-
Sáng kiến
Phơng pháp dạy-học văn bản thuyết minh
I.Đặt vấn đề
Trong 6 kiểu văn bản đã đợc học ở chơng trình ngữ văn THCS nh:văn bản
tự sự ,văn bản biểu cảm,văn bản nghị luận,văn bản thuyết minh,văn bản điều
hành,thì văn bản thuyết minh là kiểu văn bản lần đầu tiên đợc đa vào chơng trình
tập làm văn.Đây là loại văn bản thông dụng,có phạm vi sử dụng phổ biến trong
đời sống.Đã từ lâu nhiều nớc trên thế giới đã đa kiểu văn bản này vào chơng trình
học cho HS nh Nhật Bản,Trung Quốc Có thể nói,văn bản thuyết minh đ ợc sử
dụng rộng rãi ,nghành nghề nào cũng cần đến .Ví nh khi chế tạo một thứ máy
móc nào đó nhà sản xuất đều kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu tính năng,cấu
tạo,cách sử dụng,bảo quản;hay một danh lam thắng cảnh,ở cổng vào ngời ta đều
ghi lời giới thiệu về lai lịch,sơ đồ thắng cảnh Mặc dù đ ợc sử dụng phổ biến và
thông dụng nh vậy nhng khi kiểu văn bản này đa vào dạy ở chơng trình tập làm
văn THCS thì đã tạo ra những sự phản hồi từ phía GVvà HS:Đó là kiểu văn bản
khó,khó nhất là khi thực hành-ngời viết còn lúng túng vì kiến thức hiểu biết về
đối tợng thuyết minh còn hạn chế.Vậy chúng ta muốn dạy hiệu quả kiểu văn bản
này và muốn HS tiếp nhận tốt thì trớc hết mỗi GV cần nắm vững phơng pháp
giảng dạy.Trong bài viết này,tôi xin nêu một số cách thức sử dụng phơng pháp
dạy-học văn bản thuyết minh.
II.Nội dung
Nh chúng ta đã biết,khác với văn bản tự sự ,miêu tả,biểu cảm hay văn bản
nghị luận ;văn bản thuyết minh chủ yếu trình bày tri thức một cách khách
quan,giúp con ngời hiểu biết đợc đặc trng ,tính chất của sự vật hiện tợng và biết
cách sử dụng chúng vào mục đích có lợi ích con ngời .Văn bản thuyết minh gắn
liền với t duy khoa học,nó đòi hỏi sự chính xác, rạch ròi. Do đó,khi nói đến phơng
pháp dạy-học văn bản thuyết minh, mỗi GV trực tiếp giảng dạy nên chú ý một số
vấn đề sau:
1.Nắm vững đặc trng thể loại của văn bản thuyết minh.
Khi dạy và học bất kì một kiểu văn bản nào đều đòi hỏi cả thầy và trò phải

* Thuyết minhvề một thể loại văn học:
Khi dạy bài thuyết minh này đòi hỏi GV và HS cần có những hiểu
biết về các thể loại văn học. Chẳng hạn khi thuyết minh về 1thể thơ, GV cần hớng
dẫn HS quan sát số tiếng trong một câu thơ, số câu trong một bài và có những
nhận xét về niêm luật, vần đối, cách kết hợp bằng-trắc ,
Ví dụ: Khi thuyết minh về thể thơ lục bát hay thất ngôn bát cú thì
GV cần hớng dẫn cho HS tìm hiểu đặc điểm của thể thơ về các phơng diện trên.
Chẳng hạn:Đối với đề bài Thuyết minh về thể thơ thất ngôn bát cú,GV cần
hớng dẫn HS thuyết minh các đặc điểm sau của thể thơ:
-Số câu,số chữ trong một bài.
-Qui luật bằng trắc của thể thơ.
-Cách gieo vần của thể thơ.
-Cách ngắt nhịp phổ biến của mỗi dòng thơ.
Từ đó,HS sẽ có t liệu để viết bài.
*Thuyết minh về một phơng pháp (cách làm)
Đối với dạng bài thuyết minh này,chủ yếu GV rèn cho HS kĩ năng tìm hiểu,
quan sát để nắm chắc một phơng pháp, cách làm. Yêu cầu khi thuyết minh cần
trình bày rõ điều kiện, cách thức, trình tự làm ra sản phẩm và những yêu cầu về
chất lợng đối với sản phẩm đó.
-
Chẳng hạn khi thuyết minh cách làm bánh trôi,GV cần hớng dẫn HS trình
bày theo các ý sau:
- Về nguyên liệu.
- Về cách làm.
-Yêu cầu về thành phẩm
Hớng dẫn đợc nh thế, HS sẽ hiểu nhanh và làm tốt dạng bài này.
*Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh:
Đây là dạng bài tơng đối khó với HS. Bởi vì các em ít đợc tham quan tìm
hiểu, những tri thức về các danh lam thắng cảnh ở các em còn hạn chế. Do đó,để
HS làm tốt dạng bài này, GV có thể tổ chức cho HS đến tận nơi một danh lam

