Kiến thức lớp 12
Những đứa con trong gia đình –
Nguyễn Thi-phần2

PHÂN TÍCH TÁC PHẨM (TRUYỆN NGẮN) NHỮNG ĐỨA CON
TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGUYỄN THI

Bài gợi ý:

I. Về thể loại - loại hình

Là một truyện ngắn tiêu biểu của nền văn học cách mạng Việt
Nam 1945 - 1975, Những đứa con trong gia đình hiển nhiên
mang đậm tính sử thi và giàu cảm hứng lãng mạn (xem thêm
phần viết về tính sử thi ở bài Rừng xà nu). Tuy vậy, nói đến tác
phẩm này, người ta không thể không nói đến tính hiện thực sâu
sắc của nó. Nguyễn Thi quả là một nhà văn hiện thực chủ nghĩa
đích thực. Trong khi chịu sự chi phối của bối cảnh sáng tạo
chung, ông vẫn kiên trì theo đuổi những nguyên tắc sáng tạo của
mình, cố gắng tái hiện cho được diện mạo chân thực của hiện
thực thông qua những tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình.
Để xây dựng các tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình đó,
ông rất chú ý tới mối quan hệ giữa tính cá thể, cá biệt và tính khái
quát của hình tượng. Sự chính xác và sống động của các chi tiết
luôn được đề cao. Chi tiết nào cũng gây ấn tượng, như được lấy
"trực tiếp" từ đời sống, nóng hổi, giàu sức biểu hiện, giàu tính
thẩm mỹ. Chính công việc chuẩn bị tư liệu chu đáo, cẩn thận, việc
ghi chép miệt mài những điều mắt thấy tai nghe vào sổ tay đã hỗ
trợ đắc lực cho Nguyễn Thi ở phương diện này. Đọc từng trang
viết của ông, ta cảm nhận được một trữ lượng dồi dào những
kinh nghiệm sống thấp thoáng ở phía sau. Truyện ngắn mà nhiều

thời chống Mĩ. Ông đã hi sinh ở mặt trận Sài Gòn trong chiến dịch
Mậu Thân 1968. Trong di sản văn học viết về chiến tranh của
ông, có tác phẩm đã hoàn chỉnh, có tác phẩm mới ở dạng phác
thảo nhưng tất thảy đều ngồn ngộn chất sống và giàu tính thẩm
mĩ chứng tỏ tác giả của nó là một tài năng văn học lớn.

Từng sống ở Nam Bộ trước Cách mạng và sau này lại tham gia
chiến đấu trên chiến trường ấy, Nguyễn Thi rất hiểu con người
và cảnh vật nơi này. Có thể nói ông là nhà văn của người nông
dân đồng bằng sông Cửu Long trong cuộc chiến tranh chống Mĩ
ác liệt. Ông đã trút tấm huyết xây dựng họ thành những nhân vật
văn học đáng nhớ đầy cá tính, có lòng yêu nước và lòng căm thù
giặc sâu sắc, sống bộc trực, hồn nhiên, giàu tình nghĩa.

Những đứa con trong gia đình là một trong những truyện ngắn
xuất sắc nhất của Nguyễn Thi rút từ tập Truyện và kí xuất bản
năm 1978. Truyện kể về những đứa con trong một gia đình nông
dân một lòng một dạ đi theo cách mạng và có những mối thù
riêng đối với quân giặc. Chiến và Việt - hai chị em đồng thời là hai
nhân vật chính của tác phẩm không còn cha mẹ. Cha bị địch giết
hồi chín năm (kháng chiến chống Pháp) còn mẹ thì chết vì trúng
đạn đại bác Mĩ. Họ lớn lên trong sự dìu dắt, đùm bọc của ông
Năm (người chú ruột) và sau này là của đoàn thể, đồng đội (một
gia đình mới thân thiết của họ). Tuy nói chuyện một gia đình
nhưng tác phẩm của Nguyễn Thi có khả năng ôm trùm hiện thực
rộng lớn. Số phận của mấy chị em ở đây cũng như cảnh ngộ gia
đình họ không phải chỉ có ý nghĩa cá biệt. Có biết bao người, bao
gia đình cũng phải gánh chịu những mất mát và đã vượt lên như
thế trong cuộc chiến tranh khốc liệt này. Hình tượng cuốn sổ gia
đình được nhắc tới mấy lần trong truyện có ý nghĩa nghệ thuật rất

quên khám phá chiều sâu của nó chính là thuộc tính bản chất của
ngòi bút Nguyễn Thi.

