L󰗌ch s󰗮 Vi󰗈t Nam qua các th󰗞i k󰗴
Th
ờ
i kỳ tr
ướ
c
độ
c lậ
p

Tên tri
ề
u

đạ
i
Các v
ị
vua, lãnh

đạ
o
Tên huý
Nă

2879 TCN-
Hùng Hi
ể
n V
ươ
ng
L
ạ
c Long Quân hay
Hùng Hi
ề
n
Hùng Qu
ố
c V
ươ
ng
Hùng Lân
Hùng Di
ệ
p V
ươ
ng
Hùng Vi
ệ
p
Hùng Hy V
ươ
ng
Hùng Hy

ũ
V
ươ
ng
Hùng Võ
Hùng Vi
ệ
t V
ươ
ng
Hùng Vi
ệ
t
Hùng Anh V
ươ
ng
Hùng Anh
Hùng Tri
ệ
u V
ươ
ng
Hùng Tri
ề
u
Hùng T
ạ
o V
ươ
ng

ệ
u và n
ướ
c Nam
Vi
ệ
t
Tri
ệ
u V
ũ

V
ươ
ng
Tri
ệ
u
Đ
à
207-137 TCN
Tri
ệ
u V
ă
n
V
ươ
ng
Tri

Thu
ậ
t D
ươ
ng V
ươ
ng
Tri
ệ
u Ki
ế
n
Đứ
c
112-111 TCN
B
ắ
c thu
ộ
c
Giao Ch
ỉ
và nhà Tây Hán
111 TCN-39
Nhà
Đ
ông Hán
25-220
Hai Bà Tr
ư

248
23
Nhà T
ấ
n
265-420
Nhà L
ư
u T
ố
ng
420-479
Nhà Nam T
ề
479-502
Nhà L
ươ
ng
502-541Lý Nam
Đế
Lý Bí (Lý Bôn)
541-548
48

*
Các vua nhà Tri
ệ
u là ng
ườ
i Hán, không ph
ả
i ng
ườ
i
Vi
ệ
t.


Nhà Ti
ề
n Lý

N
ướ
c V
ạ
n Xuân
độ
c l
ậ
p

Tri
ệ
u
Vi
ệ
t V
ươ
ng
Tri
ệ
u Quang Ph
ụ
c

ư
ng
766-789
Phùng An
789-791
D
ươ
ng Thanh
819-820
T
ự
ch
ủ
T
ĩ
nh H
ả
i Ti
ế
t
độ
s
ứ
(
Tiên
ch
ủ
)
Khúc Th
ừ

ĩ
nh H
ả
i Ti
ế
t
độ
s
ứ
(
H
ậ
u
ch
ủ
)
Khúc Th
ừ
a M
ỹ
917-
923/930
T
ĩ
nh H
ả
i Ti
ế
t
độ

u
Công Ti
ễ
n
937-938


Theo truy
ề
n thuy
ế
t và s
ử
c
ũ
thì

An D
ươ
ng V
ươ
ng tên là Th
ụ
c Phán là cháu vua n
ướ
c Th
ụ
c. N
ướ
c Th

i vùng B
ắ
c B
ộ
t
ừ
lâu, s
ố
ng xen k
ẽ
v
ớ
i
ng
ườ
i L
ạ
c Vi
ệ
t và ng
ườ
i Thái. T
ụ
c g
ọ
i là ng
ườ
i Âu Vi
ệ
t. Chuy

u hôn. Vua Hùng V
ươ
ng mu
ố
n g
ả
nh
ư
ng L
ạ
c H
ầ
u can
r
ằ
ng: Th
ụ
c mu
ố
n l
ấ
y n
ướ
c ta, ch
ỉ
m
ượ
n ti
ế
ng c

t n
ướ
c V
ă
n Lang c
ủ
a vua Hùng.
Đế
n
đờ
i cháu là Th
ụ
c Phán m
ấ
y l
ầ
n
đ
em quân
đ
i
đ
ánh n
ướ
c V
ă
n Lang. Nh
ư
ng vua Hùng V
ươ

ệ
c không lo vi
ệ
c binh b
ị
.
B
ở
i th
ế
,
khi quân Th
ụ
c l
ạ
i kéo
đế
n
đ
ánh n
ướ
c
V
ă
n Lang, vua Hùng
cò
n trong c
ơ
n say. Quân Th
ụ

ế
là n
ướ
c V
ă
n Lang m
ấ
t.N
ă
m Giáp
Thì
n (257 tr
ướ
c công nguyên), Th
ụ
c Phán d
ẹ
p yên m
ọ
i b
ề
,
x
ư
ng là An D
ươ
ng V

ĩ
nh Phú).

