Kiến thức lớp 12
Những đứa con trong gia đình –
Nguyễn Thi-phần13
Tiếp cận văn bản "Những đứa con trong gia đình"
"Những đứa con trong gia đình" I. Về thể loại - loại hình

Là một truyện ngắn tiêu biểu của nền văn học cách mạng Việt
Nam 1945 - 1975, Những đứa con trong gia đình hiển nhiên
mang đậm tính sử thi và giàu cảm hứng lãng mạn (xem thêm
phần viết về tính sử thi ở bài Rừng xà nu). Tuy vậy, nói đến tác
phẩm này, người ta không thể không nói đến tính hiện thực sâu
sắc của nó. Nguyễn Thi quả là một nhà văn hiện thực chủ nghĩa
đích thực. Trong khi chịu sự chi phối của bối cảnh sáng tạo
chung, ông vẫn kiên trì theo đuổi những nguyên tắc sáng tạo của
mình, cố gắng tái hiện cho được diện mạo chân thực của hiện
thực thông qua những tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình.
Để xây dựng các tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình đó,
ông rất chú ý tới mối quan hệ giữa tính cá thể, cá biệt và tính khái
quát của hình tượng. Sự chính xác và sống động của các chi tiết
luôn được đề cao. Chi tiết nào cũng gây ấn tượng, như được lấy
"trực tiếp" từ đời sống, nóng hổi, giàu sức biểu hiện, giàu tính
thẩm mỹ. Chính công việc chuẩn bị tư liệu chu đáo, cẩn thận, việc
ghi chép miệt mài những điều mắt thấy tai nghe vào sổ tay đã hỗ
trợ đắc lực cho Nguyễn Thi ở phương diện này. Đọc từng trang
viết của ông, ta cảm nhận được một trữ lượng dồi dào những
kinh nghiệm sống thấp thoáng ở phía sau. Truyện ngắn mà nhiều
khi có sức chứa của một tiểu thuyết lớn. Tham vọng khái quát
của nhà văn luôn được thể hiện thông qua cách ông sử dụng

thảo nhưng tất thảy đều ngồn ngộn chất sống và giàu tính thẩm
mĩ chứng tỏ tác giả của nó là một tài năng văn học lớn.

Từng sống ở Nam Bộ trước Cách mạng và sau này lại tham gia
chiến đấu trên chiến trường ấy, Nguyễn Thi rất hiểu con người và
cảnh vật nơi này. Có thể nói ông là nhà văn của người nông dân
đồng bằng sông Cửu Long trong cuộc chiến tranh chống Mĩ ác
liệt. Ông đã trút tấm huyết xây dựng họ thành những nhân vật
văn học đáng nhớ đầy cá tính, có lòng yêu nước và lòng căm thù
giặc sâu sắc, sống bộc trực, hồn nhiên, giàu tình nghĩa.

Những đứa con trong gia đình là một trong những truyện ngắn
xuất sắc nhất của Nguyễn Thi rút từ tập Truyện và kí xuất bản
năm 1978. Truyện kể về những đứa con trong một gia đình nông
dân một lòng một dạ đi theo cách mạng và có những mối thù
riêng đối với quân giặc. Chiến và Việt - hai chị em đồng thời là hai
nhân vật chính của tác phẩm không còn cha mẹ. Cha bị địch giết
hồi chín năm (kháng chiến chống Pháp) còn mẹ thì chết vì trúng
đạn đại bác Mĩ. Họ lớn lên trong sự dìu dắt, đùm bọc của ông
Năm (người chú ruột) và sau này là của đoàn thể, đồng đội (một
gia đình mới thân thiết của họ). Tuy nói chuyện một gia đình
nhưng tác phẩm của Nguyễn Thi có khả năng ôm trùm hiện thực
rộng lớn. Số phận của mấy chị em ở đây cũng như cảnh ngộ gia
đình họ không phải chỉ có ý nghĩa cá biệt. Có biết bao người, bao
gia đình cũng phải gánh chịu những mất mát và đã vượt lên như
thế trong cuộc chiến tranh khốc liệt này. Hình tượng cuốn sổ gia
đình được nhắc tới mấy lần trong truyện có ý nghĩa nghệ thuật rất
quan trọng. Nó hé lộ cho ta thấy ý đồ nghệ thuật của nhà văn
muốn qua câu chuyện một gia đình mà đề cập những vấn đề khái
quát hơn. Lời của chú Năm trong truyện đã nói lên điều đó : "Chú

