Động vật không xương sống ( phần 9 )
Đặc điểm phát triển ở Côn trùng
Phát triển phôi: Trứng côn trùng là trứng trung noãn hoàng nên phân cắt
bề mặt. Trong quá trình phát triển phôi có hình thành màng ngoài và
màng trong tạo thành xoang bao phôi che chở cho phôi khỏi bị khô và va
chạm. Đến cuối giai đoạn phôi, đã có hiện tượng phân đốt và hình thành
phần phụ ở phần đầu và phần ngực, còn phần bụng chỉ là mầm phần phụ,
có thể tiêu biến hay biến đổi sau này.
Phát triển hậu phôi: Có 3 kiểu phát triển hậu phôi:
+ Ở côn trùng không có cánh thì phát triển trực tiếp, không có biến thái.
Con non có những nét cơ bản giống với trưởng thành, chưa có đủ số đốt
bụng, sau lần lột xác thứ nhất mới đầy đủ.
+ Ở côn trùng có cánh thì phát triển có biến thái, nghĩa là sâu
non mới nở không giống với dạng trưởng thành. Tuỳ theo mức độ biến
thái mà chia ra: Biến thái không hoàn toàn và biến thái hoàn toàn:
Biến thái không hoàn toàn: Thường gặp ở côn trùng có cánh thấp như các
bộ Cánh thẳng, Chuồn chuồn, Phù du, Cánh nửa, Cánh đều, Cánh da,
Cánh giống Vòng đời có 3 pha phát triển là trứng, thiếu trùng và trưởng
thành. Sâu non mới nở ra khá giống với trưởng thành và được gọi là thiếu
trùng (ví dụ như chưa có cánh, chưa đủ số đốt, chưa có hệ sinh dục thứ
cấp.). Sau một số lần lột xác (trung bình 4 - 5 lần) để hoá trưởng thành
(hình 9.48).

Biến thái hoàn toàn: Thường gặp ở các bộ Cánh cứng, Cánh vảy, Cánh
màng, Hai cánh Vòng đời có 4 pha phát triển là trứng, ấu trùng, nhộng
và trưởng thành.

Ấu trùng nở ra từ trứng khác hẳn trưởng thành về đặc điểm hình thái, đặc
điểm sinh học. Ví dụ như ấu trùng bướm ăn lá cây, có phần phụ kiểu
nghiền, còn bướm thì hút mật hoa, có phần phụ miệng hút. Từ ấu trùng để
đến được giai đoạn trưởng thành, ấu trùng phải lột xác nhiều lần và trải

hình. Ví dụ ở Việt Nam bướm vàng Terias hecabe về mùa đông có thêm
vân hung đỏ ở mặt dưới cánh. Ngoài ra cách trang trí trên cánh cũng rất
khác nhau ở dạng mùa hè và mùa đông. Hiện tượng nhiều hình là các
kiểu hình thái trong cùng một giai đoạn phát triển và chúng có biến đổi
hình dạng ngoài nhằm phù hợp với chức năng. Ví dụ trong tổ mối có mối
thợ, mối chúa, mối lính
Màu sắc và hình dạng ngụy trang (mimetisme) là hiện tượng phổ biến của
côn trùng trưởng thành. Màu sắc ngụy trang có thể là màu sắc tổng quát
(hoà lẫn chung với màu sắc chung của môi trường) hay màu sắc đặc trưng
(giống màu sắc của môi trường đến chi tiết). Ví dụ như loài bướm lá
Kalina inachus phổ biến ở vùng rừng núi Hoà Bình, Ninh Bình, Thanh
Hoá khi đậu rất giống với chiếc lá khô. Một số loài côn trùng khác thì
có màu sắc báo hiệu hay đe doạ, các màu này rất tương phản và sặc sỡ dễ
thấy. Ví dụ như vành đen trên nền đỏ của bọ rùa Coccinella repanda,
màu vàng lẫn với màu đỏ và màu đen có tác dụng đe doạ rất mạnh của
ong Eumenes.
Nhiều loài côn trùng bắt chước hình dạng và màu sắc của các loài có nọc
độc để bảo vệ mình như bướm Trochilium apiforme mất vảy trên cánh và
bắt chước hình dạng của ong Vespa crabo hay loài bướm Papilio
dardanus cái mất đuôi cánh để bắt chước theo 3 loài bướm khác có khả
năng miễn dịch (2 loài thuộc giống Amaurius và 1 loài thuộc giống
Danais).
Hiện tượng đình dục (diapause): Là thời kỳ tạm ngừng hoạt động
và sinh trưởng của côn trùng và có thể xảy ra bất cứ pha phát
triển nào của côn trùng (trứng, ấu trùng, nhộng hay trưởng thành).
Đây là một hiện tượng sinh lý bình thường, gắn liền với sự thay đổi
điều kiện của môi trường như thiếu thức ăn, tăng hay giảm nhiệt độ, độ
ẩm, ánh sáng. Ví dụ ở Việt Nam kén sâu sòi thường đình dục từ tháng 11
đến tháng 3 năm sau, ứng với thời gian lá sòi rụng hết, đến đầu tháng 4,
lúc cây sòi đâm lộc thì cũng là lúc hoá trưởng thành.