.
NHÀ TH
ỤC VÀ N
ƯỚ
C ÂU LẠC


Khi An D
ươ
ng V
ươ
ng làm vua n
ướ
c Âu L
ạ
c thì Doanh Chính n
ướ
c T
ầ
n
đ
ã k
ế
t thúc m
ọ
i h
ỗ

ọ
ng m
ở
mang lãnh th
ổ,
Doanh Chính huy
độ
ng l
ự
c
l
ượ
ng to l
ớ
n phát
độ
ng cu
ộ
c chi
ế
n tranh xâm l
ượ
c Bách Vi
ệ
t.N
ă
m 218 tr

ứ
nh
ấ
t c
ủ
a quân T
ầ
n ph
ả
i
đ
ào con kênh n
ố
i sông L
ươ
ng (vùng An H
ư
ng Trung
Qu
ố
c ngày nay)
để
ch
ở
l
ươ
ng th
ự
c. Nh
ờ

t tù tr
ưở
ng, chi
ế
m
đấ
t r
ồ
i ti
ế
n vào
đấ
t L
ạ
c Vi
ệ
t.
Nhân dân L
ạ
c Vi
ệ
t bi
ế
t không th
ể đươ
ng n
ổ
i quân T
ầ
n

n
này.
B
ở
i v
ậ
y, khi
Đồ
Th
ư đ
em quân ti
ế
n sâu vào L
ạ
c Vi
ệ
t, chúng g
ặ
p khó kh
ă
n ch
ồ
ng ch
ấ
t.

Quân
đị
ch ti
ế

ế
u l
ươ
ng th
ự
c tr
ầ
m
tr
ọ
ng.
Khi quân T
ầ
n
đ
ã m
ệ
t m
ỏ
i, chán n
ả
n và kh
ổ
sở
vì thi
ế
u l
ươ
ng, khí h
ậ

Th
ư
trong m
ộ
t tr
ậ
n giáp chi
ế
n
đ
ã b
ị
b
ắ
n h
ạ
.
M
ấ
t ch
ủ
t
ướ
ng, quân
đị
ch hoang
mang m
ở đườ
ng máu tháo ch
ạ

n th
ắ
ng l
ợ
i, Th
ụ
c Phán
đ
ã th
ự
c s
ự
n
ắ
m tr
ọ
n uy quy
ề
n tuy
ệ
t
đố
i c
ả
v
ề
quân s
ự
l
ẫ

đ
i
ề
u ki
ệ
n thi th
ố
tài n
ă
ng, d
ự
ng xây n
ướ
c Âu L
ạ
c hùng
m
ạ
nh.


AN D
ƯƠ
NG V
ƯƠ
NG D
Ẹ
P T
ẦN


ề
n r
ằ
n g T h
ụ
c An D
ươ
n g V
ươ
ng x ây thàn h n h i
ề
u l
ầ
n n h
ư
n g
đề
u
đổ.
Sau nh
ờ
có th
ầ
n K i m Q u y h i
ệ
n l ên , b ò quanh bò
l
ạ
i n h i
ề

n ào?

Th
ờ
i
ấ
y , t
ổ
tiên t a c h
ư
a có g
ạ
ch nung. B
ở
i v
ậ
y , t h àn h C
ổ
L o a
đượ
c xây b
ằ
n g
đấ
t
ở
chí nh
đị
a ph
ươ

n
đ
âu , l
ũ
y x ây
đế
n
đ
ó. M
ặ
t ngoài l
ũ
y , d
ố
c th
ẳ
n g
đứ
n g , m
ặ
t
trong xo
ả
i
để đ
án h v ào thì k h ó, trong
đ
án h r a t h ì d
ễ
.

