Không gian nhân tính trong truyện ngắn
Chí phèo (1) của Nam Cao
Là nhà văn hiện thực bậc thầy, là nhà nhân đạo chủ nghĩa xuất sắc của văn học
Việt Nam, Nam Cao đã có những cách tân và sáng tạo độc đáo trong sáng tác của
mình. ý thức cao độ về vai trò của ngời cầm bút trong đời sống tinh thần của xã hội,
Nam Cao luôn yêu cầu văn chơng phải biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn
cha ai khơi, và sáng tạo cái gì cha có (Đời thừa). Trong suốt cuộc đời cầm bút của
mình, Nam Cao đã ráo riết thực hiện tâm niệm đó.
Sáng tác của Nam Cao cho tới nay đã đợc nghiên cứu bởi nhiều công trình khoa
học nghiêm túc. Các công trình nghiên cứu ấy một mặt đã đề cập đến những vấn đề
lớn trong sáng tác của nhà văn nh chủ nghĩa thực hiện, t tởng và phong cách, đề tài, kết
cấu, giọng điệu, không gian và thời gian nghệ thuật v.v và trong thời gian gần đây,
chúng ta lại có dịp tìm hiểu Nam Cao sâu sắc hơn, mới mẻ hơn từ góc độ thi pháp học,
văn bản học. Mặt khác vẫn có cha nhiều những nghiên cứu về những tác phẩm cụ thể
của Nam Cao, đặc biệt là những tác phẩm đợc giảng dạy trong nhà trờng.
Trong bài viết này, chúng tôi tiếp thu hớng nghiên cứu đã nêu trên và tập trung đi
sâu tìm hiểu không gian nhân tính trong truyện ngắn Chí Phèo, ể qua đó, một lần
nữa, cùng tìm hiểu những gì Nam Cao đã đào sâu, tìm tòi, cùng cảm nhận tâm
hồn nhân đạo sâu sắc của ngòi bút hiện thực bậc thầy này.
Theo định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học(2), không gian nghệ thuật là
hình thức bên trong của hình tợng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó, có
tác dụng mô hình hoá các mối quan hệ của bức tranh thế giới nh thời gian, xã hội,
đạo đức, tôn ti trật tự. Không gian nghệ thuật cho thấy quan niệm về thế giới, chiều
sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học. Nhà nghiên cứu văn học Trần
Đăng Xuyền cho rằng: không gian nghệ thuật gắn chặt với cảm quan về con ngời và
cuộc đời, gắn bó với mơ ớc và lý tởng của nhà văn(3).
Trong truyện ngắn Chí Phèo có thể thấy tác giả đã tạo ra hai không gian mang
tính chất đối lập rõ ràng, chúng vừa đan xen vào nhau vừa tách biệt nhau và nhằm thể
hiện ý đồ t tởng của nhà văn. Không gian thứ nhất là không gian trong làng Vũ Đại,
nơi ngự trị của những bè cánh, âm mu toan tính bóc lột dân nghèo của bn cờng hào
ác bá, nơi xa phủ, xa tỉnh , quần ng tranh thực , nơi ngời lao động bị bóc lột

sông mà Chí có đợc sau khi đòi nợ giúp Bá Kiến số tiền năm mơi đồng từ đội Tảo, là
không gian sống riêng của Chí Phèo, một không gian thực sự giàu nhân tính, có khả
năng thức tỉnh linh hồn ngời, là không gian duy trì tình yêu và lơng thiện.
Trần Đăng Suyền nhận định Không gian trong sáng tác của Nam Cao chủ yếu
là không gian riêng t, cá nhân (4) . Có thể coi Năm sào vờn ở bãi sông ấy là không
gian sống riêng t, cá nhân của Chí Phèo. ở không gian ấy, Chí Phèo có một túp lều,
trớc đó hắn thờng ở Cái miếu con ở bờ sông, vì vốn từ trớc đến nay không có nhà.
Túp lều ấy có thể coi là không gian căn phòng của Chí. Chính ở không gian riêng
ấy, nhân vật của Nam Cao mới thực sự đối mặt với chiều sâu nội tâm của chính mình
và theo Trần Đăng Suyền Đời sống thật của các nhân vật hiện lên cụ thể, chân thật,
sinh động trong cái không gian riêng t (5) . Tính chất riêng t, căn phòng của không
gian sống ấy càng rõ hơn khi trớc kia, cả xóm vẫn dùng cái ngõ ấy để ra sống tắm
giặt hay kín nớc. Nhng từ khi hắn đến, ngời ta thôi dần, tìm một lối khác đi xa hơn.
