SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 của Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII về
những giải pháp chủ yếu trong giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ
phương pháp giáo dục –đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành
nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và
phương tiện hiện đại vào q trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự
nghiên cứu cho học sinh” ; “ Phương pháp giáo dục phổ thơng phải phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học,
mơn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào
thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” là
định hướng đổi mới phương pháp dạy học. Xuất phát từ những u cầu trên, trong
những năm học qua, việc đổi mới phương pháp dạy học ở các cấp học nói chung và
cấp THCS nói riêng đã và đang được áp dụng phổ biến ở tất cả các mơn học trong đó
có mơn Vật lý. Do tính chất đặc thù của mơn học được coi là khoa học thực nghiệm
như Vật lý thì việc cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học là một u cầu
quan trọng và phải thực hiện ngay.
Trong q trình dạy học mơn Vật lý ở trường Trung học cơ sở, việc vận dụng
các phương pháp dạy học Vật lý theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học
sinh được chia ra 4 phương pháp dạy học cơ bản sau:
- Phương pháp dạy học một hiện tượng Vật lý
- Phương pháp dạy học một đại lượng Vật lý.
- Phương pháp dạy học một định luật Vật lý.
- Phương pháp dạy học tiết bài tập, ơn tập Vật lý.
Trong 4 phương pháp dạy học nêu trên thì phương pháp dạy học một tiết bài tập,
ơn tập hoặc tổng kết chương là một trong những phương pháp dạy học mà đa số giáo
viên đều gặp rất nhiều khó khăn trong việc tổ chức lớp học, soạn giáo án, phân bố
thời gian…sao cho vừa đảm bảo về mặt kiến thức, vừa đảm bảo về mặt thời gian của
một tiết học và phải phù hợp với u cầu đổi mới.
Từ những kinh nghiệm của bản thân, qua nhiều năm áp dụng việc đổi mới
phương pháp dạy học bộ mơn Vật lý ở nhà trường THCS, đặc biệt là việc đổi mới

thì tiết ôn tập sẽ trở thành tiết học dò lại bài cũ, hay liệt kê lại kiến thức mà chưa làm
rõ, chưa khái quát cũng như hệ thống lại được toàn bộ nội dung hoặc mối liên hệ của
những kiến thức có trong chương, nói cách khác là dạy học theo kiểu tư duy một
chiều, chưa phù hợp với yêu cầu đổi mới. Một vấn đề nữa đó là đối tượng học sinh
của chúng ta thường rất đa dạng, ít đồng đều về mặt nắm bắt kiến thức, đây là một
vấn đề tác động không nhỏ trong quá trình dạy tiết ôn tập. Một thực tiễn ở các trường
là mỗi khi có thao giảng, dự giờ hoặc thi giáo viên giỏi thì đa số giáo viên đều rất
ngại khi gặp các tiết này, số đông là tránh né và chọn các tiết dạy bài mới dễ đạt hơn.
Để khắc phục những khó khăn trên, trong quá trình dạy học kiểu bài ôn tập,
tổng kết Vật lý ở trường trung học cơ sở, bằng nhiều biện pháp cũng như thay đổi
cách dạy theo hướng đổi mới, tôi đã thu được nhiều kết quả cao. Sau đây là những
vấn đề chung cần nắm đối với giáo viên khi dạy học kiểu bài ôn tập, tổng kết và các
bước cơ bản được rút ra từ những kinh nghiệm của bản thân khi dạy học kiểu bài này.
II/ NHỮNG BIỆN PHÁP ÁP DỤNG TRONG VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG
PHÁP DẠY HỌC KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT VẬT LÝ CẤP TRUNG
HỌC CƠ SỞ.
Để dạy tốt một tiết ôn tập Vật lý theo hướng tích cực của học sinh thì người
giáo viên cần nắm rõ các yêu cầu sau:
* Dạy học tiết ôn tập, tổng kết vật lý xét về bản chất là người giáo viên phải
giúp học sinh hệ thống được những kiến thức cơ bản có liên quan đến nội dung đã
học, qua đó lựa chọn và hướng dẫn học sinh giải một số bài tập có tính chất điển hình
trong phạm vi những kiến thức đã được học ở một số bài trước đó hoặc của cả
chương đó nhằm rèn luyện ở các em khả năng vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ
năng một cách tích cực, tự lực và sáng tạo. Cần chú ý ở đây, tiết ôn tập không phải là
nhắc lại các kiến thức đã học mà là để giúp học sinh tìm ra mạch kiến thức cơ bản
của một nội dung đã được học
* Cấu trúc của kiểu bài ôn tập, tổng kết.
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 2
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi


với phần vận dụng tùy theo khả năng nhưng phải xem hoặc làm trước ở nhà. Nếu là
tiết ôn tập mà nội dung bài tập đã cho sẵn trong sách giáo khoa giáo viên cũng yêu
cầu học sinh phải làm trước ở nhà. Trong trường hợp tiết ôn tập thuộc tiết thêm theo
phân phối chương trình hoặc không có nội dung quy định sẵn thì giáo viên phải lựa
chọn một số câu hỏi, bài tập phù hợp và làm thành đề cương ôn tập cụ thể để học
sinh có cơ sở ôn tập trước.
Ví dụ: Vật lý 6 tuần 9 tiết * có thêm tiết ôn tập, giáo viên phải ra đề cương theo
từng đơn vị kiến thức cơ bản thuộc 8 bài học trước đó (không nhất thiết bài nào cũng
phải có câu hỏi hoặc bài tập mà ra theo hệ thống và có liên quan với nhau…). Khi
soạn các nội dung ôn tập đối với tiết học này nên phân bố theo từng cấp độ nhận thức
và phải phù hợp với trình độ học sinh ở mỗi lớp.Có thể soạn hệ thống câu hỏi ôn tập
cho tiết này theo trình tự sau:
a) Tự kiểm tra:
+ Nêu trình tự các bước đo độ dài của một vật.
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 3
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
+ Nêu cách đo thể tích của một vật rắn không thấm nước có hình dạng
phức tạp.
+ Khối lượng của một vật cho ta biết gì. Đơn vị khối lượng thường
dùng.
+ Thế nào là hai lực cân bằng? Khi tác dụng lực lên một vật nó thường
gây ra những biến đổi nào?
+ Trọng lực là gì? Nêu phương và chiều của trọng lực. Đơn vị lực.
b) Vận dụng:
* Trắc nghiệm:
Câu 1: Đo chiều dài của SGK Vật lý 6 bằng thước đo có GHĐ là 30cm và
ĐCNN là 2mm. Kết quả nào ghi sau đây là đúng ?
A. 23,8 cm ; B. 23,9 cm ; C. 24 cm ; D. 24,1 cm

Khi học sinh đã có được hệ thống câu hỏi ôn tập trước thì giáo viên yêu cầu
học sinh về nhà chuẩn bị trước, ghi chép ra những điều chưa hiểu, những bài chưa
làm được … để đến lớp trao đổi thêm với bạn bè hoặc hỏi thêm giáo viên.
- Tùy theo nội dung bài học cần phải có hoạt động nhóm giáo viên nên phân
công các nhóm học tập từ trước để không mất thời gian ở tiết học phải thực hiện khâu
này.
- Để có nội dung phù hợp và mang tính hệ thống đúng đặc trưng của kiểu bài
ôn tập, tổng kết giáo viên phải có sự lựa chọn trước các câu hỏi hoặc bài tập khác
nhau để yêu cầu học sinh phải thực hiện trong tiết học đó mà không nhất thiết phải
làm hết tất cả nội dung mà sách giáo khoa trình bày trong bài ôn tập hoặc tổng kết.
Trong đó bao gồm:
+ Các bài tập từ đơn giản đến phức tạp
+ Các bài tập định tính, bài tập tính toán, các bài tập trắc nghiệm khách quan
về các vấn đề lý thuyết ( Mức độ biết và hiểu) và các bài tập tự luận ( thường là các
bài tập tính toán hoặc giải thích một vấn đề nào đó)
+ Các bài tập có nhiều cách giải khác nhau.
+ Các bài tập để ra thêm cho học sinh khá và giỏi, trong khi chờ đợi các học
sinh khác chưa giải xong bài tập mà giáo viên ra chung cho cả lớp hoặc kết hợp
chung trong một bài tập nhưng những câu hỏi này phải nằm ở ý cuối của bài.
Chú ý: Đối với các tiết ôn tập mà kiến thức cần được củng cố chủ yếu là các
câu hỏi lý thuyết hoặc bài tập định tính thì hệ thống câu hỏi ôn tập phải được chọn
lọc như là một bài tập lớn có liên quan mật thiết với nhau và hỗ trợ cho nhau theo
một trình tự logic. Do đó khi lựa chọn các nội dung cho tiết ôn tập này chúng ta cần
chọn khoảng từ 5 đến 7 câu trắc nghiệm và từ 3 đến 5 bài tập định tính và tuân theo
quy trình như sau:
Nhận biết Thông hiểu Vận dụng
Yêu cầu trên là rất quan trọng để tiết học thành công, nếu giáo viên và học sinh
có sự chuẩn bị tốt phần này thì nội dung tiết học sẽ đảm bảo được về mặt thời gian và
tiết học sẽ phong phú, sôi nổi hơn.
* Bước 2 : Lên lớp