Nguyễn Thi rất có biệt tài dựng người, dựng cảnh. Vốn sống của
ông phong phú khiến cho các chi tiết mà ông lẩy ra bao giờ cũng
như giẫy trên trang sách, rất sinh động. Nhiều nhân vật chỉ xuất
hiện thoáng qua trong truyện nhưng đã kịp để lại một ấn tượng
khó quên, cả về hành động lẫn ngôn ngữ. Chú Năm của Chiến,
Việt thật dễ nhớ với "giọng hò đã đục và tức như gà gáy" ("Chú
hay kể sự tích của gia đình và cuối câu chuyện, thế nào chú cũng
hò lên mấy câu"). Giọng hò của người đàn ông trung niên này tuy
không hay nhưng chứa đựng một cái gì đó thật tha thiết khiến
cho chị em Chiến, Việt tuy thấy buồn cười nhưng vẫn rất cảm
động. Theo như lời kể trong tác phẩm, ông ít nói, nhưng những
câu nói của ông được hai chị em nhân vật chính khắc ghi trong
tâm khảm. Nó tương tự như những châm ngôn kết tinh của cả
một đời từng trải sông nước, lăn lộn với ruộng vườn và thuỷ
chung một dạ với cách mạng. Bên cạnh nhân vật chú Năm, hình
ảnh người má của chị em Chiến, Việt cũng hiện lên với những
nét chạm khắc rạch ròi. Đó là người đàn bà xốc vác, gan dạ, giỏi
thu xếp cả việc chung lẫn việc riêng. Nguyễn Thi đã chọn được
nhiều chi tiết thật tài tình để xây dựng chân dung con người ấy.
Nào là chuyện bà đi đấu tranh về bị cà nông giặc bắn đuổi theo,
một trái rơi bịch trước mặt, không nổ, "bà đén dòm dòm rồi bỏ
luôn vào rổ, cắp về" ; nào chuyện bà bế con, dắt con đi đòi đầu
chồng từ ấp trong tới ấp ngoài, vượt qua sông về tới quận ; nào
chuyện bà tần tảo sớm hôm làm lụng nuôi con, miệng nói, tay
làm, chưa dứt câu dặn con mà chân đã "đẩy xuồng ra tuôt giữa
sông" Đặc biệt, chi tiết bà đối mặt với quân thù hai bàn tay to
bản "phủ lên đầu đàn con đang nép dưới chân" hoặc "dùa đàn

mai, Việt vẫn đùa nghịch "chụp một con đom đóm úp trong lòng
tay" và thú vị quan sát điệu bộ, cử chỉ, cách nói năng "in hệt má"
của chị. Vào bộ đội rồi, cậu ta "giấu chị như giấu của riêng vậy" vì
sợ mất chị trước những lời gạ gẫm đùa tếu của anh em. Trong
hành trang người lính của mình, ngoài cái võng, bộ quân phục,
Việt còn mang theo cái ná thun (súng cao su) - một vật bất li thân
từng gắn bó từ ngày cậu "để đầu trần, mình mẩy tèm lem sình
đất từ chỗ móc mương lên, lội tắt trong vườn, đi tìm chim". Tuy
còn rất trẻ con như thế, Việt đã chiến đấu rất dũng cảm không
thua kém ai. Việt đã dùng thủ pháp tiêu diệt được một chiếc xe
bọc thép của địch. Bị thương, Việt quyết bò đi tìm đồng đội. Nghe
tiếng xe, pháo của giặc, Việt nằm chờ với tâm niệm : "Tao sẽ chờ
mày ! Trên trời có mày, dưới đất có mày, cả khu rừng này chỉ còn
có mình tao. Mày có bắn tao thì tao cũng bắn được mày. Nghe
súng nổ, các anh tao sẽ chạy tới đâm mày ! Mày chỉ giỏi giết gia
đình tao, còn đối với tao thì mày là thằng chạy". Có bao nhiêu là
quyết tâm, bao nhiêu là niềm trìu mến với đồng đội, bao nhiêu là
sự coi thường, khinh bỉ kẻ thù thể hiện qua lời độc thoại ấy. Quả
thực, Việt đã là một người lính chững chạc trong khi còn mang
đầy đủ nét thơ ngây, trong sáng, đáng yêu của một cậu bé vừa
đến tuổi thành niên.