du) hay đẻ nhiều lần. Số lượng trứng sai khác nhau tuỳ loài (suốt đời họ
Meloidae đẻ 6.000 trứng, ong chúa đẻ 1,5 triệu trứng, mối chúa vài chục
triệu trứng ). Phương thức đẻ trứng cũng khác nhau: Đẻ từng cái hay đẻ
cả cụm, trứng để trần hay có bao bọc trong kén. Hình dạng trứng cũng rất
sai khác nhau: hình giỏ, hình cầu, hình chai, hình lọ
Trong sinh sản hữu tính gặp:
Hiện tượng đực cái cùng cơ thể: Có một số ít loài trên cơ thể có cả tính
đực và cái như rệp bông Icerya purchasi (có tới 99% số cá thể). Trong
tuyến sinh dục con cái có cả trứng và tinh trùng (một phần tế bào mặt
ngoài của tuyến sinh dục phát triển thành trứng, phần tế bào phía trong
hình thành nên tinh trùng). Sự thụ tinh xảy ra trong 1 cá thể, đẻ trứng.
Sinh sản đơn tính sinh (trinh sản – parthenogenes): Trứng con cái
đẻ ra không qua thụ tinh vẫn phát triển bình thường. Có thể trinh sản
độc lập như ở mối có trứng không thụ tinh thành con đực, hay xen kẽ với
lưỡng tính có chu kỳ như rệp muội (nhiều lần trinh sản, 1 lần lưỡng tính).
Sinh sản sâu non: Một số loài thuộc họ muỗi năn (Cecidomyiidae), Bọ
chỉ hồng (Chironomidae), họ Micromatidae bộ Cánh cứng ấu trùng
có buồng trứng chín và trứng không qua thụ tinh vẫn hình thành nên ấu
trùng mới, ấu trùng này sau đó lớn đẫy thì đục cơ thể mẹ chui ra và tiếp
tục phương thức sinh sản của con mẹ.
Sinh sản đa phôi: Từ một trứng phát triển thành nhiều cá thể, trong đó có
một phôi có nguồn gốc từ sinh sản hữu tính điển hình, còn các phôi khác
có nguồn gốc từ sinh sản vô tính bằng cách phân chia. Số lượng phôi sai
khác nhau (từ 2 – 2.000 phôi). Thường gặp ở các loài ong ký sinh thuộc
họ Chalcidae, Braconidae
Sinh sản noãn thai sinh (đẻ con): phôi phát triển trong cơ thể mẹ ra ngoài
dưới dạng ấu trùng. Thường gặp ở họ rệp muội (Aphidae), Ruồi
Tachnidae, Ruồi nhà Muscidae