Kiến thức lớp 12
Những đứa con trong gia đình –
Nguyễn Thi-phần7
Bình giảng tác phẩm Những đứa con trong gia đình
NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH

ĐỖ KIM HỒI Đã có một lần nào, tôi thử điểm lại trong trí nhớ của mình tên
những tác phẩm chính của Nguyễn Thi: Người mẹ cầm súng, Mẹ
vắng nhà, Những đứa con trong gia đình, Những sự tích ở đất
thép, Ước mơ của đất, Chuyện xóm tôi, Ở xã Trung Nghĩa… Để
rồi sực nghĩ ra rằng: hình như làm nên một Nguyễn Thi trong nền
văn học của chúng ta không phải là cảm hứng về những gì lạ
lẫm, xa vời, bay bổng, mà là Mẹ, là Đất, là Quê hương, làng xóm,
những cái gắn bó ruột rà, thân thiết với đời sống thuần hậu và
còn rất nhiều cực khổ của con người. Đọc Nguyễn Thi, thấy tác
phẩm của ông nồng nàn hơi thở thô phác, ấm áp và mạnh mẽ
của đất đai, những nhân vật của ông cắm chắc vào đời sống,
luôn luôn lăn lộn trong gian nguy vất vả, da dẻ cứ đỏ au lên vì
nắng gió, khẩu súng lúc nào cũng ấm tay người và áo quần
dường như vẫn đẫm chất mồ hôi mặn mòi, khét cháy.

Có thể bởi vậy mà khi nghĩ đến Nguyễn Thi, trong óc tôi thường
cứ hay hiện về một ý thơ của Nadim Hikmet:

Làm đám mây rất thích
Làm con chim lại càng thích hơn.
Nhưng tôi vui sướng được làm con người,
Và cái yêu thích nhất của tôi là đất,

mà giờ đây ta bàn tới, truyện Những đứa con của gia đình.

Nhân vật chính trong thiên truyện là những thanh niên đã bước
sang lứa tuổi mười tám đôi mươi, đã trở thành những chiến sĩ
xông pha trận mạc, và đã lập chiến công. Hai chị em Chiến, Việt
– tên những thanh niên ấy – đã từng bắn giặc trên sông Định
Thủy. Riêng Việt, cậu em trai, còn “diệt được một xe đầy Mĩ với
sáu thằng Mĩ lẻ” trong một trận đọ lê đẫm máu. Vậy mà trong tác
phẩm, Nguyễn Thi vẫn thể hiện họ trong tư cách những đứa con.
Họ quả có được miêu tả trong quan hệ với anh em đồng đội: anh
Tánh, anh Công… Thế nhưng họ vẫn được miêu tả nhiều hơn
trong quan hệ với gia đình.

Còn một điểm khác nữa giữa truyện ngắn này với truyện Mẹ vắng
nhà mà ta vừa nhắc đến: ở đây, được nói tới như những đứa con
trong gia đình lại là Chiến, Việt, những người mà gia đình thực đã
không còn nữa: cha mẹ đều đã hi sinh, ngôi nhà cũ đã nhường
để làm trường học, bàn thờ má phải gửi sang nhà khác, và bản
thân thì đang chiến đấu ở nơi xa… Nhưng ngay cả với những
người như thế, hình ảnh của gia đình, những kí ức về gia đình,
những tình cảm với gia đình và những truyền thống mà họ là lớp
người kế tục… tất cả vẫn sống như là một thực thể, một nguồn
sinh lực nuôi dưỡng tinh thần, một nguồn sáng soi đường cho
con người cảm xúc, nghĩ suy, hành động.
*
* *

Những đứa con trong gia đình có một lối tự sự mang khá nhiều
nét riêng. Câu chuyện được thuật lại không hoàn toàn theo trật tự
thời gian mà chủ yếu là nhịp theo dòng hồi tưởng miên man đứt

ngờ mà cũng thật tất nhiên, đưa Việt về với những kỉ niệm về
người mẹ, thoạt đầu là khi mẹ mất, rồi mới ngược dần về những
ngày mẹ còn sống với đàn con, về đôi mắt mẹ “sắc ánh lên nhìn
bọn lính, đôi mắt của người đã từng vượt sông, vượt biển”. Đến
đúng khúc thiêng liêng ấy, mạch văn đột nhiên bị ngắt giữa
chừng, vì Việt lại bị ngất đi lần nữa.