ông phong phú khiến cho các chi tiết mà ông lẩy ra bao giờ cũng
như giẫy trên trang sách, rất sinh động. Nhiều nhân vật chỉ xuất
hiện thoáng qua trong truyện nhưng đã kịp để lại một ấn tượng
khó quên, cả về hành động lẫn ngôn ngữ. Chú Năm của Chiến,
Việt thật dễ nhớ với "giọng hò đã đục và tức như gà gáy" ("Chú
hay kể sự tích của gia đình và cuối câu chuyện, thế nào chú cũng
hò lên mấy câu"). Giọng hò của người đàn ông trung niên này tuy
không hay nhưng chứa đựng một cái gì đó thật tha thiết khiến
cho chị em Chiến, Việt tuy thấy buồn cười nhưng vẫn rất cảm
động. Theo như lời kể trong tác phẩm, ông ít nói, nhưng những
câu nói của ông được hai chị em nhân vật chính khắc ghi trong
tâm khảm. Nó tương tự như những châm ngôn kết tinh của cả
một đời từng trải sông nước, lăn lộn với ruộng vườn và thuỷ
chung một dạ với cách mạng. Bên cạnh nhân vật chú Năm, hình
ảnh người má của chị em Chiến, Việt cũng hiện lên với những
nét chạm khắc rạch ròi. Đó là người đàn bà xốc vác, gan dạ, giỏi
thu xếp cả việc chung lẫn việc riêng.

Nguyễn Thi đã chọn được nhiều chi tiết thật tài tình để xây dựng
chân dung con người ấy. Nào là chuyện bà đi đấu tranh về bị cà
nông giặc bắn đuổi theo, một trái rơi bịch trước mặt, không nổ,
"bà đén dòm dòm rồi bỏ luôn vào rổ, cắp về" ; nào chuyện bà bế
con, dắt con đi đòi đầu chồng từ ấp trong tới ấp ngoài, vượt qua
sông về tới quận ; nào chuyện bà tần tảo sớm hôm làm lụng nuôi
con, miệng nói, tay làm, chưa dứt câu dặn con mà chân đã "đẩy
xuồng ra tuôt giữa sông" Đặc biệt, chi tiết bà đối mặt với quân
thù hai bàn tay to bản "phủ lên đầu đàn con đang nép dưới chân"
hoặc "dùa đàn con lại đàng sau tránh đạn" đã cho ta hình dung
đặc biệt rõ nét hình ảnh một người mẹ nơi Thành đồng Tổ quốc
những năm đánh Mĩ.

sợ mất chị trước những lời gạ gẫm đùa tếu của anh em. Trong
hành trang người lính của mình, ngoài cái võng, bộ quân phục,
Việt còn mang theo cái ná thun (súng cao su) - một vật bất li thân
từng gắn bó từ ngày cậu "để đầu trần, mình mẩy tèm lem sình
đất từ chỗ móc mương lên, lội tắt trong vườn, đi tìm chim". Tuy
còn rất trẻ con như thế, Việt đã chiến đấu rất dũng cảm không
thua kém ai. Việt đã dùng thủ pháp tiêu diệt được một chiếc xe
bọc thép của địch. Bị thương, Việt quyết bò đi tìm đồng đội. Nghe
tiếng xe, pháo của giặc, Việt nằm chờ với tâm niệm : "Tao sẽ chờ
mày ! Trên trời có mày, dưới đất có mày, cả khu rừng này chỉ còn
có mình tao. Mày có bắn tao thì tao cũng bắn được mày. Nghe
súng nổ, các anh tao sẽ chạy tới đâm mày ! Mày chỉ giỏi giết gia
đình tao, còn đối với tao thì mày là thằng chạy". Có bao nhiêu là
quyết tâm, bao nhiêu là niềm trìu mến với đồng đội, bao nhiêu là
sự coi thường, khinh bỉ kẻ thù thể hiện qua lời độc thoại ấy. Quả
thực, Việt đã là một người lính chững chạc trong khi còn mang
đầy đủ nét thơ ngây, trong sáng, đáng yêu của một cậu bé vừa
đến tuổi thành niên.

