SÁCH TỐ VẤN
Thiên 2 : TỨ KHÍ ĐIỀU THẦN LUẬN
Ba tháng mùa xuân gọi là lúc phô bầy cái mới mẻ, Trời đất đều đang
lúc sinh, vạn vật được tươi tốt [1]. Con người nên đi ngủ muộn và thức dậy
sớm, đi bộ trong sân, xõa tóc với dáng điệu hòa hoãn, tất cả nhằm làm cho
cái chí với mình được sinh ra [2]. Chúng ta chỉ nên làm những hành động
giúp cho sự sống (sinh) mà không nên làm những hành động giết chết, nên
cho mà không chiếm đoạt, nên thưởng thức mà không nên phạt [3]. Đó là
chúng ta ứng với xuân khí, cũng là đạo ‘dưỡng sinh ‘ vậy [4]. Nếu nghịch
lại, sẽ làm thương đến Can, đến mùa Hạ sẽ bị bệnh hàn, đó là vì xuân khí
không ‘ phụng ‘ đủ khí ‘hạ trưởng ‘ cho mùa hạ [5].
Ba tháng mùa hạ gọi là thì của cây cỏ sum sê, tươi tốt, khí của Trời
Đất giao nhau, vạn vật đều được kết trái, con người nên đi ngủ muộn và thức
dậy sớm, đừng trễ lười vào những ngày hạ [6]ï. Tất cả nhằm làm cho cái chí
của mình đừng ‘nộ’, làm cho anh hoa được chín đẹp [7]. Phải để cho hạ khí
trong người thoát bớt ra ngoài, giống như là nó đi chơi ra ngoài một cách
thích thú [8]. Đó là chúng ta ứng với hạ khí, cũng là Đạo ‘dưỡng trưởng’ [9].
Nếu nghịch lại sẽ làm thương đến Tâm, sang mùa thu sẽ bị bệnh sốt rét, đó
là vì hạ khí không ‘phụng’ đủ khí ‘thu Thu’ cho mùa thu, mùa đông đến sẽ
bị trúng bệnh [10].
Ba tháng mùa thu gọi là thời của vạn vật thịnh và hoa trái được chín,
khí Trời trôi nhanh, khí Đất sáng suả, Con người nên ngủ sớm và thức sớm,
cùng gây hứng với gà [11]ø. Tất cả nhằm làm cho cái chí của mình được an
tĩnh, làm cho tránh được khí tiêu sai (sát) của mùa thu [12]. Nên thu liễm
Thần khí lại, làm cho chúng ta thích ứng được với khí dung bình của mùa
thu, đừng để cho chí của mình thoát ra ngoài, làm cho Phế khí được thanh,
đó là chúng ta thích ứng được với thu khí, cũng là Đạo “dưỡng thu” vậy
[13]. Nếu nghịch lại sẽ làm thương đến Phế, mùa đông sẽ bị bệnh tiêu chảy,
đó là vì thu khí không “phụng” đủ khí “đông tạng” cho mùa đông [14].
Ba tháng mùa đông là thì vạn vật bế tạng, nước đóng băng, đất nứt nẻ,
chúng ta không nên làm nhiễu loạn Dương khí, nên ngủ sớm, dậy muộn,

sống chết [32].
Nếu sống nghịch lại với cái căn, đó là chặt đứt cái “bản”, là hủy hoại
cái “chân” vậy [33].
Cho nên, Âm Dương vận hành trong 4 mùa là nơi chung thỉ của vạn
vật, là cái gốc của việc sống chết [34]. Sống nghịch lại với Âm Dương thì tai
và hại sẽ sinh ra, sống thuận theo với Âm Dương thì những tật bệnh nặng
không thể xẩy, đó gọi là ‘đắc Đạo’ [35].
Đạo là con đường mà thánh nhân đi theo, kẻ ngu thì làm nghịch lại
[36]. Theo đúng với Âm Dương thì sống, nghịch lại thì chết, theo đúng với
Âm Dương thì trị (yên), nghịch lại thì loạn [37]. Xoay ngược cái thuận thành
cái nghịch, gọi là ‘nội cách’ [38].
Cho nên, bậc thánh nhân không “trị : để ý, nghiên cứu” cái đã bệnh
mà lo “trị” cái chưa bệnh, không “trị” cái đã loạn mà lo “trị” cái chưa loạn,
đúng với ý nghĩa trên đã nói [39]. Ôi ! Đợi khi bệnh đã thành rồi mới dùng
thuốc, đợi khi loạn đã thành rồi mới trị loạn, cũng ví như đợi khát (nước) rồi
mới đào giếng, đợi lúc đánh nhau rồi mới đúc binh khí, như vậy, cũng chẳng
là muộn lắm sao? [40].