đắ
p
ướ
c tí n h t
ớ
i 2 , 2 t r i
ệ
u m ét k h
ố
i . X e m v
ậ
y c ôn g t r ì n h C
ổ
l o a t h
ậ
t
đồ
s
ộ,
trong khi khu
v
ực Cổ
L o a
đượ
c coi là m
ộ
t n
ề
n
đấ

án g t
ự
h ào là cu
ố
i c ù n g t h àn h
đă đứ
n g v
ữ
n g .
Th
ụ
c An D
ươ
n g V
ươ
ng

đă
bi
ế
t d
ự
a vào nh
ữ
ng kinh nghi
ệ
m
th
ự
c t

ứ
u , c ác nhà kh
ả
o c
ổ
h
ọ
c th
ấ
y r õ chân t h àn h
đượ
c ch
ẹ
n m
ộ
t l
ớ
p đ
á t
ả
n g . H
ò
n n h
ỏ
có
đườ
n g
kí n h 1 5 c m , h òn l
ớ
n 6 0 c m . C

ẳ
ng nh
ữ
ng là m
ộ
t côn g t r ì n h
đồ
s
ộ,
c
ổ
nh
ấ
t c
ủ
a dân t
ộ
c mà còn l à côn g t r ì n h h o àn b
ị
v
ề
m
ặ
t q u ân s
ự.
Xung
quanh C
ổ
L o a , m
ộ

th
ủ
y
binh hùng m
ạ
n h . T h u
ở ấ
y , s ôn g T h i
ế
p -
Ng
ũ
Huy
ề
n K h u ê
-
Hoàn g G i a n g t h ôn g v
ớ
i s ôn g C
ầ
u
ở
Th
ổ
H à, Qu
ả
C
ả
m ( H à B
ắ

m
ộ
c gi
ỏ
i , s
ử d
ụ
n g g
ỗ ở đị
a ph
ươ
n g
đ
ón g t h u y
ề
n c hi
ế
n . V
ớ
i t h u
ậ
t
đ
i s ôn g v
ượ
t b
ể
v
ố
n l à s

c
đ
i
ề
u t
ớ
i k h a i p h á vù n g r
ừ
n g
đ
a
(Gia Lâm ) , r
ừ
n g m
ơ
(
Mai Lâm ) , r
ừ
n g d âu d a ( D u L âm ) v . v . . . t h àn h r u
ộ
n g . B ên c ôn , k i
ế
m , d áo, mác
đủ
l o
ạ
i , b àn t a y s án g t
ạ
o
c

đồ
n g c
ổ đă đượ
c vua
Th
ụ
c khuy
ế
n k h í ch. Hàn g c h
ụ
c v
ạ
n m
ũ
i t ên
đồ
n g, n h
ữ
n g m
ũ
i t ên l
ợ
i h
ạ
i , c ó
độ
chí n h x ác cao, k
ỹ
thu
ậ

ố
trí t h àn h c ó 9 l
ớ
p xoáy t r ôn
ố
c, 18
ụ
g̣
cao nhô h
ẳ
n r a c h ân l
ũ
y
để
có th
ể
t
ừ
cao b
ắ
n x u
ố
n g ,
v
ớ
i v
ũ
khí n
ỏ
th

t
đ
án g s
ợ
.
Thàn h C
ổ
L o a là s
ự đ
ú c k
ế
t tuy
ệ
t v
ờ
i v
ề
trí t u
ệ
c
ủ
a cha ôn g , l à côn g t r ì n h s án g t
ạ
o k
ỳ
v
ĩ
c
ủ
a dân t

ỳ
lo
ạ
n l
ạ
c.
Ở
các n
ơ
i, b
ọ
n phong ki
ế
n cát c
ứ
n
ổ
i lên tranh giành ngôi
th
ứ, đ
ánh l
ẫ
n nhau.
Ở
qu
ậ
n Nam H
ả
i (vùng Qu
ả

ư
a th
ự
c hi
ệ
n
đượ
c thì Nhâm Ngao ch
ế
t. Khi s
ắ
p m
ấ
t, Nhâm Ngao
giao binh quy
ề
n l
ạ
i cho Tri
ệ
u
Đ
à thay mình làm quan úy qu
ậ
n Nam H
ả
i. Bao phen Tri
ệ
u
Đ

i có
n
ỏ
th
ầ
n (Liên Châu)
l
ợ
i h
ạ
i nên quân Tri
ệ
u
Đ
à
đ
ông, th
ế
Tri
ệ
u
Đ
à m
ạ
nh mà v
ẫ
n ph
ả
i kinh hoàng nhìn quân mình ph
ơ

ỏ
th
ầ
n.