Nhìn chung, trong khi xây dựng nhận vật, Nguyễn Thi rất quan
tâm đến việc cá thể hoá. Nhân vật nao cũng có những nét riêng,
độc đáo hiện lên mồn một trước mắt độc giả. Chú Năm nói khác
má Việt và Việt nói khác chị Chiến. Lời nói của ai thể hiện rõ tính
cách người đó. Nhưng mặt khác, nhà văn cũng có ý thức nhấn
mạnh điểm giống nhau giữa họ. Chẳng thế mà ông nhiều lần qua
lời chú Năm, qua lời Việt so sánh Chiến với người má của cô, và
để người má ấy nói về Việt : "Đó, lại giống cái thằng cha nó rồi !".
Nói lên điểm giống nhau ở đây tức là nói đến nét bền vững trong
truyền thống một gia đình giàu tinh thần cách mạng, có lòng căm
thù giặc sâu sắc, sống rất mực tình nghĩa thuỷ chung. Đây chính

động này. Nó đã nói lên hết sức cô đọng về cuộc chiến đấu của
chúng ta : có yêu thương, có căm thù, có cái mất mát nhưng có
cái vĩnh hằng, có sự quyết liệt nhưng cũng có sự thanh thản, có
yếu tố hành động nhưng cũng có yếu tố tâm linh Và mùi hoa
cam, nó chỉ thoảng qua một lần mà thơm mãi. Trong văn Nguyễn
Thi, mùi hương "trữ tình" này thường chỉ được dùng rất dè sẻn,
nhưng chính vì vậy mà nó vô cùng quý, để lại trong lòng người
đọc những cảm nghĩ sâu xa.

Một thành công nữa rất cơ bản của Nguyễn Thi trong Những đứa
con trong gia đình là nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật. Ta đã
thấy phần nào điều đó qua việc phân tích cái tài của ông khi lựa
chọn các chi tiết đặc sắc làm nổi bật cá tính nhân vật ở trên. Cần
đặc biệt lưu ý rằng truyện ngắn này được tổ chức dựa trên dòng
hồi ức của nhân vật Việt khi bị thương trên trận địa. Miêu tả tâm lí
của người tỉnh táo đã khó mà ở đậy lại là tâm lí của con người
luôn nằm trong trạng thái giữa mê và tỉnh, hiển nhiên nhiệm vụ
nghệ thuật đặt ra càng khó bội phần. Nhưng nhà văn đã thể hiện
một cách xuất sắc trạng thái "chập chờn cơn tỉnh cơn mê" đó của
nhân vật. Bốn lần Việt "tỉnh dậy" trên trận địa, mỗi lần Việt nhớ gì,
nghĩ gì đều được nhà văn miêu tả rất cụ thể, tinh tế và chính xác.
Thông thường, mạch hồi tưởng của nhân vật trong bước khởi
đầu phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố dẫn dụ của ngoại cảnh. Tác
giả hiểu điều đó rất rõ. Tâm lí con người tuy phức tạp nhưng vẫn
diễn biến một cách có lôgic. Lần thứ hai Việt tỉnh dậy, nghe tiếng
ếch nhái kêu dậy lên, Việt tự nhiên nhớ về những đêm đi soi ếch,
nhớ "Khi đổ ếch vào thùng, chú Năm thế nào cũng sang". Thế là
hình ảnh chú Năm hiện lên với những câu hò và cuốn sổ gia đình
cùng ý nghĩa của nó. Lần thứ ba Việt tỉnh dậy, tiếng cu rừng nhắc
Việt nhớ tới chiếc ná thun, rồi chiếc ná thun nhắc tới hành trang

Những đứa con trong gia đình thể hiện khá rõ tài năng của
Nguyễn Thi trên nhiều mặt : khả năng khái quát cao, khả năng
dựng cảnh, dựng người và mô tả tâm lí sâu sắc, khả năng vận
dụng ngôn ngữ Nam Bộ đầy linh hoạt, biến hoá và cả chất triết lí
rất riêng, toát lên từ chính hiện thực chứ không phải từ những lời
trữ tình ngoại đề của tác giả. Tất nhiên, những phương diện tài
năng ấy không biểu lộ riêng rẽ. Chúng hoà lẫn vào nhau hết sức
tự nhiên đưa đến sức thuyết phục lớn cho tác phẩm, làm cho độc
giả khi đọc tác phẩm không còn thấy đó là văn mà chỉ thấy đó là
cuộc đời.