Cứ thế, dòng tâm tư trong truyện chảy trôi, khi đến gần bờ hiện
tại, khi lại lượn xa tắp về quá vãng, nhịp trôi khi chậm khi nhanh,
khi liền khi đứt. Tâm trạng con người hiện lên chân thật, tự nhiên,
bởi nó vốn dĩ vẫn như thế trong đời sống. Nhưng chính nhờ qua
cái tổ chức lại, cải tạo lại, những khoảng thời gian rất xa nhau
bây giờ đồng hiện bên nhau, những khối không gian rất cách biệt
nhau bây giờ tồn tại cạnh nhau; đời sống như được soi chiếu
dưới một thứ ánh sáng khác, nó hiện lên trong nhiều màu vẻ
phong phú, bất ngờ.

Nhưng ưu điểm của lối thuật chuyện theo dòng kí ức vừa liên tục
vừa gián đoạn như đã nói ở trên không chỉ thể hiện ở chỗ nó làm
cho kết cấu của truyện ngắn thêm linh hoạt, thêm sống động,
thêm những ngã rẽ, những khúc quanh người đọc không dễ dự
kiến ra. Không chỉ có thế. Bởi không nên quên rằng nhà văn đã
để cho nhân vật Việt của mình hồi tưởng trong hoàn cảnh hoàn
toàn đơn độc giữa một trận địa vắng lặng đến ghê sợ, và giữa sự
rình rập của hiểm nguy và của cái chết có thể ập đến bất cứ lúc
nào. Hãy đọc lại truyện để xem Nguyễn Thi đã viết hay đến thế
nào về “cái cảm giác một mình bật lên” thật rõ ràng, giữa một cái
mênh mông đầy đe dọa trong một chàng tân binh trơ trọi, hai mắt
không còn nhìn thấy gì, tay đau không thể quẹo ra sau mà lấy
bình nước trong khi người đã khô khốc đi vì đói khát, mười ngón

ta nó cũng dài như sông, để rồi chú sẽ chia cho mỗi người một
khúc mà ghi vào đó”. Tôi muốn hiểu câu nói này trên hai ý nghĩa.
Thứ nhất, chỉ được coi là con của gia đình những ai đã ghi vào
được, ai đã làm nên được khúc của mình trong dòng sông truyền
thống. Con, đó là sự tiếp nối, nhưng không chỉ là sự tiếp nối một
huyết thống, mà còn là sự tiếp nối một truyền thống. Nhưng còn
một ý nghĩa thứ hai: không thể hiểu khúc sau của một dòng sông,
nếu không hiểu ngọn nguồn đã sinh ra nó. Cũng tương tự vậy, ta
chỉ có thể hiểu về những đứa con của một truyền thống gia đình
khi, và chỉ khi ta hiểu ít nhiều về chính cái truyền thống gia đình
đã sinh thành ra những đứa con.

Trong truyện, cái truyền thống ấy không kết tinh ở nơi đâu đấy đủ
hơn là trong hình tượng Chú Năm. Đọc truyện, tôi thấy thích ông
già này trước hết vì thứ ngôn ngữ đầy cá tính của ông. Một thứ
ngôn ngữ chỉ cần nghe thoáng qua đã nhận ra ngay cái chất Nam
Bộ không thể nào trộn lẫn. Nhưng có lẽ phải đợi tới khi qua
miệng của chú Năm thì những từ Nam Bộ như trọng trọng, thỏn
mỏn mới được dịp trở nên cực thú. Truyện kể rằng chú Năm là
người “đi đây đi đó nhiều” và cũng “ham sông ham bến”. Nhưng
đọc Những đứa con trong gia đình, ta thấy nhân vật này không
chỉ ham sông bến mà còn ham đạo nghĩa. Trong con người sống
giữa thời chống Mĩ này, vẫn thấy phảng phất cái tinh thần
Nguyễn Đình Chiểu thuở xa xưa. Và điều đó được nhận ra vẫn
chủ yếu là qua lời nói: “Chú Năm nói mầy với ta đi kì nầy là ra
chân trời mặt biển…” – đấy là Chiến nhắc lại lời của chú Năm.
Còn đây là lời nói trực tiếp của ông già ấy: “Việc nhà nó thu được
gọn thì việc nước nó mở được rộng, gọn bề gia thế, đặng bề
nước non”. Những câu nói như thế này đặc sắc bởi đâu, nếu
không phải bởi trong chúng ta nghe thấy âm vang của sóng nước