TRI
Ệ
U ĐÀ, AN D
ƯƠ
NG V
ƯƠ
NG VỚ
I TRUY
Ề
N THUY
Ế
T N
Ỏ
TH
ẦN



Sự
th
ậ
t chuy
ệ
n M

ầ
n
đ
em quân sang
đ
ánh nh
ư
ng
đề
u
đạ
i b
ạ
i. Tri
ệ
u
Đ
à th
ấ
y
dùng binh không xong bèn xin gi
ả
ng hoà v
ớ
i An D
ươ
ng V
ươ
ng và sai con là Tr
ọ

ắ
c
đẹ
p tuy
ệ
t v
ờ
i, con gái yêu c
ủ
a Th
ụ
c An D
ươ
ng V
ươ
ng.
Tr
ọ
ng Th
ủ
y
đ
em lòng yêu M
ị
Châu. M
ị
Châu c
ũ
ng d
ầ

ấ
t m
ừ
ng, li
ề
n g
ả
M
ị
Châu cho Tr
ọ
ng Th
ủ
y.

M
ộ
t l
ầ
n, trong câu chuy
ệ
n tâm tình, Tr
ọ
ng Th
ủ
y h
ỏ
i v
ợ
:

ắ
n m
ộ
t phát hàng lo
ạ
t m
ũ
i tên bay
đ
i có th
ể
gi
ế
t ch
ế
t nhi
ề
u quân
đị
ch.

Tr
ọ
ng Th
ủ
y làm b
ộ
ng
ạ
c nhiên v

y n
ỏ đ
em cho ch
ồ
ng xem. Nàng l
ạ
i còn ch
ỉ
d
ẫ
n cách th
ứ
c b
ắ
n, cách b
ị
t
đồ
ng c
ặ
n k
ẽ
.
Tr
ọ
ng Th
ủ
y ch
ă
m

ă
m cha và thu
ậ
t l
ạ
i cho Tri
ệ
u
Đ
à bi
ế
t cách ch
ế
t
ạ
o n
ỏ
Liên Châu.Tri
ệ
u
Đ
à m
ừ
ng r
ỡ
reo lên:


ấ
t c
ả
nh giác c
ủ
a An D
ươ
ng V
ươ
ng, cha con Tri
ệ
u
Đ
à
đă
n
ắ
m
đượ
c bí m
ậ
t c
ủ
a thành C
ổ
Loa và ch
ế
t
ạ
o hàng lo

quan không phòng b
ị
.
Vì v
ậ
y, khi Tri
ệ
u
Đ
à trong tay có n
ỏ
Liên Châu,
đ
em quân
ồ
ạ
t ti
ế
n
đ
ánh, quân Âu L
ạ
c b
ị
thua.

T
ừ
m
ố

u
Đ
à chi
ế
m
đượ
c n
ướ
c Âu L
ạ
c.

TR
Ọ
NG TH
Ủ
Y
- MỊ CHÂU
Các câu truy
ệ
n truy
ề
n thuy
ế
t gắn li
ề
n với thời Hồng
Bàng
Th
ờ

ề
n thuy
ế
t cho th
ấ
y nhi
ề
u khía c
ạ
nh
đờ
i s
ố
ng v
ă
n hóa và chính tr
ị ở
Vi
ệ
t Nam th
ờ
i k
ỳ
này.
Đ
ó là nh
ữ
ng truy
ề
n thuy

ế
t thì th
ủ
y t
ổ
dân t
ộ
c Vi
ệ
t là Kinh D
ươ
ng V
ươ
ng, hi
ệ
n
còn m
ộ
t
ạ
i làng An L
ữ,
Thu
ậ
n Thành, B
ắ
c Ninh.
Nguyên
Đế
Minh là cháu ba

i l
ấ
y con gái bà V
ũ
Tiên, sau
đ
ó sinh
đượ
c m
ộ
t ng
ườ
i con trai
t
ư
ch
ấ
t thông minh
đặ
t tên L
ộ
c T
ụ
c. Sau
Đế
Minh truy
ề
n ngôi cho con tr
ưở
ng là

ấ
y con gái Th
ầ
n Long, vua h
ồ Độ
ng
Đ
ình, sinh
đượ
c m
ộ
t con trai
đặ
t tên là Sùng Lãm, n
ố
i ngôi làm
vua x
ư
ng là L
ạ
c Long Quân.
L
ạ
c Long Quân l
ấ
y con gái
Đế
Lai là Âu C
ơ
sinh m

ng: "Ta là gi
ố
ng R
ồ
ng, mình là gi
ố
ng Tiên, th
ủ
y h
ỏ
a kh
ắ
c
nhau, không
ở
cùng nhau
đượ
c." Hai ng
ườ
i bèn chia con mà
ở
riêng. N
ă
m ch
ụ
c ng
ườ
i theo m
ẹ
v

i con c
ả
trong s
ố
nh
ữ
ng
ng
ườ
i con theo m
ẹ
lên Phong Châu
đượ
c tôn làm vua g
ọ
i là Hùng V
ươ
ng l
ậ
p ra n
ướ
c V
ă
n lang.

