Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Mở đầu
I. Tính cấp thiết của đề tài.
Trên thế giới hiện nay, nhiều quốc gia tởng đã ổn định nhng bên trong đó
vẫn còn những vấn đề thách thức đòi hỏi phải có những cách giải quyết thích
ứng, phù hợp với quyền lợi quốc gia. Sự kiện nhà nớc Đông Ti-mo ra đời ngày
20/5/2002 đợc thế giới và khu vực rất quan tâm. Đối với Đông Nam á, nhà nớc
Đông Ti-mo ra đời tác động tới chính sách đối ngoại của các nớc. Ngay sau
ngày tuyên bố độc lập đã có hàng chục quốc gia thiết lập quan hệ ngoại giao với
Đông Ti-mo và Đông Ti-mo sẽ là thành viên của ASEAN (hiệp hội các quốc gia
Đông Nam á). Điều đó khẳng định ASEAN ngày càng cờng thình và ổn định.
Việt Nam cũng đã thiết lập quan hệ ngoại giao vói Đông Ti-mo, và việc
hợp tác phát triển kinh tế giữa hai nớc sẽ thực hiện trong tơng lại. Chính vì vậy,
trớc mắt Việt Nam cần nghiên cứu, theo dõi, nắm bắt những thông tin về nhà n-
ớc Đông Ti-mo để đa ra những chính sách phù hợp với lợi ích quốc gia. Tuy
mới ra đời, kinh tế còn nghèo song trong tơng lai tiềm năng kinh tế của Đông
Ti-mo rất giàu có, thu hút đợc sự quan tâm của nhiều quốc gia. Việc theo dõi
những thông tin về tình hình Đông Ti-mo và các quốc gia có liên quan tới Đông
Ti-mo đã thúc đẩy ngời viết chọn đề tài: Tình hình Đông Ti-mo Quốc gia trẻ
nhất thế giới thông qua sự phản ánh của báo chí từ đầu năm 2002.
II. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
Các đối tợng nghiên cứu chủ yếu trong tiểu luận này là các tin, bài, phản
ánh tình hình nhà nớc Đông Ti-mo sau khi độc lập.
Phạm vi nghiên cứu của tiểu lận là nội dung và hình thức thể hienẹ của
các tin, các bài qua các tờ báo Nhân Dân , Quốc tế , Tin tức , Quân đội
Nhân dân , Đại đoàn kết , Lao động , Sức khỏe và đời sống , Nhà
báo và công luận từ đầu năm 2002 đến tháng 8 năm 2002.
Bên cạnh đó, ngời viết còn khảo sát, tham khảo một số báo, tạp chí và
các tài liệu khác liên quan đến sự kiện trên.
III. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
1

đến nay.
2
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
3
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Ch ơng một
Tình hình Đông Ti-mo Quốc gia trẻ nhất thế giới
qua sự phản ánh của các báo Nhân Dân, Quốc tế, Tin
tức, Quân đội Nhân dân, Đại đoàn kết, Lao động,
Sức khỏe và đời sống, Nhà báo và công luận từ đầu
năm 2002 đến tháng tám năm 2002.
I. Vài nét về lịch sử quốc gia trẻ Đông Ti-mo
1. Đất nớc và con ngời
Đông Ti-mo có diện tích 14.874 Km
2
, với 722.811 dân gồm hai cộng
đồng chính là ngời Ma-lay và ngời Pa-puan. Những ngành kinh tế chính của
Đông Ti-mo là sản xuất cà phê, gia vị, khai thác dầu khí, gỗ, đánh bắt cá. Tổng
sản phẩm quốc nội chỉ đợc khoảng 263 triệu USD.
Nămg 1509, Bồ Đào Nha là nớc Châu Âu đầu tiên đến In-đô-nê-xi-a sau
khi chiếm Ma-la-ca ở Tây Ma-lai-xi-a. Hà Lan đã đến In-đô-nê-xi-a và gạt bỏ
Bồ Đào Nha vào năm 1651: Cuộc tranh giành giữa các thế lực thực dân Hà
Lan và Bồ Đào Nha đã dẫn đến việc ký kết bản hiệp ớc Lít-bon năm 1859,
theo đó Bồ Đào Nha cai quản phần phía Đông Ti-mo, còn Hà Lan thì kiểm
soát phần phía Tây Ti-mo (bài Chuyện về quốc gia trẻ nhất thế giới, Đức
Hà, báo Tin tức, số ra ngày 08/05/2002).