không có những chi tiết “thỏn mỏn” kiểu như: thím Năm bị bắn bể
xuồng khi đi rọc lá chuối, “chết còn mặc cái quần mới, trong túi
còn hai đồng bạc”; ông nội ra nắm giàm bò bị lính tổng Phòng
bắn vào giữa bụng… Lại càng không có cuốn gia phả nào ghi kĩ
càng đến ngày bọn lính chửi bác Hai một câu, ngày bà nội bị
chúng đánh (thậm chí còn cặn kẽ đến mức: đánh ba roi!). Lời lẽ
trong cuốn sổ của chú Năm có vẻ đúng là những sự kể lể dài
dòng và cứ như không thèm biết thế nào là thanh nhã và trau
chuốt. Nhưng xin hãy thử tẩn mẩn và dông dài như thế xem nó
khó hơn hành văn gọn gàng đẽo gọt gấp mấy lần? Và hãy thử bỏ
những câu chữ mà ta vẫn nông nổi tưởng như thừa, tưởng như
không đáng kể, đáng viết xem, cuốn sổ ấy sẽ còn gì? Mất cái
chất vụng về, thô mộc đó, chắc chắn những gì chú Năm viết ra sẽ
không còn giá trị của những bằng chứng nóng hổi về nợ máu của
kẻ thù và về sự dũng cảm, kiên cường của dòng họ trong chiến
đấu.
Hình tượng người mẹ cũng là một hiện thân cho truyền thống.
Đây là một hình tượng mang những dấu ấn riêng của phong cách
Nguyễn Thi. Thiết nghĩ rằng, dù thích hay là không thích mặc
lòng, chúng ta vẫn không thể không nhận rằng Nguyễn Thi đã tạo
được cho những người phụ nữ, người mẹ trong tác phẩm của
mình một vẻ đẹp riêng biệt, không giống ai và cũng chưa ai giống
nổi. Đừng mong chờ tìm thấy ở Nguyễn Thi một người mẹ đẹp
một vẻ đẹp mảnh mai yếu đuối. Ngược lại, họ chắc khỏe về mặt
thể chất và mạnh mẽ về mặt tinh thần. Người mẹ của Việt trong
truyện ngắn này cũng thế. Chị được sinh ra không để hưởng sự
chiều chuộng, vuốt ve, mà để chống chọi với gian nguy, khó
nhọc. Cái gáy đo đỏ, đôi vai lực lưỡng, chiếc nón rách, tấm áo bà
ba đẫm mồ hôi đã đen lại không còn thấy bạc, dư sức một mình
rinh thúng lúa từ dưới thuyền đặt lên giường ngủ – đó là vài nét

thể không cảm động khi đọc lời chị kể hồn nhiên: “Tao dạn là nhờ
ba mày. Ba mày bị Tây nó chặt đầu, tao cứ đi theo cái thằng xách
đầu mà đòi. Đi từ ấp trong tới ấp ngòai, nó qua sông tao cũng
qua, nó về quận tao cũng tới. Một tay tao bồng em mày, một tay
tao cắp rổ”. Ai ngờ truyền thống “yêu nhau tam tứ núi cũng
trèo…” có ngày lại hiện ra dưới hình thức đau đớn, dữ dội, bạo
liệt thế này? Một người vợ bồng con cắp rổ đi theo thằng giặc đòi
đầu chồng, một người mẹ hiên ngang đối đáp với kẻ thù mà “hai
bàn tay to bản” vẫn “phủ lên đầu đàn con đứng nép dưới chân”…,
những hình ảnh ấy đáng được coi như biểu tượng về người mẹ ở
một xứ sở mà cuộc sống quá nhiều khốc liệt nhưng rất đỗi kiên
cường, hết sức đau thương nhưng vô cùng cao cả.

Kiên cường, cao cả vì dưới một núi khổ đau, người mẹ ấy vẫn là
sự sống: đôi mắt mở to, đôi bắp chân tròn vo dính đầy sinh đất lội
hết đồng này sang bưng khác, “con mắt tìm việc, bàn chân dò
đường”, vừa làm công cấy công gặt vừa dò tình thế bọn lính làng.
*
* *

Một hình ảnh, một truyền thống như thế, tác giả muốn phải là bất
tử, cho dù con người cụ thể có phải hi sinh. Người mẹ ngã
xuống, nhưng trái đạn mà chị nhặt vào rổ bưng về để tiếp sức
cho cuộc đấu tranh thì vẫn nóng nguyên. Người mẹ ngã xuống,
nhưng dòng sông truyền thống kia vẫn chảy. Và hình ảnh chị lại
hiện về trước hết trong Chiến, một trong những đứa con của gia
đình.

