Về thơ Hàn Mạc Tử
Kiều Văn
Cách đây năm mươi sáu năm, Hàn Mặc Tử - nhà thơ kiệt xuất của thời kỳ hiện tại
- đã hoàn tất sứ mạng của mình với cõi đời này và đi vào cõi vĩnh hằng. Chuyện
Hàn Mặc Tử lúc sinh thời bị mắc một chứng bệnh khốc hại (bệnh phong) thì ai
cũng biết. Nhưng với khối tác phẩm khá đồ sộ ông để lại cho đời, cũng như những
"cuộc tình" của ông, thì suốt mấy mươi năm qua, thiên hạ vẫn không ngừng xôn
xao bàn tán và tranh cãi.
Không ai còn nghi ngờ việc Hàn Măc tử là một hiên tượng nổi bật của văn học Việt
nam giữa thời kỳ hoàng kim của Thơ Mới (những năm 30).
Hơn nửa thế kỷ qua, không thể đếm xuể những con người thuộc mọi tầng lớp,
mọi trình độ đã nghiêng mình kính cẩn trước anh linh Hàn Mặc Tử, không thể
đong được những dòng lệ mà người đời đã nhỏ xuống khóc người thi sĩ tài hoa
bạc mệnh ấy.
Mộng Liên Đường chủ nhân, người viết đề tựa truyện Kiều trước đây có câu:
"Người đời nay khóc người đời xưa, người đời sau khóc người đời nay, đó là cái
thông lệ của bọn tài tử trong gầm trời này vậy!"
Thật chí lí lắm thay!
Muốn hiểu được Hàn Mặc Tử, nhất thiết phải hiểu bản chất con người nói chung
và bản chất của con người Hàn Mặc Tử nói riêng.
Nhà ngoại cảm Nguyễn Hoàng Phương đã rất có lý khi khẳng định rằng con người
không phải một sinh vật thông thường mà là "Linh Vật", nghĩa là một vật linh
thiêng. Nguyễn Du xưa cũng cảm nhận rõ điều này.
"Nàng rằng: Những đấng tài hoa
Thác là thế phách, còn là tinh anh"
Cái "tinh anh" bất tử ấy xác nhận con người là linh vật. Hàn Mặc Tử là linh vật ở
trình độ tuyệt đích. Chính vì vậy, lúc sinh thời Hàn Mặc Tử vừa là một con người
trần tục vừa là một "trích tiên" thực thụ.
Với trí tuệ của một nhà thơ thời hiện đại, đồng thời với tầm vóc của một bậc
"thánh thi", Hàn Mặc Tử đã "giải mã" được mối liên hệ thống nhất, khăng khít
giữa thi sĩ với vũ trụ vô thuỷ vô chung. Ông cũng hoàn toàn ý thức được sứ mệnh,

Hai chúng tôi lặng yên trong thổn thức
Rồi bay lên cho tới một hành tinh
Cùng nghả nghiêng lăn lộn giữa muôn hình
Để gào thét một hơi cho rởn ốc
Cả thiên đường, trần gian và địa ngục
(Hồn là aỉ)
Thấy mọi người kinh ngạc với thơ mình, Hàn Mặc tử bèn giải thích rằng đó chính
là loại thơ Điên!
Thực chất cái Điên đó là gì
Là cuộc giao thoa kỳ diệu của cõi người với cõi trời, là sự khám phá tới tận cùng
của tâm linh con người, là ngân thơ đạt tới trình độ lãng mạn tột đích.
Tuy nhiên Hàn Mặc Tử vẫn hoàn toàn là con người của chủ nghĩa nhân bản.
Không bao giờ ông muốn rời bỏ cuộc đời này để đi tìm những cái hư ảo, những
hình tượng siêu nhiên nhạt thếch. Khối tinh thần cực kỳ sáng láng của nhà thơ chỉ
giúp ông nhìn nhận cuộc sông trần gian một cách thấu triệt, để rồi tận hưởng
những vẻ tuyệt vời của nó.
Càng bị bệnh tật hành hạ khốc liệt, quyền sống làm người càng bị bóp nghẹt, Hàn
Mặc Tử càng yêu điên cuồng thế giới này. L. Tonstoi từng nói: "Khó khăn hơn cả
là yêu cuộc sống với những nỗi đau khổ của mình".
Hàn Mặc Tử đã ngắm nhìn và cảm thụ thiên nhiên và quê hương đất nước trong
vẻ diễm lệ nhất của nó:
Ai hãy làm thinh chớ nói nhiều
Để nghe dưới đáy nước hồ reo
Để nghe tơ liễu run trong gió
Và để xem trời giải nghĩa yêu
(Đà lạt trăng mờ)
Với tình yêu, dường như Hàn Mặc Tử đã dành cả trái tim cháy bỏng cho nó. Ông
cũng là "nhà thơ của tình yêu" không kém gì Xuân Diệu hay Nguyễn Bính. Hình
ảnh những người con gái yêu đương trong thơ ông thật tuyệt vời.
Từ lúc em bỏ trái đào

Không tìm thấy ngàng tiên mô đến khóc
Đến hôn anh và rửa vết thương lòng.
(Duyên kỳ ngộ)
Hoặc:
Còn em, sao chẳng hay gì cả
Xin để tang anh đến vạn ngày!
(Trút linh hồn)
Trong nền thơ ca Việt nam cổ kim, thơ Hàn là khúc bi ca, là bản tường trình đầy
đủ, sâu sắc, khúc chiết và da diết vào bậc nhất về số phận của con người. Đó
chính là thứ thơ huyết lệ được diễn đạt bởi một nghệ thuật cao vời, kỳ tuyệt.
Chính vì thế thơ Hàn Mặc Tử đã thấm sâu vào não tuỷ của chúng ta, mãi còn lay
động tâm hồn chúng ta. Thơ Hàn Mặc Tử là thứ thơ mẫu mực khó bắt chước,
đáng để cho các nhà thơ đời sau ngưỡng mộ và học tập.
Về nghệ thuật, thơ Hàn Mặc Tử là ngôi sao sáng chói trên nền trời của thơ ca Việt
nam. Rất ít nhà thơ viết được những câu thơ kinh nhân (Làm kinh hoàng người ta
- Đỗ Phủ) như ông.
Sau khi nhanh chóng rời bỏ trường phái thơ cổ điển, Hàn Mặc Tử dồn tất cả tinh
lực cho Thơ Mới, và chỉ vẻn vẹn trong khoảng ba năm trời, ông đã đạt tới cực đỉnh
của thơ mới. Một nghệ thuật đặc sắc - nghệ thuật thơ 'Điên" - đã ra đời để
chuyển tải cái nội dung sâu sắc, gay gắt mà phức tạp mà Hàn Mặc tử muốn thét
lên trong những phút "nhập Thần", trong những cơn yêu đương, đau đớn, oán
hận điên cuồng. Đó chính là những câu thơ "thần bút" mà một người thường
không bao giờ viết nổi.
Hàn Mặc Tử đã khai thác tất cả những tinh hoa của tiếng Việt vốn giàu ý tứ, giầu
sắc thái và nhạc tính, đặt những từ thuần Việt ấy đúng chỗ và thổi sinh khí cho
chúng, tạo nên những câu thơ kì lạ và tuyệt diệu, làm chấn động tâm trí người
đọc:
Trăng nằm sóng soài trên cành liễu
Tôi toan hớp cả ráng trời
Tôi toan đớp cả tiếng cười trong khe.