Kiến thức lớp 12
Những đứa con trong gia đình –
Nguyễn Thi-phần9

Giá trị hiện thực của truyện Những đứa con trong gia
đình
Những đứa con trong gia đình- Câu chuyện giàu chất
hiện thực về những đứa con trưởng thành trong thử
thách khốc liệt của chiến tranh
Nguyễn Thi là một nhà văn-chiến sĩ mà cuộc đời và sự nghiệp
sáng tác đã để lại nhiều bài học lớn cho cả một thế hệ nhà văn
thời chống Mĩ. Ông đã hi sinh ở mặt trận Sài Gòn trong chiến dịch
Mậu Thân 1968. Trong di sản viết về chiến tranh của ông, có tác
phẩm đã hoàn chỉnh, có tác phẩm mới ở dạng phác thảo nhưng
tất thảy đều ngồn ngộn chất sống và giàu tính thẩm mĩ chứng tỏ
tác giả của nó là một tài năng văn học lớn.

Từng sống ở Nam Bộ trước cách mạng và sau này lại tham gia
chiến đấu trên chiến trường ấy, Nguyễn Thi rất am hiểu con
người và cảnh vật nơi này. Có thể nói ông là nhà văn của người
nông dân đồng bằng sông Cửu Long trong cuộc chiến tranh
chống Mĩ ác liệt. Ông đã trút tâm huyết xây dựng họ thành những
nhân vật văn học đáng nhớ đầy cá tính, có lòng yêu nước và lòng
căm thù giặc sâu sắc, sống bộc trực, hồn nhiên, giàu tình nghĩa.

Những đứa con trong gia đình là một trong những truyện ngắn
xuất sắc nhất của Nguyễn Thi rút từ tập Truyện và kí xuất bản
năm 1978. Truyện kể về những đứa con trong một gia đình nông

của chị em Việt-Chiến, từ chuyện người nào bị giặc giết chết vào
ngày nào đến chuyện ai bị chúng nhục mạ ra sao. Đặc biết, cuốn
sổ kể khá tỉ mỉ từng chiến công đánh giặc của các thành viên gia
đình, trong đó có chiến công của Chiến và Việt theo du kích bắn
tàu Mĩ trên sông Định Thủy. Cuốn sổ- ấy là lịch sử một gia đình,
nó cho thấy truyền thống và sự tiếp nối. Nó là một hình thức giáo
dục lòng tự hào về truyền thống mà chú Năm rất có Ý thức xây
dựng cho thế hệ con cháu. Chú nói: “Chừng nào bây trọng trọng,
tao giao cuốn sổ cho chị em bây”. Câu nói ấy cũng rất mực tự
nhiên mà chứa đầy Ý nghĩa. Chính thế hệ mới sẽ là người viết
tiếp những trang mới, vẻ vang cho truyền thống. Không thể nói
mọi chiến công mà Chiến, Việt lập được lại không liên quan đến
cuốn sổ gia đình này. Kể lại sự việc nhưng không bao giờ quên
khám phá chiều sâu của nó chính là thuộc tính bản chất của ngòi
bút Nguyễn Thi.

Nguyễn Thi rất có biệt tài dựng người, dựng cảnh. Vốn sống của
ông phong phú khiến cho các chi tiết mà ông lẩy ra bao giờ cũng
như giẫy trên trang sách, rất sinh động. Nhiều nhân vật chỉ xuất
hiện thoáng qua trong truyện nhưng đã kịp để lại một ấn tượng
khó quên, cả về hành động lẫn ngôn ngữ. Chú Năm của Chiến,
Việt thật dễ nhớ với “giọng hò đã đục và tức như tiếng gà
gáy”(“Chú hay kể sự tích của gia đình và cuối câu chuyện, thế
nào chú cũng hò lên mấy câu”). Giọng hò của người đàn ông
trung niên này tuy không hay nhưng chứa đựng mọt cái gì đó thật
tha thiết khiến cho chị em Chiến, Việt tuy rất thấy buồn cười
nhưng vẫn rất cảm động. Theo như lời kể trong tác phẩm, ông ít
nói, nhưng những câu nói của ông được hai chị em nhân vật
chính khắc ghi trong tâm khảm. Nó tương tự như những châm
ngôn kết tinh của cả một đời từng trải sông nước, lăn lộn với

“Khôn! Việc nhà nó thu gọn đươc thì việc nước nó mở được
rộng, gọn bề gia thế, đặng bề nước non. Con nít chúng bây kì
đánh giặc này khôn hơn chú hồi trước”. Câu nói của chú Năm thể
hiện sự yên tâm của thế hệ trước đối với lớp người sau. Rõ ràng,
họ đã trưởng thành, có thể gánh vác được những việc lớn của
đất nước.