Truy
ề
n thuy
ế
t bánh ch

v
ề
nông nghi
ệ
p, ng
ườ
i Vi
ệ
t th
ờ
i này
đ
ã phát tri
ể
n tr
ồ
ng lúa n
ướ
c (có th
ể
bao g
ồ
m c
ả
lúa n
ế
p) và ch
ă
n nuôi (có th
ể

ặ
t
đấ
t hình vuông
màu xanh lá cây và b
ầ
u tr
ờ
i hình tròn màu tr
ắ
ng.

Bánh ch
ư
ng có liên quan
đế
n truy
ề
n thuy
ế
t Lang Liêu, x
ả
y ra vào
đờ
i vua Hùng th
ứ
6:

Ngày x
ư

u các hoàng t
ử đ
êm dâng lên vua cha th
ứ
mà h
ọ
cho là quí nh
ấ
t
để
cúng lên
bàn th
ờ
t
ổ
tiên nhân ngày
đầ
u xuân.
Các hoàng t
ử đ
ua nhau tìm ki
ế
m c
ủ
a ngon v
ậ
t l
ạ
dâng lên cho vua cha, v
ớ

ố
ng
đạ
o đứ
c. Ông s
ố
ng g
ầ
n g
ũ
i v
ớ
i ng
ườ
i nông dân lao
độ
ng nghèo kh
ổ
nên ông lo l
ắ
ng không có gì quí giá
để
dâng
lên vua cha.
M
ộ
t hôm Ti
ế
t Liêu n
ằ

ố
ng con ng
ườ
i. Con hãy nên l
ấ
y g
ạ
o n
ế
p làm bánh hình tròn và hình vuông,
để
t
ượ
ng hình Tr
ờ
i và
Đấ
t.
Hãy l
ấ
y lá b
ọ
c ngoài,
đặ
t nhân trong ru
ộ
t bánh,
để
t
ượ

ố
t làm bánh vuông
để
t
ượ
ng hình
Đấ
t, b
ỏ
vào chõ ch
ư
ng chín g
ọ
i là bánh ch
ư
ng.
Và ông giã xôi làm bánh tròn,
để
t
ượ
ng hình Tr
ờ
i, g
ọ
i là bánh gi
ầ
y. Còn lá xanh b
ọ
c
ở

n bày trên mâm c
ỗ,
đủ
c
ả
s
ơ
n hào h
ả
i v
ị
,
nhi
ề
u món ngon lành. Hoàng t
ử
Ti
ế
t Liêu thì ch
ỉ
có Bánh Gi
ầ
y và Bánh Ch
ư
ng. Vua Hùng V
ươ
ng l
ấ
y làm l
ạ

ấ
y bánh
ngon, khen có ý ngh
ĩ
a, bèn truy
ề
n ngôi vua l
ạ
i cho Ti
ế
t Liêu.
K
ể
t
ừ đ
ó, m
ỗ
i khi
đế
n T
ế
t Nguyên
Đ
án, thì dân chúng làm bánh
Ch
ư
ng và bánh D
ầ
y
để

i Vi
ệ
t c
ổ
ph
ả
i ch
ố
ng ch
ọ
i có th
ể
là thu
ỷ
tai. Nó
c
ũ
ng cho th
ấ
y các s
ứ
c m
ạ
nh thiên nhiên, hay nh
ữ
ng nhân v
ậ
t quan tr
ọ
ng giúp ng

i các công chúa c
ủ
a vua Hùng, v
ố
n là
nh
ữ
ng ng
ườ
i bình th
ườ
ng. Thông l
ệ
c
ố
ng n
ạ
p s
ả
n v
ậ
t quý hi
ế
m nh
ư
là m
ộ
t th
ướ
c

n truy
ề
n thuy
ế
t n
ổ
i ti
ế
ng c
ủ
a Vi
ệ
t Nam xa x
ư
a. Truy
ề
n thuy
ế
t k
ể
v
ề
th
ờ
i Hùng V
ươ
ng
th
ứ
18 và