Ngày 25/04/1974 lực lợng quân sự lên nắm quyền ở Bồ Đào Nha, chính
phủ mới này tuyên bố trao trả các quyền dân sự cho ngời dân và khẳng định sẽ
thay đổi chính sách đối với các thuộc địa. Ngày 28/05/1975 Thị trởng toà T lệnh
Quân đội Bồ Đào Nha ở Đông Ti-mo tuyên bố cho phép dân Đông Ti-mo đợc

đàn áp nhân dân Đông Ti-mo và đa vấn đề này ra LHQ. Hơn hai chục năm qua
tình hình Đông Ti-mo vẫn không đợc ổn định, phe chống đối chính phủ thuộc
đảng FRETILIN tiếp tục đấu tranh đòi độc lập cho Đông Ti-mo. Vì vậy tình
hình ở vùng này ngày càng trở nên phức tạp mất ổn định nên In-đô-nê-xi-a đã
ngồi vào bàn đàm phán với Bồ Đào Nha thông qua đại diện của LHQ để giải
quyết vấn đề nan giải này. Từ năm 1986 đến năm 1991, các cuộc thơng lợng tay
ba đã không đem lại kết quả, các bên đều đổ lỗi cho nhau về sự thất bại của các
cuộc gặp gỡ, các cuộc đụng độ giữa các phe phái chống đối nhau ở Đông Ti-mo
ngày càng gia tăng làm cho số ngời bị thiệt mạng ngày càng nhiều.
Lên cầm quyền từ tháng 05/1998 Tổng thống In-đô-nê-xi-a Ha-bi-bi-e đã
có sự nhìn nhận về Đông Ti-mo khác với ngời tiền nhiệm của ông. Ông tiến
5
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
hành những biện pháp nhằm xoa dịu vấn đề này bằng cách thả hàng trăm tù
chính trị, hứa sẽ xem xét đảm bảo Thể chế đặc biệt về tự trị của Đông Ti-mo.
Ông cũng tuyên bố sẽ trả tự do cho lãnh tụ ly khai Đông Ti-mo Xa-na-na Gát-
mao nếu cộng đồng thế giới chapá nhận sự cai trị của In-đô-nê-xi-a đối với
Đông Ti-mo: Sau khi ông Su-hat-to từ chức Tổng thống In-đô-nê-xi-a tháng
05/1958, chính quyền của Tổng thống Ha-bi-bi-e phát đi tín hiệu mới về khả
năng cho Đông Ti-mo đợc hởng quy chế đặc biệt . Tháng 01/1999 Ngoại tr-
ởng In-đô-nê-xi-a A-li A-lat-tat bất ngờ tuyên bố Chính phủ n ớc này sẽ
khuyến khích MPR trao độc lập cho Đông Ti-mo nếu ngời dân ở đây bác bỏ
quy chế đặc biệt với những quyền tự trị rộng rãi . Tuyên bố đó trái ngợc
với lập trờng của Chính phủ In-đô-nê-xi-a trong suốt 23 năm kiên quyết phản
đối vùng Đông Ti-mo độc lập, tách khỏi In-đô-nê-xi-a (bài Chuyện về quốc
gia trẻ nhất thế giới, Đức Hà, báo Tin tức, số ra ngày 08/05/2002)