Khác với chị Chiến đã có dáng dấp của một người lớn thực thụ
dù đôi lúc còn tranh giành với em, Việt cong giữ nguyên tính chất
của một cậu bé. “Cậu Tư” này trong gia đình có điệu cười “lỏn
lẻn” rất dễ thương. Cậu ta thường ngày vẫn hay tranh phần hơn
với chị, từ chuyện bắt ếch đến chuyện đòi đi bộ đội trước chị.
Cậu còn vô tâm vô tính, phó mặc chuyện nhà cho chị “Tôi nói chị
tính sao cứ tính mà”. Trong khi chị bàn những việc phải làm ngày
mai, Việt vẫn đùa nghịch “chụp một con đom đóm úp trong lòng
bàn tay” và thú vị quan sát điệu bộ cử chỉ, cách nói năng “in hệt
má” của chị. Vào bộ đội rồi, cậu ta “giấu chị như giấu của riêng
vậy” vì sợ mất chị trước những lời gạ gẫm đùa tếu của anh em.
Trong hành trang người lính của mình, ngoài cái võng, bộ quân
phục, Việt còn mang theo cái ná thun-một vật bất lí thân từng gắn
bó với Việt từ ngày cậu còn “để đầu trần, mình mẩy tèm lem sình
đất từ chỗ móc mương lên, lội tắt trong vườn, đi tìm chim”. Tuy
còn rất trẻ con như thế, Việt đã chiến đấu rất dũng cảm không
thua kém ai. Việt đã dùng thủ pháo tiêu diệt được một chiếc xe
bọc thép của địch. Bị thương, Việt quyết bò đi tìm đồng đội. Nghe
tiếng xe, pháo của giặc, Việt nằm chờ với tâm niệm “Tao sẽ chờ
mày! Trên trời có mày, dưới đất có mày, cả khu rừng này chỉ còn
có mình tao. Mày có bắn táo thì tao cũng bắn dược mày. Nghe
súng nổ, các anh tao sẽ chạy tới đâm mày! Mày chỉ giỏi giết gia
đình tao, còn đối với tao thì mày là thằng chạy”. Có bao nhiêu là

bản chất. Ta có thể chứng minh thêm cho điều vừa nói bằng chi
tiết: hai chị em Chiến, Việt khiêng bàn thờ má sang gửi nhà chú
Năm: “Chị Chiến đứng ra giữa sân, kéo cái khăn trên cổ xuống,
cũng xắn tay áo để lộ hai bắp tay tròn vo sạm đỏ màu cháy nắng,
rồi dang cả thân người to và chắc nịch của mình nhấc bổng một
đầu bàn thờ má lên. Việt ghé vào một đầu. Nào, đưa má sang ở
tạm bên nhà chú, chúng con đi đánh giặc trả thù cho ba má, đến
chừng nào nước nhà độc lập con lại đưa má về. Việt khiêng
trước, chị Chiến khiêng lịch bịch phía sau. Nghe tiếng chân chị,
Việt thấy thương chị lạ. Lần đầu tiên, Việt mới thấy lòng mình rõ
như thế. Còn mối thù thằng Mĩ thì có thể rờ thấy được vì nó đang
đè nặng trên vai. Hai chị em khiêng má băng tắt qua dãy đất cày
trước cửa, men theo chân vườn thoảng mùi hoa cam, con đường
hồi trước má vẫn đi để lội hết đồng này sang bưng khác”. Khó mà
không dẫn hết ra đoạn văn đầy xúc động này. Nó đã nói lên hết
sức cô đọng về cuộc chiến đấu của chúng ta: có yêu thương, có
căm thù, có cái mất mát nhưng có cái vĩnh hằng, có cái quyết liệt
nhưng cũng có sự thanh thản, có yếu tố hành động nhưng cũng
có yếu tố tâm linh… Và mùi hoa cam, nó chỉ thoảng qua một lần
mà thơm mãi. Trong văn Nguyễn Thi, mùi hương trữ tình này
thường chỉ được dùng rất dè sẻn, nhưng chính vì vậy mà nó vô
cùng quí, để lại trong lòng người đọc những cảm nghĩ sâu xa. Một thành công nữa rất cơ bản của Nguyễn Thi trong Những đứa
con trong gia đình là nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật. Ta đã
thấy phần nào điều đó qua việc phân tích cái tài của ông khi lựa
chọn các chi tiết đặc sắc làm nổi bật cá tính nhân vật ở trên. Cần
đặc biệt lưu Ý rằng truyện ngắn này được tổ chức dựa trên dòng
hồi ức của nhân vật Việt khi bị thương trên trận địa. Miêu tả tâm lí

là ngôn ngữ khách quan của người trần thuật. Điều đó thể hiện
ngay ở cách xưng hô rất đỗi thân thương, gắn bó: “Việt” chứ
không phải anh hay chú bé, “chị Chiến” chứ không phải cô, chị,
“chú Năm” chứ không phải ông Năm, … Điều đó cũng thể hiện ở
màu sắc địa phương của lời trần thuật: “Chú nói ít, nhưng đã
nhậu vào ba hột là chú nói tới”, “Thím Năm vừa khóc vừa kể thôi
là kể”, “hai bên giáp mặt, ba cười hề hề, nhưng má chẳng thèm
dòm, hai mắt hứ một cái “cóc”, rồi đi thẳng” … Thật khó kể hết
được những ví dụ sinh động như thế. Nhiều người từng biểu
dương Nguyễn Thi rất thạo ngôn ngữ Nam bộ. Cần phải thấy
rằng, cách sử dụng ngôn ngữ của ông ở đây trước hết có tác
dụng làm nổi bật tâm lí những con người sống ở vùng đất ấy, sau
nữa mới gọi dậy không khí của một vùng, một thời…

Những đứa con trong gia đình thể hiện khá rõ tài năng của
Nguyễn Thi trên nhiều mặt: khả năng khái quát cao, khả năng
dựng cảnh, dựng người và mô tả tâm lí sâu sắc, khả năng vận
dụng ngôn ngữ Nam Bộ đầy linh hoạt, biến hóa và cả chất triết lí
rất riêng toát lên từ chính hiện thực chứ không phải từ những lời
trữ tình ngoại đề của tác giả. Tất nhiên, những phương diện tài
năng ấy không biểu lộ riêng rẽ. Chúng hòa lẫn vào nhau hết sức
tự nhiên đưa đến sức thuyết phục lớn cho tác phẩm, làm cho độc
giả khi đọc tác phẩm không còn thấy đó là văn mà chỉ thấy đó là
cuộc đời.