Trần Thái Tông

T rần Thái Tông tức Trần Cảnh, vua thứ nhất của nhà Trần, sinh ngày
17-7-1218, mất ngày 4-5-1277, làm vua 33 năm, nhường ngôi 19 năm, thọ
59 tuổi.
Trần Cảnh là con thứ Trần Thừa, một người nhiều mưu lược, dưới
triều Lý từng giữ chức Nội thị khán thủ (đứng đầu các quan hầu cận vua Lý
trong cung). Nhờ có Trần Thủ Độ là chú họ khi ấy làm Điện tiền chỉ huy sứ,
Trần Cảnh thường xuyên được ra vào cung, sau lấy Lý Chiêu Hoàng. Năm
1226, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh và vương triều Trần
được thành lập từ đấy.
Lên làm vua, Trần Cảnh đổi niên hiệu là Kiến Trung; năm 1232, đổi
là Thiên ứng Chính bình; năm 1251, lại đổi là Nguyên Phong và niên hiệu
Nguyên Phong đã đi vào lịch sử như cái mốc lớn ghi chiến công đầu tiên
trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông hồi thế kỷ 13 mà thơ Trần
Nhân Tông ca ngợi:
Bạch đầu quân sĩ tại,
Vãng vãng thuyết Nguyên Phong.
(Lính bạc đầu còn đó,
Kể mãi chuyện Nguyên Phong).
Ngày 17-1-1258, (niên hiệu Nguyên Phong thứ 7) quân Nguyên tràn
tới cánh đồng Bình Lệ (phía nam Bạch Hạc, Việt Trì, Phú Thọ), Trần Thái
Tông chỉ huy cuộc chiến đấu chống giặc. Theo Đại Việt sử ký toàn thư tả:
"Vua tự làm tướng đốc chiến đi trước, xông pha tên đạn"
Ngày 29-1-1258, Trần Thái Tông cùng thái tử Hoàng (sau là vua Trần
Thánh Tông) đã phá tan quân Nguyên ở Đông Bộ Đầu, giải phóng Thăng
Long, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ
nhất. Trần Thái Tông đã trở thành ông vua anh hùng cứu nước.
Nhưng tên tuổi Trần Thái Tông được sử sách lưu truyền còn vì ông là
một nhà Thiền học, một triết gia có những tư tưởng sâu sắc, độc đáo và một
tính cách khá lạ lùng, tác giả sách Khóa hư lục, một tác phẩm cổ nhất, quan

hết như thế. ở Việt Nam, "quốc gia xã tắc" bao giờ cũng là vấn đề trọng đại
nhất. Thái độ đối với "quốc gia xã tắc" chính là thước đo giá trị của mỗi
người, bất kể họ ở cương vị nào. Nghe theo tiếng gọi của "quốc gia xã tắc",
Trần Thái Tông trở về triều và 22 năm sau, Trần Thái Tông đã phá tan quân
xâm lược Nguyên Mông, giữ vững "quốc gia xã tắc".
Trần Thái Tông quả là người có một tính cách đặc biệt. Lúc làm
tướng, đánh giặc thì anh dũng "xông vào mũi tên hòn đạn", khi làm vua, thì
"phú quý không đủ làm trọng", có thể sẵn sàng từ bỏ ngai vàng không chút
luyến tiếc.
Ngô Thì Sĩ, sử gia thế kỷ 18 đã nhận xét về Trần Thái Tông: "Trần
Thái Tông tuy ý từ gần với đạo không tịch mà chí thì rộng xa, cao siêu cho
nên bỏ ngôi báu như trút đôi dép rách vậy".
Lời nhận xét này tưởng như một nét khắc thần thái Trần Thái Tông,
bó đuốc của Thiền học Việt Nam, gương mặt văn hóa đẹp và lạ đến khác
thường trong lịch sử Việt Nam.