3. Cuộc trng cầu dân ý và khủng hoảng.
Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ ở Đông Nam á tác động mạnh đến
In-do-nê-xi-a làm cho đời sống của nhân dân bị ảnh hởng mạnh. Sự sụp đổ chế
độ Su-hat-tô tháng 5/1998: Một cuộc trng cầu dân ý Đông Ti-mo đợc tổ chức

Ngày 30/08/2001 425 nghìn cử tri trong tổng số 800 nghìn dân của
Đông Ti-mo đi bỏ phiếu bầu ra cơ quan lập pháp đầu tiên trong lịch sử của
vùng đất này. Đây có thể coi là bớc đi đầu tiên của Đông Ti-mo trên con đờng
trở thành một quốc gia độc lập (bài Thời điểm chính trị quan trọng ở
Đông Ti-mo, Mạnh Tờng, in trên báo QĐND, ngày 30/08/2002)
Sau hơn 400 năm dới ách thống trị của thực dân Bồ Đào Nha và 24 năm
trong thành phần của In-đô-nê-xi-a, cuộc trng cầu dân ý tháng 8/1999 đã kết
thúc với quyết định của ngời dân rằng Đông Ti-mo sẽ đi con đờng riêng của
mình. Thế nhng trên thực tế Đông Ti-mo vẫn cha có một chính quyền thực sự
mà nằm dới sự quản lý của LHQ. Sau khi quân đội In-đô-nê-xi-a rút khỏi Đông
Ti-mo, khoảng trống quyền lực ở đây tạm thời trám lấp bằng sự điều hành của
chính quyền lâm thời Đông Ti-mo do LHQ lập ra. Vấn đề an ninh đợc giao
hoàn toàn cho quân đội gìn giữ hoàn bình LHQ gồm 8000 ngời do ốt-xtrây-li-a
đứng đầu.
Theo thoả thuận giữa các chính đảng và LHQ, cuộc bầu cử quốc hội ngày
30/08/2001 sẽ dẫn đến việc hình thành cơ quan lập pháp cao nhất của Đông Ti-
mo là Quốc hội gồm 93 thành viên để đứng ra soạn thảo hiến pháp, chính thức
tuyên bố sự ra đời của một quốc gia mới trên thế giới với tên gọi Đông Ti-mo:
Chính vì thế, mặc dù trong giai đoạn chuyển tiếp nhng tham gia cuộc đua
vào Quốc hội đầu tiên của Đông Ti-mo có tới 16 chính đảng với những cơng
7
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
lĩnh tranh cử và định hớng chính trị rất khác nhau. Không một lực lợng chính
trị nào muốn đứng ngoài giai đoạn đặc biệt quan trọng này đối với tớng lai
của Đông Ti-mo (bài Thời điểm chính trị quan trong ở Đông Ti-mo,
Mạnh Tờng, báo QĐND, số ra ngày 30/08/2001). Đối với vùng đất chỉ có 800
nghìn dân, số lợng các chính đảng tham gia tranh cử nh vậy quả là con số quá
lớn.
Trên thực tế nó đã gầy không ít sự thất vọng cho ngời dân trong sự lựa
chọn các ứng cử viên bởi ở Đông Ti-mo có tới 55% tổng số ngời lớn không biết

QĐND, ngày 30/08/2001).
2. Bầu cử tổng thống Đông Ti-mo - bớc cuối cùng đi tới độc lập.
Cuộc bầu cử tổng thống đầu tiên ở Đông Ti-mo diễn ra trong bầu không
khí khá bình lặng, trái ngợc hẳn với sự huyên náo của một ngày hội lớn dân
tộc , nh bao dự đoán trớc đó. Sự trầm lắng ấy có thể là do kết quả thấy trớc của
cuộc bầu cử tổng thống đầu tiên trong lịch sử, nhng rất có thể đaya chỉ là động
tác cuối cùng trên tiến trình hớng tới nền độc lập đầy đủ của Đông Ti-mo đã đ-
ợc khẳng định sau cuộc trng cầu dân ý năm 1999: Bầu cử Tổng thống là cuộc
bầu cử cuối cùng trong ba cuộc bỏ phiếu quan trọng của ngời dân Đông Ti-
mo hớng tới một nền dân tộc hoàn toàn gần hai năm qua (bài Bớc cuối cùng
đi tới độc lập, Dơng Hà, báo Quốc tế, số ra ngày 18/04/2001)
Ngày 30/08/1999, 78% ngời dân Đông Ti-mo tham gia trng cầu dân ý đã
tán thành nền độc lập tách khỏi In-đô-nê-xi-a. Tròn một năm sau đó cử tri Đông
Ti-mo lại bầu ra Quốc hội, cơ quan lập pháp đầu tiên trong lịch sử Đông Ti-mo.
