Kiến thức lớp 10

"Đại cáo bình Ngô" - Nguyễn Trãi –phần7

Sự đóng góp của Nguyễn Trãi về khái
niệm dân tộc Xem xét định nghĩa dân tộc của Nguyễn Trãi, chúng ta thấy, ông
đã nêu lên 5 yếu tố thống nhất: văn hiến, lãnh thổ, phong tục,
chính quyền, nhân dân mà đại biểu là người anh tài, hào kiệt.
Định nghĩa của Nguyễn Trãi không nói đến yếu tố kinh tế, vì ông
xuất phát từ thực tế hình thành dân Việt Nam có những nét độc
đáo không giống như quy luật phổ biến của sự hình thành các
dân tộc khác trên thế giới.

Thế giới đã biết đến các nhà lãnh đạo quân sự tài ba của Việt
Nam. Một số trong họ đã được ghi vào bộ sử biên niên các nhà
quân sự nổi tiếng thế giới như Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Huệ, Võ
Nguyên Giáp Không chỉ đánh giặc giỏi mà người Việt Nam còn
đóng góp cho nhân loại nhiều nhà tư tưởng, nhiều nhà văn hoá
lớn tầm cỡ thế giới. Và không phải ngẫu nhiên mà UNESCO, khi
liệt kê các nhà văn hoá lớn của thế giới, đã phải dành chỗ để ghi
tên tuổi các nhà tư tưởng lớn của Việt Nam như Nguyễn Trãi,
Nguyễn Du, Hồ Chí Minh. Lịch sử dân tộc ta thật là vĩ đại, Cho
nên việc " tiếp tục khai thác, nghiên cứu sâu hơn, tổng kết khoa
học hơn di sản tư tưởng, trước hết là tư tưởng triết học, của ông
cha ta, chỉ ra cho được những giá trị lâu bền trong di sản đó, cố
gắng tìm trong đó bản sắc, những khía cạnh độc đáo cần kế thừa
và phát triển, giải thích cho được cái làm nên bản sắc độc đáo

dân tộc bền vững ngay trong thời Trung đại phong kiến mà không
phải chờ đến chủ nghĩa tư bản phát triển tạo thành một thị trường
chung. Có đủ điều kiện cho sự hình thành dân tộc song ý thức
một cách rõ rệt nhất, đầy đủ nhất về sự hình thành đó là cống
hiến tinh thần của Nguyễn Trãi, người có trình độ văn hoá cao, có
kiến thức quốc học lớn

Như vậy, các tác giả Việt Nam đã đề cập ít nhiều đến đóng góp
về khái niệm dân tộc của Nguyễn Trãi, song đáng tiếc là chưa có
những bài chuyên sâu về vấn đề này. Bài viết nhỏ này không có
tham vọng làm điều đó, mà chỉ dừng lại ở việc so sánh, đối chiếu
quan niệm về dân tộc của Nguyễn Trãi với các quan niệm về dân
tộc có trước và sau Nguyễn Trãi để thấy được sự cống hiến của
ông về vấn đề này, một sự đóng góp mang tầm cỡ thế giới, ở thế
kỷ XV, mà thế giới ít biết đến.

Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, trước Nguyễn Trãi đã có nhiều
nhà tư tưởng tìm cách đưa ra định nghĩa về dân tộc, các quan
niệm đó có những giá trị nhất định. Mầm mống của nó phải chăng
đã có từ thời Lý Bí. Dân tộc lúc đó thường được gọi là thành hay
bang, quốc hay nước. Sau khi quét sạch quân xâm lược ở thế kỷ
VI, Lý Bí đã vứt bỏ luôn tên gọi mà Trung Quốc đã áp đặt cho
nước ta như Giao Chỉ, Giao Châu, An Nam đô hộ phủ… và đặt
tên nước là Vạn Xuân (sau này nhà Đinh gọi là Đại Cồ Việt, nhà
Lý gọi là Đại Việt) để chứng tỏ sự cùng tồn tại ngang hàng với
các nước lớn ở Trung Hoa. Cùng với việc đổi tên nước là việc đổi
tên hiệu người đứng đầu từ Vương sang Đế: từ Trưng Vương,
Triệu Việt Vương sang Lý Nam Đế, Mai Hắc Đế, Đinh Tiên Hoàng
Đế. Điều đó thể hiện tinh thần độc lập tự chủ của người Việt. Sau
này, "Chiếu dời đô" của Lý Công Uẩn đã thể hiện rõ Việt Nam là

Bờ cõi sông núi đã riêng.
Phong tục Bắc, Nam cũng khác.
Trải Triệu, Đinh, Lý, Trần nối đời dựng nước.
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên, đều làm đế một phương.
Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau.
Song hào kiệt vẫn không hề thiếu”.

