Kiến thức lớp 12
“Chiếc thuyền ngoài xa” –Nguyễn
Minh Châu-phần1
Hình tượng tác giả trong “Chiếc thuyền ngoài xa” Nguyễn Minh Châu (1930-1989) là một nhà văn đóng vai trò quan
trọng trong cả hai giai đoạn văn học Việt Nam trước và sau 1975.
Đối với ông, quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ không bao giờ
theo một lối mòn, chính vì thế, những sáng tác của ông sau
những năm sau khi đất nước giải phóng đã hoàn toàn khác biệt
với giai đoạn trước mà ông cho là “giai đoạn của văn nghệ minh
họa”.

Chiếc thuyền ngoài xa là một tác phẩm đặc sắc thể hiện rõ nét
nhất quan điểm sáng tác của ông sau này. Tác phẩm mang trong
mình tinh thần nhân đạo sâu sắc và một phong cách truyện độc
đáo của nhà văn đầy tài năng và nhân hậu. Chiếc thuyền ngoài
xa cũng được nói đến như một tác phẩm điển hình, đặc sắc cả về
nội dung và nghệ thuật trong giai đoạn văn học này. Những thành
công đó đã góp phần làm nổi bật hình tượng tác giả mà chúng ta
đang muốn nói tới trong Chiếc thuyền ngoài xa.

“Mỗi nhà văn, dù muốn hay không đều miêu tả chính mình trong
các tác phẩm một cách đặc biệt” (Goethe). Tác giả chính là trung
tâm làm nên nội dung và hình thức của tác phẩm, tác giả hiện
trong thế giới của tác phẩm chính là hình tượng tác giả. Đối với
mỗi thể loại, hình tượng tác giả được thế hiện khác nhau. Nếu
như ở thơ ca, đó chính là hình tượng cái Tôi thì ở văn xuôi, đó
chính là hình tượng người kể chuyện. Nhưng với mỗi nhà văn,
sáng tạo ra một tác phẩm đều phải chọn cho mình một cách kể

với sóng to gió lớn. Cảm quan của một nhà văn đã từng hướng
đến vẻ đẹp hoàn hảo và bao bọc nhân vật trong môi trường “vô
trùng” dường như đã thay đổi để hướng đến những con người
thực trong cuộc sống đầy khó khăn. Câu chuyện bắt đầu từ
chuyến đi thực tế của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng với nhiệm vụ
chụp một tấm ảnh “không có người. Hoàn toàn là thế giới tĩnh
vật.” Nhưng chính trong hành trình tìm kiếm vẻ đẹp của thiên
nhiên đó, người nghệ sĩ đã khám phá vẻ đẹp của chính con
người ẩn sau những thứ tưởng chừng như người ta không thể
chấp nhận được trong cuộc sống thường nhật. Sự hoá thân của
tác giả qua nhân vật Phùng đóng vai người kể chuyện trong tác
phẩm. Ở đó, nhà văn cũng muốn có điều kiện bộc lộ gần như
trực tiếp những suy nghĩ của mình trước một hiện thực được
nhìn ở tầm gần.

Thời gian trong truyện mở ra vào một ngày tháng bảy khi người
nghệ sĩ đã có một chuyến công tác đầy thành công trở về với
những bức ảnh nghệ thuật mà họ đã dày công làm việc suốt năm
tháng. Nhưng tất cả vẫn chưa làm hài lòng trưởng phòng đầy
kinh nghiệm và cầu toàn. “Một bức ảnh chụp cảnh sương trên
biển” là điều vô cùng khó khăn khiến cho Phùng phải lặn lội một
lần nữa để có được. Thời gian mà Nguyễn Minh Châu lựa chọn
có thể coi là thời gian tuyến tính, một sự lựa chọn khá đơn giản
nhưng lại có tác dụng làm cho câu chuyện trở nên chân thực và
chúng ta có cảm giác người kể chuyện đang kể lại câu chuyện
thực mà chính mình đã trải qua. “Năm ngày sau tôi đã có mặt ở
một vùng biển cách Hà Nội ngoài sáu trăm cây số”. Khoảng thời
gian hơn một tuần lẽ là những ngày ở vùng ven biển nơi Phùng
đã ở lại và tìm kiếm tác phẩm nghệ thuật của mình. Một khoảng
thời gian rất ngắn nhưng đã đủ để chứng kiến, để đi qua số phận