Ngày x
ư
a, vua Hùng V
ươ
ng th
ứ 18
có m
ộ
t ng
ườ
i con gái r
ấ
t
đẹ
p tên M
ỵ
N
ươ
ng
đ
ã
đế
n tu
ổ
i c
ặ
p kê. Vua m
ớ
i ban truy
ề

ầ
n Núi T
ả
n Viên
-
Thánh T
ả
n), hai là Th
ủ
y
Tinh (Th
ầ
n N
ướ
c). S
ơ
n Tinh ch
ỉ
tay
đế
n
đ
âu núi m
ọ
c lên
đế
n
đấ
y, r
ừ

ch
ư
a ch
ọ
n m
ộ
t trong hai th
ầ
n. Nhà vua m
ớ
i ra
quy
ế
t
đị
nh ch
ỉ
g
ả
M
ỵ
N
ươ
ng cho th
ầ
n nào
đế
n tr
ướ
c v

i t
ấ
t c
ả
l
ể
v
ậ
t c
ầ
u hôn công chúa. Vua Hùng r
ấ
t m
ừ
ng bèn g
ả


ỡ
ngàng khi bi
ế
t M
ỵ
N
ươ
ng
đ
ã theo ch
ồ
ng là S
ơ
n Tinh. Th
ầ
n l
ậ
p t
ứ
c
đ
u
ổ
i
theo và kêu binh t
ướ
ng
đ
ánh S
ơ

ơ
n Tinh, S
ơ
n Tinh làm phép cho núi dâng cao c
ả
n n
ướ
c. Th
ủ
y Tinh càng làm n
ướ
c dâng cao, S
ơ
n Tinh
càng làm núi mình cao h
ơ
n.
Cu
ố
i cùng Th
ủ
y Tinh
đ
ánh không l
ạ
i ch
ị
u thua. T
ừ đó, S
ơ

ánh S
ơ
n Tinh.

Thánh Gióng, còn g
ọ
i là Phù
Đổ
ng Thiên V
ươ
ng, là m
ộ
t trong b
ố
n v
ị
thánh b
ấ
t t
ử
trong tín ng
ưỡ
ng dân gian Vi
ệ
t Nam (t
ứ b
ấ
t
t
ử

t nói c
ườ
i,
đ
i
đứ
ng. Nh
ư
ng khi có gi
ă
c ngo
ạ
i xâm ph
ươ
ng B
ắ
c (t
ứ
c là nhà Ân hay nhà
Th
ươ
ng bên Trung Hoa) tràn xu
ố
ng thì c
ấ
t ti
ế
ng g
ọ
i m

c. Sau khi
đ
ánh tan gi
ặ
c Ân, ông bay v
ề
tr
ờ
i. N
ơ
i ông hóa chính là núi Sóc thu
ộ
c huy
ệ
n Sóc
S
ơ
n, Hà N
ộ
i.

Đạ
i Vi
ệ
t S
ử
Ký Toàn Th
ư
ghi chép l
ạ

ổ
i
ă
n u
ố
ng béo l
ớ
n nh
ư
ng không bi
ế
t nói c
ườ
i. G
ặ
p lúc trong
n
ướ
c có tin nguy c
ấ
p, vua sai ng
ườ
i
đ
i tìm ng
ườ
i có th
ể đ
ánh lui
đượ

i lo gì". Vua ban cho g
ươ
m và ng
ự
a,
đứ
a tr
ẻ
li
ề
n phi ng
ự
a vung g
ươ
m ti
ế
n lên tr
ướ
c, quan quân theo sau,
đ
ánh tan quân gi
ặ
c
ở
chân núi V
ũ
Ninh . Quân gi
ặ
c t
ự

n
đế
n xin hàng c
ả
.
Đứ
a tr
ẻ
phi
ng
ự
a lên tr
ờ
i mà
đ
i. Vua sai s
ử
a sang ch
ỗ
v
ườ
ng nhà c
ủ
a
đứ
a tr
ẻ để
l
ậ
p

h
ươ
ng Phù
Đổ
ng).