Đọc áng văn trên, có thể thấy Nguyễn Trãi đã tiến một bước dài
trong việc tìm kiếm khái niệm dân tộc, làm cơ sở cho cuộc đấu
tranh chống xâm lược. Quan niệm đó được hình thành trong quá
trình đấu tranh dựng nước và giữ nước, là cơ sở cho lý luận về
dân tộc độc lập và quốc gia có chủ quyền. Khái niệm dân tộc có
quan hệ gần gũi với một loạt các khái niệm khác như tổ quốc, xã
tắc non sông, lãnh thổ, bờ cõi… đến mức mà trong những trường
hợp nhất định, chúng có thể thay thế lẫn nhau. Chẳng hạn, Lê
Văn Hưu, Trần Quốc Tuấn, Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi đều nói
đến xã tắc. Vậy xã tắc là gì? "Xã tắc chính là thần đất phối hợp
với thần lúa để tượng trưng cho toàn thể gọi là xã tắc”. Trong Lễ
hiến phù ở Chiêu Lăng, Trần Nhân Tông đã viết:

“Xã tắc hai phen phiền ngựa đá.
Non sông ngàn thuở vững âu vàng".

Chính Nhuyễn Trãi đã dùng từ này để khẳng định quyền độc lập
của dân tộc:

"Xã tắc từ đây bền vững.
Non sông từ đậy đổi mới.
Để mở nền muôn thuở thái bình.
Để rửa nỗi ngàn thu sỉ nhục".

Đánh cho nó chích luân bất phản".

Song sự bổ sung này cũng không có gì mới hơn. Theo nhận xét
của Giáo sư Phan Ngọc, công thức ấy (công thức về dân tộc), ra
đời năm 1428, bốn trăm năm trước công thức dân tộc của giai
cấp tư sản và năm trăm năm trước công thức dân tộc của Stalin
rõ ràng là một cống hiên thế giới".

Năm 1913, Stalin đưa ra định nghĩa: “Dân tộc là một khối cộng
đồng người ổn định được thành lập trong lịch sử, dựa trên cơ sở
cộng đồng về tiếng nói, lãnh thổ, sinh hoạt kinh tế và tâm lý biểu
hiện trong cộng đồng văn hoá". Định nghĩa dân tộc của Stalin nêu
lên 4 yếu tố: kinh tế, ngôn ngữ, lãnh thổ, tâm lý trong đó yếu tố
kinh tế được coi là đặc trưng quan trọng nhất.

Xem xét định nghĩa dân tộc của Nguyễn Trãi, chúng ta thấy, ông
đã nêu lên 5 yếu tố thống nhất: văn hiến, lãnh thổ, phong tục,
chính quyền, nhân dân mà đại biểu là người anh tài, hào kiệt.
Định nghĩa của Nguyễn Trãi không nói đến yếu tố kinh tế, vì ông
xuất phát từ thực tế hình thành dân Việt Nam có những nét độc
đáo không giống như quy luật phổ biến của sự hình thành các
dân tộc khác trên thế giới. Do đặc điểm riêng mà sự hình thành
dân tộc ta không cần đến vai trò của giai cấp tư sản và chủ nghĩa
tư bản, không cần phải đợi đến quá trình thống nhất thị trường,
thuế quan là "tập trung các tư liệu sản xuất, và tích tụ tàisBản vào
trong tay một số ít người". Nguyên nhân của sự hình thành dân
tộc ta là do nhu cầu chống ngoại xâm và các thế lực thiên nhiên
hà khắc, buộc các tộc người sống trên lãnh thổ phải liên kết lại
thành một khối.
Sự đối chiếu nói trên cho thấy, Nguyễn Trãi đã xuất phát từ hoàn

cấp bách. Trước tình hình đó, chúng ta càng nhận thấy giá trí của
khái niệm dân tộc của Nguyễn Trãi, tầm vĩ đại của sự tiên tri vượt
trước thời đại của ông. Đã gần 600 năm trôi qua kể từ khi xuất
hiện khái niệm dân tộc ở Việt Nam, thế giới lại sôi động lên vấn
đề dân tộc và điều này càng nhắc ta gợi nhớ đến công lao to lớn
của Nguyễn Trãi. Những bài học của lịch sử về vấn đề dân tộc,
trong đó có sự đóng góp to lớn của Nguyễn Trãi, vẫn giữ nguyên
giá trị đối với hậu thế. Có được sự hiểu biết đúng đắn và vận
dụng linh hoạt vấn đề này sẽ giúp cho các nhà chính trị hàng đầu
thế giới có thể tránh được những bước đi sai lầm làm phương hại
đến sự thống nhất dân tộc làm ảnh hưởng đến sự ổn định của
khu vực và thế giới.