Nhà văn Nam Cao đã rất có ý thức nghệ thuật khi khắc hoạ không gian sống lơng
thiện của Chí Phèo trong thế đối lập với môi trờng phi nhân tính trong làng Vũ Đại.
Thứ nh t,ấ năm sào vờn ấy ngăn cách hẳn với không gian trong làng Vũ Đại bằng
một con đê. Nhà văn đã chủ định dùng Ngôn ngữ của không gian nghệ thuậtđể
biểu hiện các phạm vi giá trị phẩm chất của đời sống xã hội (6) bằng cách mô hình
hoá không gian bên này đê và không gian trong xóm.
Thứ hai, không gian sông của Chí Phèo nằm cạnh bờ sông, nơi con nớc trong
lành, nơi duy trì nguồn sống của con ngời, nơi có ánh trăng vàng rực rõ, ấm áp, có
tiếng chim hót ríu rít, nơi có tiếng nói cời vui vẻ của những ngời hàng xóm đi chợ
vềở đấy, vào những đêm trăng nh đêm nay, cái vờn phẳng ngổn ngang những
bóng chuốiNhững tàu chuối nằm ngửa, ỡn cong cong lên hứng lấy trăng xanh rời rợi
nh là ớt nớc, thỉnh thoảng bị gió lay lại giãy lên đành đạch nh là hứng tình. Không
gian ấy là không gian đòi sống, tình tự của vạn vật, huống chi nữa là ngời.
Thứ ba, trong không gian ấy, Chí sống nguyên vẹn với phần lơng thiện của mình,
với cái bản tính thờng ngày bị che lấp bởi rợu, tiếng chửi và những âm muChí về
nhà chỉ để ngủ, Ai có thể ác trong khi ngủ! Nên Thị Nở thấy Chí hiền khô, mỗi lần
đi kín nớc, thị luôn ngạc nhiên vì sao ngời làng lại ghê sợ và xa lánh một ngời hiền

chối chung sống cùng Thị Nở, Chí không thể mợn rợu để say, để quên đi năm ngày
hạnh phúc tuyệt vời trong cuộc đời khốn khổ của mình, vì càng uống lại càng tỉnh
ra. Tỉnh ra, chao ôi, buồn! Hơi rợu không sặc sụa, hắn cứ thoang thoảng thấy hơi cháo
hành. Hắn ôm mặt khóc rng rức. Điều đó cho thấy Chí đã sống lơng thiện trọn vẹn
trong không gian nhân tính của riêng mình.
Trong khoảng 25 trang truyện, Nam Cao đã dành ra ít nhất một nửa số trang để
tái hiện sáu ngày cuối cùng của cuộc đời Chí Phèo. Và trong sáu ngày ấy, Chí sống
trọn vẹn trong không gian riêng, đầy tình ngời, ấm áp tiếng cời, niềm vui. Miêu tả
quãng đời ấy của nhân vật, Nam Cao đã bộc lộ rõ sở trờng phân tích tâm lý. Nhân vật
Chí Phèo hiện ra với một thế giới nội tâm phong phú đáng kinh ngạc.
Sáng tạo ra hai không gian có tính đối lập gay gắt trong tác phẩm nh trên đã chỉ
ra, Nam Cao cố gắng thể hiện một cách nghệ thuật đến ám ảnh lời kêu cứu khẩn thiết
của mình, của thời đại mình: Hãy trả về cho con ngời môi trờng sống, điều kiện sống
tốt lành, để ở đó, con ngời đợc sống đích thực với giá trị ngời của mình.
***********************************************************
Chú thích:
(1) Chí Phèo Ngữ Văn 11 tập một - NXB Giáo dục
(2),(6) Nhiều tác giả: Từ điển thuật ngữ văn học -Nhà xuất bản giáo dục-1972.
(3),(4),(5) Trần Đăng Suyền : Chủ nghĩa hiện thực Nam Cao- Nhà xuất bản Khoa
học xã hội -2004.
ThS: Nguyễn Ngọc Phơng
Trờng THPT Gia Bình số I - Gia Bình - Bắc Ninh