Nay khoảng 439 nghìn trong số 800 nghìn dân Đông Ti-mo lại đi bỏ phiếu để
lựa chọn vị Tổng thống đầu tiên trong lịch sử của Đông Ti-mo độc lập.
Chạy đua vào chiếc ghế Tổng thống Đông Ti-mo chỉ có hai ứng cử
viên đó là ông Xa-na-na Gusmao, 56 tuổi Thủ lĩnh phong trào đấu giành
độc lập cho Đông Ti-mo bà ông Phờ-ran-xít-cô Xa-vi-e do A-ma-ran, 66 tuổi-
từng là Tổng thống của Cộng hoà Dân chủ Đông Ti-mo trong 9 ngày (bài
vừa dẫn). Trớc khi vùng này trở thành một tỉnh của In-đô-nê-xi-a năm 1976.
Không có gì trở ngại khi ông Gút-ma-ô, nhà chính trị kỳ cựu và là biểu tợng
suốt hơn hai mơi năm qua đã dễ dàng đánh bại ông A-man-ran với số phiếu áp
đảo. Có thể nói cuộc đời ông Gút-ma-ô gắn liền với số phận đấu tranh giành
độc lập cho Đông Ti-mo kể từ khi vùng đất này trở thành một tỉnh của In-đô-nê-
xi-a 17/06/1976. Trong khi đó ông A-man-ran dù đã có 9 ngày làm tổng thống
Cộng hoà Dân chủ Đông Ti-mo song uy tín ảnh hởng chính trị vẫn không thể so
sánh với ông Gát-mao. Sự thất bại của ông A-man-ran có thể thấy trớc khi trong
cuộc bầu cử Quốc hội lập hiến đầu tiên tháng 8/2001, đảng của ông chỉ giành đ-
ợc vẻn vẹn có 8% số phiếu bầu. Xuất hiện trớc ống kính Ca-mê-ra truyền hình

1. Đông Ti-mo tuyên bố độc lập, nhà nớc non trẻ Đông Ti-mo ra đời.
Rạng sáng ngày 20/05/2002 tại Di-li, Chủ tịch quốc hội Đông Ti-mo
Ph.Gu-tê-ret đã tuyên bố thành lập nớc Cộng hoà Dân chủ Đông Ti-mo trớc sự
chứng kiến của hàng chục nghìn ngời dân Đông Ti-mo và các quan khách nớc
10
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
ngoài. Lá cờ ba màu đen-đỏ-vàng của Đông Ti-mo đợc kéo lên thay cờ của
LHQ.
Tổng th ký LHQ Cô-phi-an-na, khoảng 13 nguyên thủ quốc gia, trong đó
có Tổng thống In-đô-nê-xi-a Su-các-nô-pu-ti Me-ga-oát-ti và hơn 600 đại biểu
của 92 quốc gia đã tới Di-li chứng kiến lễ tuyên bố độc lập của quốc gia trẻ nhất
thế giới Thủ tớng Ma-ri-an-ca-ti-ri đã tuyên bố thành lập chính phủ gồm 24
thành viên. Quốc hội của Đông Ti-mo họp phiên đầu tiên phê chuẩn đơn xin
gia nhập LHQ do Tổng thống Gút-ma-ô và thủ tớng Ma-ri-an-ca-ti-ri
trình(bài Đông Ti-mo tuyên bố độc lập , báo Nhân Dân, số ra ngày
21/01/2002).
2. Đông Ti-mo, thành viên thứ 190 của LHQ.
Ngày 23/03/2002 Hội đồng Bảo an LHQ Chấp thuận đơn xin gia nhập
LHQ của Đông Ti-mo đồng thời thông qua nghị quyết 1414 đề nghị Đại hội
đồng LHQ (Gồm 189 thành viên) kết nạp Đông Ti-mo là thành viên thứ 190
của LHQ(bài vừa dẫn).