thuyền đánh cá đêm bằng vó bè”. Khoảng không gian mở ra
trước mắt người kể chuyện là khoảng không gian đối lập giữa sự
rộng lớn của vùng biển bao la và cuộc sống tù túng, nhỏ hẹp của
biết bao thế hệ gia đình làm nghề chài lưới. Họ đã giúp người
nghệ sĩ hiểu được những mảnh đời nhỏ bé và chính anh đã nhận
ra cái đẹp không phải chỉ nằm trong vẻ đẹp toàn mĩ của thiên
nhiên mà còn nằm trong chính những điều gần gũi nhất. Với nhan
đề Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu đã mở ra hình
tượng có ý nghĩa biểu tượng, như vẻ đẹp của một bức tranh toàn
bích, nhưng đằng sau hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp là cuộc sống
đầy khắc nghiệt, dữ dội và những số phận con người vật vã trong
cuộc mưu sinh. Hình ảnh vừa có ý nghĩa gợi tả vừa có ý nghĩa
biểu tượng. Nhân vật người kể chuyện dường như đã chọn cho
mình một vị trí khá thuận lợi để quan sát để chứng kiến và cảm
nhận về cuộc sống. Ban đầu câu chuyện là của chính anh và
không gian cũng mở ra cho nhân vật với công việc đi tìm những
bức ảnh nghệ thuật. Vùng biển miền Trung đã gợi ra cho anh
những hình ảnh về kỉ niệm chiến đấu một thời và giờ đây tất cả
đã đổi thay nhưng vẻ đẹp thiên nhiên nơi đây vẫn vẹn nguyên.
Nhưng chính trong câu chuyện của mình, anh không còn là môt
nhân vật thứ ba chứng kiến bên ngoài khoảng không gian của
nhân vật khác mà chính anh là nhân vật bước và không gian của
mình. Anh đã ở bãi biển hàng tuần liền, đã có những đêm nằm
cạch những con sóng trên bờ cát để đếm những ngôi sao trên
bầu trời khuya và chính những lúc như thế đã khiến anh thấy
mình cũng giống như người dân nơi đây cũng thấy mình thật nhỏ
bé giữa không gian bao la rộng lớn. Anh đã tự mình chọn cho
mình không gian để sáng tác, để nắm bắt nghệ thuật đôi khi chỉ là
bên trong những cỗ xe tăng còn sót lại sau thời chiến. Dường
như để nhân vật người kể chuyện của mình gắn với hình ảnh

