chọn đặc biệt
để kiểm tra kiến thức của học sinh. Đó là các bài tập
đòi hỏi những câu trả lời ngắn
gọn và đơn giá. Các test về Vật lí cho phép kiểm tra: Sự nắm vững tài liệu học tập,

dụ nghiên cứ
u khái quát các lí thuyết cũ đưa ra vận dụng trong tình huống mới, nghiên
cứu vận dụng các văn bản chỉ đạo của Đảng và nhà nước , phương pháp phân tích cấu
trúc logic của nội dung học tập và kiến thức của học sinh, đánh giá thống kê các hiện
tượng trong quá trình dạy học Vật lí.
i) Phương pháp phân tích hệ thống: Theo phương pháp này người ta coi đối tượng
nghiên cứu như một hệ thống có các y
ếu tố có tính cấu trúc. Các đối tượng nghiên cứu
trong khoa học giáo dục thường phức tạp, có nhiều mối quan hệ vì vậy trong nhiều
trường hợp chúng có thể xem như một hệ thống.
Trên đây chỉ trình bày sơ lược các phương pháp nghiên cứu khoa học thường được
sử dụng trong bộ môn Lí luận dạy học Vật lí. Trong thực tiễn công tác của người giáo
viên Vật lí thường xuyên phải gặp các vấn
đề áp dụng một phương pháp mới, sử dụng
một thiết bị mới vào thực tiễn dạy học, thực chất hoạt động đó của người giáo viên là
một quá trình nghiên cứu khoa học. Vì vậy áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa
học kể trên là một nhu cầu tất yếu.
1.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA MÔN LÍ LUẬN DẠY HỌC VẬT LI VỚI CÁC
KHOA HỌC KHÁC
Bộ môn Lí luận dạy họ
c Vật lí ở trường phổ thông được xây dựng trên những cơ
sơ sau:
- Triết học duy vật biện chứng;
- Vật lí học;
- Các khoa học Sư phạm (Tâm lí học, Giáo dục học, Lí luận dạy học ).
1.3.1. Triết học duy vật biện chứng và học thuyết Mác - Lê-nin về giáo dục là
cơ sở phương pháp luận của Lí luận dạy học Vật lí. Trước hết đ
ó là do các tư tưởng
Vật lí liên quan chặt chẽ với các tư tưởng triết học duy vật biện chứng. Thứ hai, lí luận
về phương pháp giảng dạy Vật lí trong nhà trường Việt Nam phải dựa trên nhận thức

1.3.3. Tâm tí học và Giáo dục học là cơ sở không thể thiếu của Lí luận dạy học
Vật lí
Tâm lí học Sư phạm mở ra các quy luật của hoạt động tâm lí của học sinh trong
quá trình dạy học, nó chỉ ra cho học sinh thế giới bên ngoài như thế nào, tư duy như
th
ế nào, nắm vững kiến thức, kĩ năng và thói quen như thế nào, hứng thú và thiên
hướng của học sinh được hình thành ra sao. Tất cả những yếu tố đó cần phải được tính
đến khi xây dựng chương trình Vật lí cũng như khi lựa chọn các phương pháp giảng
dạy ở các giai đoạn khác nhau.
Lí luận dạy học Vật lí cũng cần dựa trên logic học, trên cơ sở các định luật logic
học để hình thành các định nghĩa và phân loại các khái niệm, hình thành các phán đoán
về các hiện tượng tự nhiên, vấn đề phát triển tư duy logic của học sinh.
Một số kiến thức của nhiều bộ môn kĩ thuật cũng được sử dụng trong giảng dạy
Vật lí để thực hiện nhiệm vụ giáo dục kĩ thuật tổng hợp, cũng như để thiết kế các dụ
ng
cụ thí nghiệm Vật lí (nhiệt kĩ thuật, điện kĩ thuật, điện tử, chế tạo máy, ) Nguyên
tắc và phương pháp dạy học Vật lí còn phải dựa trên các nguyên tắc và phương pháp
dạy học chung, trước hết là các nguyên tắc lí luận dạy học chung loà dưới đây ta chỉ
xét một số nguyên tắc quan trọng nhất:
1. Nguyên tắc khoa học hay tính khoa học trong giảng dạ
y.
Tính khoa học thể hiện trước hết trong việc lựa chọn và trình bày kiến thức.Tính

8
khoa học của kiến thức thể hiện ở các mặt: Bản chất, tính khách quan và tính quy luật
của hiện tượng và sự vật. Tính khoa học cũng được thể hiện bằng việc lính đến các đặc
điểm lứa tuổi học sinh để lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp. Quán triệt tốt
nguyên tắc khoa học sẽ có hai tác dụng: Làm rõ kiến thức mà học sinh thu nhận được,
nắ
m được phương pháp nhận thức khoa học.

báo tính tích cực của học sinh. Ví dụ: có thể sử dụng kiểu dạy học nêu vấn đề đàm
thoại, thí nghiệm Vật lí, sử dụng các dạng bài tập Vật lí, các phương tiện công nghệ
thống tin
4. Nguyên tắc tính vừa sức
Nguyên tắc này trong dạ
y học có tác dụng quan trọng thúc đẩy học sinh vươn lên
trong học lập, bồi dưỡng cho học sinh niềm tin ở sức mình trên cơ sở đó hào hứng đi

9
sâu để nắm vững và vận dụng kiến thức một cách sáng tạo.
Nguyên tắc tính vừa sức không có nghĩa là hạ thấp yêu cầu đối với học sinh trong
quá trình học tập mà ngược lại nó đòi hỏi người giáo viên phải hiểu đặc điểm lứa tuổi
của học sinh, sự phát triển của từng đối tượng học sinh để sử dụng các phương pháp
dạy học m
ột cách khéo léo, nhằm không ngừng nâng cao mức độ kiến thức, kĩ năng và
tư duy của học sinh.
Muốn đảm bảo tính vừa sức, người giáo viên cần quán triệt một lúc nhiều nguyên
tắc và phương pháp dạy học, ví dụ nguyên tắc tính hệ thống, tính trực quan hay các thủ
pháp dạy học như xác định trọng tâm trong hệ thống kiến thức, chia nhỏ kiến thức
thành các "liều lượng" thích hợp với s
ự tiếp thu của học sinh trong mỗi giai đoạn
Quá trình dạy học là sự thống nhất giữa mục đích, nội dung, phương pháp và hình
thức tổ chức dạy học do nhiệm vụ và tính chất của nhà trường quy định. Phương pháp
và hình thức tổ chức dạy học còn tuỳ thuộc đặc điểm của mỗi môn học. Ở nước ta từ
cách mạng tháng tám 1945 thành công cho tới nay, đặ
c biệt lừ khi hình thành nhà
trường Xã hội chủ nghĩa, các phương pháp dạy học đã dược vận dụng và hoàn thiện
không ngừng, đặc biệt các phương pháp nhằm phát triển năng lực tự lực, khả năng
sáng tạo của học sinh. Trong dạy học Vật lí, ngoài các phương pháp truyền thống,
ngày nay đã phát triển và vận dụng rộng rãi nhiều phương pháp và kiểu dạy học mới,