Rèn luyện các thao tác tư duy trong dạy học môn hoá
học ở trường phổ thông

Chúng ta đã biết việc phát triển tư duy là một khâu rất
quan trọng trong quá trình dạy học. Có ba phương pháp
hình thành phán đoán mới: qui nạp, suy diễn và loại suy.
Ba phương pháp tư duy này có quan hệ chặt chẽ với các
thao tác tư duy: phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát
hoá …
Chúng ta sẽ tìm hiểu các thao tác tư duy cụ thể:
1. Phân tích
“Là quá trình tách các bộ phận của sự vật, hiện tượng tự
nhiên của hiện thực với các dấu hiệu và thuộc tính của
chúng cũng như các mối liên hệ và quan hệ giữa chúng
theo một hướng xác định”.
Xuất phát từ góc độ phân tích các hoạt động tư duy đi
sâu vào bản chất thuộc tính của bộ phận từ đó đi tới
những giả thiết và những kết luận khoa học. Trong học
tập hoạt động này rất phổ biến. Ví dụ: Muốn giải một
bài toán hóa học, phải phân tích các yếu tố dữ kiện từ đó
mới giải được.
2. Tổng hợp
“Là hoạt động nhận thức phản ánh của tư duy biểu hiện
trong việc xác lập tính thống nhất của các phẩm chất,
thuộc tính của các yếu tố trong một sự vật nguyên vẹn
có thể có được trong việc xác định phương hướng thống
nhất và xác định các mối liên hệ, các mối quan hệ giữa
các yếu tố của sự vật nguyên vẹn đó, trong việc liên kết
và liên hệ giữa chúng và chính vì vậy đã thu được một
sự vật và hiện tượng nguyên vẹn mới”.
Như vậy tư duy tổng hợp cũng được phát triển từ sơ

Khái quát hoá là hoạt động tư duy tách những thuộc tính
chung và các mối liên hệ chung, bản chất của sự vật,
hiện tượng tạo nên nhận thức mới dưới hình thức khái
niệm, định luật, qui tắc.
- Khái quát hoá cảm tính: diễn ra trong hoàn cảnh trực
quan, thể hiện ở trình độ sơ đẳng.
- Khái quát hoá hình tượng, khái niệm: là sự khái quát
cả những tri thức có tính chất khái niệm bản chất sự vật
và hiện tượng hoặc các mối quan hệ không bản chất
dưới dạng các hình tượng hoặc trực quan, các biểu
tượng.
Tư duy khái quát hoá là hoạt động tư duy có chất lượng
cao, sau này khi học ở cấp học cao, tư duy này sẽ được
huy động một cách mạnh mẽ vì tư duy khái quát hoá là
tư duy lí luận khoa học.