kiến biết bao nhiêu cảnh đau thương mất mát và họ đã từng cầm
súng chiến đấu cho những điều tốt đẹp hơn nhưng hiện thực vẫn
còn là những góc khuất buộc họ phải tìm đến và không né tránh.
Họ không thể là những nghệ sĩ trốn vào trong những thứ ảo ảnh
của nghệ thuật mà quên đi cuộc sống và Phùng chính là con
người kiếm tìm của Nguyễn Minh. Ông đã không đi theo con
đường tìm kiếm những con người nghị lực vượt lên trên hoàn
cảnh khắc nghiệt của thực tại mà trong Chiếc thuyền ngoài xa,
nhà văn đã nói về những nghịch lý tồn tại như một sự thật hiển
nhiên trong đời sống con người. Bằng thái độ cảm thông và sự
hiểu biết sâu sắc về con người, ông đã cung cấp cho ta cái nhìn
toàn diện về cái đẹp cuộc sống, hiểu cả bề mặt lẫn chiều sâu.
Ông nhìn thân phận con người không còn là sự đề cao và đặt cho
họ những phẩm chất hoàn mĩ mà trên hết, ông đã chứng kiến và
tham gia vào chính cuộc đời của họ như một người bạn, thực sự
biết sẻ chia và đồng cảm. Hành động xông vào đánh người
chồng vũ phu của Phùng cũng chính là hành động của một con
người thực sự bởi “Bất luận trong hoàn cảnh nào tôi cũng không
cho phép hắn đánh một người đàn bà, cho dù đó là vợ và tự
nguyện rúc vào trong xó bãi xe tăng kín đáo cho hắn đánh”. Đó là
hành động của nhân vật tự ý thức được vai trò của mình trước
những cảnh mà anh chứng kiến và đó cũng là điều nhà văn muốn
mình không còn là người ngoài cuộc trước số phận của con
người. Nhưng kết thúc thiên truyện không phải là những điều mà
nhà văn muốn thay đổi cho cuộc sống của nhân vật mà là sự thấu
hiểu của Phùng, của Đẩu và tất cả người đọc về cuộc đời của
người đàn bà ấy. Đó thực sự là cuộc sống riêng tuy trong mắt
người ngoài đó là bất hạnh nhưng đối với chị đó cũng đủ để hạnh
phúc. Hạnh phúc ấy không phải là hạnh phúc cho riêng mình mà
là hạnh phúc của những đứa con. Ở đây, cho dù không muốn

thành, không che giấu, không đè nén. Đó là ngôi kể mang tính
hướng ngoại ở những hành động trực tiếp nhưng đôi khi nó cũng
mang tính hướng nội trong lời kể qua những cảm xúc nội tâm bên
trong “tôi trở nên bối rối”, tôi tưởng chính mình vừa khám phá
thấy”, “tôi chắc mẩm”, “tôi vô cùng ngạc nhiên” v.v Người kể
chuyện trong Chiếc thuyền ngoài xa mang trong mình một tâm
hồn nghệ sĩ, luôn hướng đến giao hòa và cảm nhận vẻ đẹp của
thiên nhiên “Tôi trở nên ngây ngất vào mỗi buổi sáng, bầu trời
không xanh biếc, cao thăm thẳm mà đượm một sắc giữa xanh và
xám, bầu trời như hạ thấp xuống và như ngưng đọng lại” nhưng
đồng thời anh cũng mang trong mình tấm lòng của một người lính
nhân hậu nỗi xót xa trước cuộc sống của những người dân chài
thấm đẫm trong giọng kể: “thường thường mỗi thuyền là một gia
đình, ngoài thuyền lớn còn có một chiếc mủng nhỏ để đi lại”.
Người xưa nói: “Văn như kỳ nhân”, xem văn là biết được người,
đọc tác phẩm là biết ngay tác giả. Với Chiếc thuyền ngoài xa,
thực sự Nguyễn Minh Châu đã thể hiện rõ nét phong cách văn
chương của mình. Chiếc thuyền ngoài xa mãi mãi là những khao
khát mà suốt đời muốn tìm kiếm và níu giữ nhưng để rồi khi tới
gần người nghệ sĩ mới phát hiện ra những sự thật ẩn sau vẻ đẹp
lung linh huyền ảo đó và nhận thức được vẻ đẹp thực sống giữa
cái ảo chính là vẻ đẹp ẩn sâu trong tâm hồn mỗi con người tưởng
chừng như bình thường nhất. Cách xây dựng nhân vật cũng thể
hiện cảm quan của nhà văn về con nguời. Họ đã đang và sống
cuộc sống bình dị, đó là một nhân vật Phùng hóa thân của chính
tác giả, một người mà hơn bao giờ hết, hiểu rõ rằng trước khi là
một nghệ sĩ biết rung động trước cái đẹp, hãy làm một người biết
yêu ghét vui buồn trước mọi lẽ đời thường tình, biết hành động
để có một cuộc sống xứng đáng với con người. Đó còn là người
phụ nữ không tên với vẻ ngoài xấu xí nhưng chứa đựng trong đó