3. Đôi nét về cuộc đời và hoạt động của Tổng thống Đông Ti-mo
Xa-na-na Gát-mao.
Tổng thống Đông Ti-mo Xa-na-na Gát-mao sinh ngày 20/06/1946 tại Thị
trấn Ma-na-tu-lô (Cách phía đông của Thủ phủ Di-li 50km) Xa-na-na Gát-mao
là con thứ trong gia đình 9 anh em. ông theo học 4 năm tại Chủng viện dòng tên
Công giáo ở Đa-rê nằm trên đỉnh đồi nhìn xuống thành phố Di-li. Năm 1962,
ông thoát ly gia đình lên thủ phủ Dili theo học và trở thành nhà báo và trực tiếp
chứng kiến cảnh quân đội Bồ Đào Nha rời khỏi Đông Ti-mo vào năm 1974
Năm 1974 trở về Di-li, Thủ phủ Đông Ti-mo hợp tác cùng ông Ra-mô-sê

tế: Sự cứu giúp hầu nh duy nhất đối với chính phủ của ông Gát-mao, là bầu
sữa tài trợ trị giá 360 triệu USD mà các nhà tài trợ Quốc tế cam kết viện trợ
cho Đông Ti-mo trong ba năm đầu tiên kể từ khi quốc gia độc lập (bài Đông
Ti-mo quốc gia trẻ nhất thế giới, Dơng Hà, báo Quốc tế, số 21 ra ngày
23/05/2002). Hơn nữa tuy là quốc gia nghèo song Đông Ti-mo có tiềm năng
kinh tế biển, dầu mỏ và khí thiên nhiên Đông Ti-mo có thể thu nhập từ dầu
mỏ ít nhất là 3,2 tỷ USD trong một năm trong thời gian 17 năm kể từ năm
2002, Đông Ti-mo còn có mỏ khí thiên nhiên Gờ-rít, Săn-rai có thể thu 36 tỷ
USD từ năm 2009 đến năm 2050 (bài Tranh giành lợi nhuận từ biển Đông
Ti-mo, Phơng Bình, báo Quốc tế, số ra ngày 13/07/2002). Tuy nhiên theo
cách ăn chia hiện nay Đông Ti-mo chỉ thu đợc 8 tỷ USD.
12
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Sức hấp dẫn của vàng Đen trên biển Ti-mo từ lâu đã thu hút nhà cầm
quyền In-đô-nê-xi-a và ốt-xtrây-li-a vào một cuộc tranh chấp quyết liệt. Công
ty dầu mỏ Ti-mo (Petrotimov) nhận quyền chuyển nhợng vùng biển Ti-mo từ
Bồ Đào Nha năm 1974. Vùng khai thác chung rộng 62.000 km
2
là kết quả thoả
thuận giữa hai chính phủ hai nớc In-đô-nê-xi-a và ốt-xtrây-li-a năm 1979. Theo
thoả thuận này hai bên cùng thăm dò, khai thác và sản phẩm đợc chia đôi. Sau
khi In-đô-nê-xi-a rút khỏi Đông Ti-mo, với sự dàn xếp của LHQ, các bên liên
quan đã đạt đợc một thoả thuận, theo đó nhà cầm quyền Di-li đợc hởng 90% thu
nhập từ mỏ dầu này. Đối với Gờ-rít Săn-rai nằm trong khu vực khai thác chung,
theo thoả thuận Đông Ti-mo đợc 18% lợi nhuận. Việc khai thác mỏ dầu khổng
lồ này và các mỏ dầu khác tại biển Ti-mo từ khi vùng lãnh thổ Đông Ti-mo tách
khỏi In-đô-nê-xi-a từ tháng 10/1999 để trở thành một quốc gia riêng trở thành
vấn đề gây tranh cãi nhiều hơn giữa các nớc liên quan Đông Ti-mo và ốt-xtrây-
li-a đều muốn giành phần lợi nhuận về mình. Các chuyên gia luật pháp cho rằng
nếu tiến hành thơng lợng phân định lãnh hải thật sự nghiêm túc thì hầu hết mỏ