đáp án của bạn thứ hai ? Sau khi học sinh giơ tay lựa chọn giáo viên ghi lại số lượng
học sinh lựa chọn ở mỗi phương án lên bảng. Lúc này không khí học tập của lớp sẽ
sôi nổi hơn, học sinh cả lớp sẽ tập trung hơn để xem nhóm nào thắng. Khi đó giáo
viên sẽ hỏi đại diện mỗi nhóm giải thích tại sao lại chọn phương án đó, cuối cùng
giáo viên thông báo kết quả cuối cùng.
+ Hoạt động 2: Tiếp theo giáo viên đề nghị học sinh cả lớp cùng giải khoảng 2
đến 3 bài tập tự luận, tùy theo số bài và trình độ học sinh mà ấn định thời gian cho
phù hợp. Các bài tập tự luận định tính hay định lượng tùy theo từng chương, từng
phần hoặc khối lớp để lựa chọn. Khi chọn ra các bài tập nên đi từ đơn giản đến phức
tạp sao cho phù hợp và có tác dụng phát triển ở nhiều đối tượng học sinh năng lực
vận dụng kiến thức và kỹ năng một cách tích cực và sáng tạo trong việc giải các bài
tập này. Cần lưu ý trước khi học sinh tự giải mỗi bài tập có tính tổng hợp, giáo viên
nên yêu cầu 1 đến 2 em phải nêu được những kiến thức cần phải vận dụng để giải bài
tập đó. Yêu cầu này sẽ giúp học sinh hệ thống được kiến thức có liên quan mật thiết
với nhau, hỗ trợ cho nhau.
Giáo viên để cho từng học sinh tự lực giải mỗi bài tập tự luận trong khoảng
cho phép và phù hợp với mức độ khó, dễ của bài, sau đó đề nghị một học sinh đứng
tại chỗ trình bày cách giải và nêu đáp số trước cả lớp ( nêu ngắn gọn) và đề nghị các
học sinh khác nhận xét cách giải của học sinh này cũng như nêu phương án giải của
mình nếu có. Nếu việc tìm ra cách giải khác là khó đối với học sinh thì giáo viên nên
tổ chức thảo luận theo nhóm để mỗi nhóm đề xuất cách giải khác. Sau đó một vài
nhóm trình bày cách giải này cho cả lớp. Các nhóm khác nhận xét và đánh giá ưu,
nhược điểm của cách giải này.
Đối với học sinh khá, giỏi sẽ giải mỗi bài tập xong trước các học sinh khác,
giáo viên có thể đề nghị các em này tìm cách giải khác hoặc giải một bài tập khác có
phần phức tạp hơn mà giáo viên đã có sự chuẩn bị.
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 6
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC

thức và kỹ năng để giải quyết các tình huống cụ thể ở mỗi bài tập, nghĩa là để giải
được bài tập này học sinh phải tích cực và sáng tạo. Nói cách khác là trong những bài
tập để ôn tập thì nội dung của nó phải phủ kín toàn bộ những kiến thức cơ bản của
các phần hoặc chương đã được học và phù hợp với mọi trình độ học sinh của lớp.
Điều này cũng đòi hỏi giáo viên phải nắm vững trình độ học sinh ở mỗi lớp để từ đó
đề ra nhưng phương án hợp lý trong việc lựa chọn những kiến thức để đưa vào tiết
học.
- Giáo viên một mặt cần chọn các bài tập để tạo ra cơ hội cho học sinh trao đổi,
thảo luận nhóm, tạo ra các tương tác giữa học sinh với học sinh và giữa giáo viên với
học sinh, nhưng mặt khác làm việc theo nhóm lại đòi hỏi có nhiều thời gian nên sẽ rất
hạn chế trong khoảng thời gian 45 phút của một tiết học. Mâu thuẩn này đòi hỏi giáo
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 7
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
viên có sự cân đối thời gian sao cho hợp lý các hoạt động học tập của học sinh, trong
đó tùy theo từng đối tượng học sinh của mỗi lớp mà ưu tiên loại hoạt động nào.
III/ VÍ DỤ MINH HỌA GIÁO ÁN TIẾT DẠY TỔNG KẾT CHƯƠNG VẬT LÝ 9.
Tuần 10 – Tiết 20
Tên bài: ÔN TẬP TỔNG KẾT CHƯƠNG I: ĐIỆN HỌC
A/ MỤC TIÊU :
- Tự ôn tập và tự kiểm tra được những yêu cầu về kiến thức và kỹ năng của
toàn bộ chương I.
- Vận dụng được những kiến thức và kỹ năng để giải các bài tập trong chương.
- Có ý thức về sự chuẩn bị, tinh thần hợp tác, tính cẩn thận và sự chính xác
trong quá trình làm bài tập.
B/ CHUẨN BỊ:
* Giáo viên:
- Phân công nhóm học tập từ tiết học trước đó.
- Chuẩn bị các phương án trợ giúp khi học sinh trả lời các câu hỏi từ câu thứ 1

( Câu c dành cho học sinh khá, giỏi)
Bài 2: Một biến trở có điện trở lớn nhất là 50
Ω
được quấn bằng dây nikêlin có
S=0,1mm
2
và có
ρ
= 0,4.10
-6
Ω
m
a) Tìm chiều dài của dây nikêlin
b) Đặt biến trở ở giá trị R
x
=30
Ω
và mắc nối tiếp với 1điện trở R=10
Ω
rồi đặt vào
2 đầu đoạn mạch này một hiệu điện thế U= 12V. Vẽ sơ đồ mạch điện và tìm hiệu
điện thế giữa 2 đầu dây của biến trở khi đó.
c) Có thể điều chỉnh con chạy của biến trở để cường độ dòng điện trong mạch đạt
giá trị là 0,15A được không? Vì sao?
( Câu c dành cho học sinh khá, giỏi)
* Học sinh:
- Làm trước ở nhà phần tự kiểm tra từ câu số 1 đến hết câu số 6
- Làm phần vận dụng trắc nghiệm khách quan từ câu số 12 đến hết câu 15
- Xem lại các bài tập định lượng có liên quan đến kiến thức thuộc các câu từ 1
đến 6.

về chọn phương án trả lời câu hỏi
giáo viên có thể sử dụng phương
pháp “công não” để nắm kết quả
lựa chọn của cả lớp, qua đó có
thể kết luận cuối cùng và ghi
bảng kết quả đúng nhất.
- Sau khi học sinh đã thảo luận
xong giáo viên chốt lại những
nội dung cơ bản nhất và nhận xét
ý thức, tinh thần tham gia thảo
luận của mỗi tổ, biểu dương
những tổ có ý thức học tập tốt
nhất.
HOẠT ĐỘNG 3 (25phút)
- Lớp phó học tập báo
cáo tình hình chuẩn bị
bài theo yêu cầu của
giáo viên

- Các nhóm sau khi
trao đổi và thống nhất
các phương án trả lời
những nội dung theo
yêu cầu của giáo viên
thì phân công đại diện
đặt câu hỏi cho nhóm
khác những ý mà
nhóm muốn tham
khảo kết quả.
- Các nhóm có thể