Nhìn chung, trong khi xây dựng nhận vật, Nguyễn Thi rất quan
tâm đến việc cá thể hoá. Nhân vật nao cũng có những nét riêng,
độc đáo hiện lên mồn một trước mắt độc giả. Chú Năm nói khác
má Việt và Việt nói khác chị Chiến. Lời nói của ai thể hiện rõ tính
cách người đó. Nhưng mặt khác, nhà văn cũng có ý thức nhấn
mạnh điểm giống nhau giữa họ. Chẳng thế mà ông nhiều lần qua
lời chú Năm, qua lời Việt so sánh Chiến với người má của cô, và
để người má ấy nói về Việt : "Đó, lại giống cái thằng cha nó rồi !".

tắt qua dãy đất cày trước cửa, men theo chân vườn thoảng mùi
hoa cam, con đường hồi trước má vẫn đi để lội hết đồng này
sang bưng khác". Khó mà không dẫn hết ra đoạn văn đầy xúc
động này. Nó đã nói lên hết sức cô đọng về cuộc chiến đấu của
chúng ta : có yêu thương, có căm thù, có cái mất mát nhưng có
cái vĩnh hằng, có sự quyết liệt nhưng cũng có sự thanh thản, có
yếu tố hành động nhưng cũng có yếu tố tâm linh Và mùi hoa
cam, nó chỉ thoảng qua một lần mà thơm mãi. Trong văn Nguyễn
Thi, mùi hương "trữ tình" này thường chỉ được dùng rất dè sẻn,
nhưng chính vì vậy mà nó vô cùng quý, để lại trong lòng người
đọc những cảm nghĩ sâu xa.

Một thành công nữa rất cơ bản của Nguyễn Thi trong Những
đứa con trong gia đình là nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật. Ta
đã thấy phần nào điều đó qua việc phân tích cái tài của ông khi
lựa chọn các chi tiết đặc sắc làm nổi bật cá tính nhân vật ở trên.
Cần đặc biệt lưu ý rằng truyện ngắn này được tổ chức dựa trên
dòng hồi ức của nhân vật Việt khi bị thương trên trận địa. Miêu tả
tâm lí của người tỉnh táo đã khó mà ở đậy lại là tâm lí của con
người luôn nằm trong trạng thái giữa mê và tỉnh, hiển nhiên
nhiệm vụ nghệ thuật đặt ra càng khó bội phần. Nhưng nhà văn đã
thể hiện một cách xuất sắc trạng thái "chập chờn cơn tỉnh cơn
mê" đó của nhân vật. Bốn lần Việt "tỉnh dậy" trên trận địa, mỗi lần
Việt nhớ gì, nghĩ gì đều được nhà văn miêu tả rất cụ thể, tinh tế
và chính xác. Thông thường, mạch hồi tưởng của nhân vật trong
bước khởi đầu phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố dẫn dụ của ngoại
cảnh. Tác giả hiểu điều đó rất rõ. Tâm lí con người tuy phức tạp
nhưng vẫn diễn biến một cách có lôgic. Lần thứ hai Việt tỉnh dậy,
nghe tiếng ếch nhái kêu dậy lên, Việt tự nhiên nhớ về những đêm
đi soi ếch, nhớ "Khi đổ ếch vào thùng, chú Năm thế nào cũng

đây trước hết có tác dụng làm nổi bật tâm lí những con người
sống ở vùng đất ấy, sau nữa mới gọi dậy không khí của một
vùng, của một thời