thuốc. Có thể nói phơng pháp nêu ví dụ, số liệu là phơng pháp thuyết minh có tính
-
thuyết phục, đợc sử dụng rất phổ biến (Trong bài Thông tin về ngày trái đất
năm 2000 ngời viết cũng đã sử dụng rất hiệu quả phơng pháp này).
+ Phơng pháp so sánh:
Đây cũng là một phơng pháp sử dụng phổ biến trong văn bản thuyết minh
(ở văn bản Ôn dịch thuốc lá Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã so sánh sự nguy hại
của thuốc lá còn nặng hơn cả AISD, hay so sánh sự huỷ hoại của thuốc lá với cái
đáng sợ của giặc gặm nhấm nh tằm ăn dâu)
+Phơng pháp phân loại, phân tích:
Trong quá trình thuyết minh, đối với sự vật đa dạng, nhiều cá thể thì nên
phân loại để trình bày cho rõ ràng, hoặc một đối tợng có nhiều bộ phận, nhiều
mặt thì nên phân ra từng bộ phận, từng mặt để lần lợt tình bày .
Ví dụ:Trong văn bản Huế(N.V 8),ngời viết đã thuyết minh theo phơng
pháp phân tích để lần lợt giới thiệu Huế qua từng phơng diện.
Một điều cần lu ý HS là: Khi thuyết minh một đối tợng, ngời ta thờng sử
dụng đan xen kết hợp nhiều phơng pháp thuyết minh khác nhau nhằm thoả mãn
các yêu cầu trình bày hoặc giới thiệu,giải thích( Hầu nh không có văn bản thuyết
minh nào chỉ sử dụng duy nhất một phơng pháp thuyết minh).
Chẳng hạn trong văn bản Cây dừa Bình Định(N.V 8) có đoạn ngời viết sử
dụng phơng pháp liệt kê:Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con ng-
ời:thân cây làm máng,lá làm tranh,cọng lá chẻ nhỏ làm vách,gốc dừa già làm
chõ đồ xôi,nớc dừa để uống,để kho cá,kho thịt,nấu canh,làm nớc mắm ; có
đoạn tác giả sử dụng phơng pháp nêu số liệu:Trên những chặng đờng dài suốt
50,60kmchúng ta chỉ gặp cây dừa để chứng minh cho ý kiến: ở Bình Định, dừa
là chủ yếu,là tất cả .
Từ đó ta có thể kết luận: khi làm bài văn thuyết minh phải vận dụng nhiều
phơng pháp thuyết minh.Bởi vì, hơn các kiểu văn bản khác,văn bản thuyết minh
do yêu cầu nội tại, đòi hỏi sự đa dạng của các phơng pháp trình bày. Đây là một
đặc trng quan trọng trong phơng pháp viết bài văn thuyết minh.

hoá thể thao,tìm đọc các bài viết giới thiệu thành tích của các vận động
viên Việt Nam qua các kì thi trong nớc và khu vực Sau quá trình chuẩn bị
công phu đó,chắc chănHS sẽ thấy hào hứng khi bắt tay vào viết bài văn
theo đề bài Giới thiệu một gơng mặt của thể thao Việt Nam.
*Thứ hai: Sắp xếp ý
Việc sắp xếp ý trong bài tập làm văn nói chung và sắp xếp ý trong bài văn
thuyết minh nói riêng là công việc rất quan trọng.Đối tợng thuyết minh rất đa
dạng.Vì thế,việc sắp xếp ý cũng đa dạng,muôn màu muôn vẻ.Khi sắp xếp ý,GV
cần lu ý HS :Cần phải dựa vào từng dạng bài thuyết minh để có cách sắp xếp ý
cho phù hợp. Sau đây,có thể gợi ra một số cách sắp xếp ý cơ bản:
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo - công dụng.Cách sắp xếp ý
này phù hợp với bài TM về đồ vật nh: Giới thiệu chiếc xe đạp hay một loài cây
nào đó.
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo sự xuất hiện và các giai
đoạn phát triển trong lịch sử. Cách sắp xếp này phù hợp với kiểu bài TM các đối
tợng gắn với truyền thống văn hoá của dân tộc nh giới thiệu chiếc áo dài Việt nam
hay chiếc nón lá Việt nam; giới thiệu món ăn dân tộc.
Sắp xếp ý theo trình tự:Đặc điểm không gian (bên trái, bên phải, đằng tr-
ớc, đằng sau ). Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài thuyết minh về danh lam
thắng cảnh.
Sắp xếp ý theo trình tự: Đặc điểm về nội dung và hình thức; giá trịvăn
hoá Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài giới thiệu về các tác phẩm văn học
nghệ thuật, các thể loại văn học.
-
Sắp xếp ý theo trình tự các công việc:Nguyên liệu cách chế biến - yêu
cầu về thành phẩm (kiểu bài giới thiệu về phơng pháp, cách làm thờng vận dụng
cách sắp xếp ý này).
Trên đây là một số cách sắp xếp ý của bài văn thuyết minh.
Sau đây 1 cách sắp xếp ý cho bài văn: Giới thiệu về chiếc bút bi
(Trong phần thân bài).