1 1 1
td
R R R
= +
 R
tđ
=
1 2
1 2
R R
R R+
+ R=
ρ
l
s
Kết quả câu hỏi trắc
nghiệm.
12/ C
13/ B
14/ D
15/ A
16/ D
II/ GIẢI CÁC BÀI
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 9
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
Trao đổi phương pháp giải các
bài tập định lượng.
- GV: Treo bảng phụ đã ghi sẵn

trả lời: ĐL Ôm, đoạn
mạch nối tiếp, song
song, hỗn hợp.
- Một học sinh nêu
cách giải câu a và câu
b của mình. Đọc đáp
số câu này để cả lớp
đối chiếu.
- Một hoặc 2 học sinh
khác khác đánh giá
hoặc nêu cách giải của
mình.
- Học sinh trình bày
cách giải câu c, một
hoặc hai học sinh khác
có thể nhận xét hoặc
nêu cách giải của
mình
TẬP ĐỊNH LƯỢNG
Bài 1:
Tóm tắt:
U
AB
= 12V
R
1
nt R
2
R
1

3
= 0
I ?
Giải:
a) Điện trở tương
đương của mạch điện
R
tđ
=R
1
+R
2
=10+6=16
Ω
Hiệu điện thế giữa 2
đầu mỗi điện trở.
I=U/R
tđ
= 12/15=0,75A
Vì R
1
nt R
2
nên I
1
=I
2
=I
U
1

23
=
6.3
2
6 3
= Ω
+

R
tđ
= 10 +2 =12
Ω
Cđdđ trong mạch chính
và qua mỗi điện trở.
I=U/R
tđ
=12/12=1A
Vì R
1
ntR
23
nên I
1
=I
23
=I
= 1A
U
23
=I

0
6 0
= Ω
+
Mạch điện chỉ còn R
1
mắc vào hai điểm AB.
Ta có I=12/10=1,2A
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 10
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
- GV nhận xét và gọi một học
sinh trình bày đúng nhất lên bảng
giải.
- Tiếp theo GV treo bảng phụ có
ghi nội dung bài tập 2 lên bảng,
cho HS đọc đề, phân tích tóm tắt
đầu bài chỉ ra được các đại lượng
đã cho và các đại lượng cần tìm ,
tiến hành thảo luận theo nhóm để
giải.
- Sau khoảng 3 phút GV gọi đại
diện 1đến 2 nhóm đứng tại chỗ
nêu cách giải của mình. GV chú
ý cách trình bày câu c
- GV gọi đại diện một nhóm lên
bảng giải. Yêu cầu các HS khác
tiến hành tự giải, GV đi kiểm tra
quá trình làm bài của HS

2

ρ
= 0,4.10
-6
Ω
m
a) l =?
b) Đặt R
x
=30
Ω
R
x
nt R ; R=10
Ω
U= 12V
- Vẽ sơ đồ mạch điện ?
- U
bt
=?
c) Tìm R
x
để I=0,15A
Giải
a) Chiều dài của dây
làm biến trở.
6
6
.

I
x
=I=0,3A
U
x
=I.R
x
=0,3.30=9V.
c) Khi I= 0,15A chạy
trong mạch chính thì
điện trở tương đương
của mạch phải là:
R
tđ
=U/I=12/0,15=80
Ω
Vì R không đổi nên R
x
khi đó là
R
x
=R
tđ
-R=80-10=70
Ω
Do điện trở lớn nhất
của biến trở là 50
Ω
nên
không thể điều chỉnh

khắc sâu được những kiến thức quan trọng theo một hệ thống. Kết quả đến cuối mỗi
năm học, tỷ lệ học sinh đạt khá, giỏi cụ thể như sau:
+ Năm học 2008-2009: Xếp loại Giỏi: 17% , Khá: 45,8% , Yếu: 2,5% , Kém: 0%
Đạt học sinh giỏi vòng huyện: 02 em
Đạt học sinh giỏi vòng tỉnh: 02 em
+ Năm học 2009-2010: Xếp loại Giỏi: 29% ,Khá: 61,7% ,TB: 9,3%
Đạt học sinh giỏi vòng huyện: 05 em
Đạt học sinh giỏi vòng tỉnh : 05 em (01 giải nhất, 01 giải nhì, 02 giải ba, 01
giải khuyến khích)
* Sáng kiến trên đã được hội đồng chuyên môn Phòng Giáo dục Đầm Dơi phổ
biến trong toàn huyện từ tháng 12 năm 2009 được nhiều đồng nghiệp áp dụng và đem
lại kết quả cao.
Quách Phẩm, ngày 10 tháng 03 năm 2010
Người viết
Nguyễn Văn Hải

Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 12
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC
Người thực hiện : Nguyễn Văn Hải 13
Đơn vị : THCS Quách Phẩm-Đầm Dơi