Người con gái trẻ ấy mang vóc dáng của mẹ mình: “hai bắp tay
tròn vo sạm đỏ màu cháy nắng…, thân người to và chắc nịch”.

khiến cho Chiến khác mẹ mình. Cái khác ấy không chỉ ở chiếc
gương trong túi mà Việt tưởng tượng có thể theo Chiến ra tận
ngoài mặt trận, cũng không chỉ ở cái dáng trẻ trung “kẹp một
nhúm tóc mai vào miệng” hay là tính hay cười. Người mẹ, trước
nỗi đau mất chồng, đã không có dịp nào cầm súng. Còn Chiến,
Chiến đi bộ đội để trả thù nhà, với quyết tâm như dao chém đá:
“Tao đã thưa với chú Năm rồi. Đã làm thân con gái ra đi thì tao
chỉ có một câu: nếu giặc còn thì tao mất, vậy à”. “Đã làm thân con
gái…”, ra ở đời này không chỉ có “chí làm trai”.

Ở trên, ta đã nhiều lần nhắc đến nhân vật Việt, hình tượng xuất
hiện nhiều nhất trên những trang văn. Việt được bạn đọc yêu
thích trước nhất là ở cái vẻ lộc ngộc, vô tư của một câu con trai
đang tuổi ăn tuổi lớn. Chiến nhường nhịn em bao nhiêu thì Việt
hay tranh giành với chị bấy nhiêu. Đêm trước ngày ra đi, Chiến
nói với em những lời nghiêm trang thì Việt lúc “lăn kềnh ra ván
cười khì khì”, lúc lại rình “chụp một con đom đóm úp trong lòng
tay”. Vào bộ đội, Chiến đem theo tấm gương soi – cái vật tùy thân
của một cô gái lớn – còn Việt, anh chàng đem đi… một chiếc
súng cao su! Tôi đã đọc đi đọc lại mấy lần đoạn đối thoại dài nhất
và xuất sắc nhất trong toàn thiên truyện, và càng đọc càng thấy
chịu tài tác giả. Sao mà ông có thể tái hiện lại sống đến thế lời ăn
tiếng nói của một anh chàng tồ tồ, vô lo vô nghĩ. Những lời đối
thoại ấy không câu nào giống câu nào mà sao câu nào cũng
trúng phóc cái thần hồn thần tính của anh chàng Việt.
Nhưng sự vô tư không ngăn cản Việt trở nên một anh hùng.
Ngược lại, nó cho cái chất anh hùng của Việt thêm đẹp, thêm độc
đáo. Đọc truyện, ta cảm thấy hình như chưa lúc nào Việt hết thơ
ngây của một con người không biết thế nào là khuất phục. Nên từ
lúc còn bé tí, Việt đã dám xông vào đá cái thằng đã giết cha

*
* *

Nhân vật chú Năm trong truyện sau khi ví chuyện gia đình dài
như dòng sông, còn nói tiếp: “Trăm sông đổ về một biển, con
sông của gia đình ta cũng chảy về biển, mà biển thì rộng lắm…,
rộng bằng cả nước ta và ra ngoài cả nước ta”.
Điều đó có nghĩa là Nguyễn Thi, ở truyện ngắn này, chỉ nói về
một con sông, nhưng chúng ta không thể chỉ thấy có một dòng
sông. Nhà văn muốn ta phải nghĩ đến biển cả, đến đại dương của
nhân dân, và nhân loại. Nhà văn muốn ta phải nghĩ đến không chỉ
một gia đình, mà cả một Tổ quốc đang hào hùng chiến đấu bằng
sức mạnh sinh ra từ nỗi thương đau.

Chỉ có điều ở Nguyễn Thi, sự khái quát lớn lao trên sẽ không bay
bổng trên đôi cánh của cảm hứng thi ca. Nhà văn muốn đứng
trên hai bàn chân bấm chắc vào đất, vào hiện thực. Từ bỏ mọi sự
khoa trương, nhà văn hết sức cố gắng để chi tiết, hình ảnh, ngôn
từ… tất cả phải giống như nó vốn có ở đời, dẫu cho sự thực ở
đời lắm khi tàn nhẫn. Bởi vậy, tôi sẽ không hùa theo ai đó trách
Nguyễn Thi đã dựng lên những chi tiết ghê khiếp quá, như cảnh
đòi đầu, với hình ảnh thằng bé Việt để “đầu ba dưới đất không