Thánh Gióng th
ể
hi
ệ
n tinh th
ầ
n và s
ứ
c m
ạ
nh c
ủ
a ng
ườ
i Vi
ệ
t trong
đấ
u tranh ch
ố
ng ngo
ạ
i xâm, gi
ữ

n, Hà N
ộ
i vào ngày m
ồ
ng 9
tháng T
ư
âm l
ị
ch. Phong giao Kinh B
ắ
c x
ư
a có câu: "M
ồ
ng b
ả
y h
ộ
i Khám, m
ồ
ng tám h
ộ
i Dâu, m
ồ
ng chín
đ
âu
đ
âu c

n
lên, vua c
ướ
i v
ợ
cho An Tiêm, và tin dùng
ở
tri
ề
u
đ
ình. C
ậ
y nh
ờ ơ
n Vua cha, nh
ư
ng An Tiêm l
ạ
i kiêu c
ă
ng cho r
ằ
ng tài s
ứ
c
mình tài gi
ỏ
i m
ớ

con ra m
ộ
t hòn
đả
o xa,
ở
ngoài bi
ể
n Nga S
ơ
n (Thanh Hóa, B
ắ
c Vi
ệ
t).
Ng
ườ
i v
ợ
là nàng Ba lo
sợ s
ẽ
ph
ả
i ch
ế
t
ở
ngoài cù lao cô qu
ạ

ố
ng hiu qu
ạ
nh
ở
m
ộ
t bãi cát, trên hoang
đả
o. H
ọ
ra s
ứ
c khai kh
ẩ
n, tr
ồ
ng
tr
ọ
t
để
ki
ế
m s
ố
ng. M
ộ
t ngày kia, vào mùa h
ạ

m, m
ọ
c dây lá cây lan r
ộ
ng.
Cây n
ở
hoa, k
ế
t thành trái to. R
ấ
t nhi
ề
u trái vö xanh,
ru
ộ
t
đỏ ,
An Tiêm b
ả
o v
ợ
: "
Gi
ố
ng cây này t
ự
nhiên không tr
ồ
ng mà có t

th
ơ
m và ngon ng
ọ
t, mát d
ị
u. An Tiêm bèn l
ấ
y h
ộ
t gieo tr
ồ
ng kh
ắ
p n
ơ
i, sau
đ
ó m
ọ
c
lan ra r
ấ
t nhi
ề
u.
M
ộ
t ngày kia, có m
ộ

ình An Tiêm. R
ồ
i t
ừ đ
ó, ti
ế
ng
đồ
n
đ
i xa là có m
ộ
t gi
ố
ng d
ư
a r
ấ
t ngon
ở
trên
đả
o. Các tàu
buôn t
ấ
p n
ậ
p ghé
đế
n

,
cu
ộ
c s
ố
ng phong l
ư
u.
Vì chim
đ
ã mang h
ộ
t d
ư
a
đế
n t
ừ
ph
ươ
ng tây, nên An Tiêm
đặ
t tên cho th
ứ
trái
cây này là Tây Qua. Ng
ườ
i Tàu
ă
n th

đ
ình An Tiêm ra làm sao, s
ố
ng hay ch
ế
t. S
ứ
th
ầ
n v
ề
k
ể
l
ạ
i c
ả
nh s
ố
ng sung túc và nhàn nhã c
ủ
a v
ợ
ch
ồ
ng An Tiêm, nhà vua ng
ẫ
m ngh
ĩ
th

ề
dâng cho Vua gi
ố
ng d
ư
a h
ấ
u mà mình may m
ắ
n có
đượ
c. R
ồ
i
phân phát h
ộ
t d
ư
a cho dân chúng tr
ồ
ng
ở
nh
ữ
ng ch
ổ đấ
t cát, làm giàu thêm cho x
ứ
Vi
ệ


H
ọ
Tri
ệ
u, nhân lúc nhà T
ầ
n suy lo
ạ
n, gi
ế
t tr
ưở
ng l
ạ
i T
ầ
n, chi
ế
m gi
ữ đấ
t L
ĩ
nh Nam, x
ư
ng
đế
, đ
òi ngang v
ớ

n Chân
Đị
nh2 n
ướ
c Hán,
đ
óng
đô
ở
Phiên Ngung (nay
ở
t
ỉ
nhQu
ả
ng
Đ
ông).Giáp Ng
ọ,
n
ă
m th
ứ
1 [207 TCN], (T
ầ
n Nh
ị

Ấ
t Mùi, n
ă
m th
ứ
2 [206 TCN], (Tây S
ở
Bá V
ươ
ng H
ạ
ng T
ị
ch n
ă
m th
ứ
1; Hán V
ươ
ng L
ư
u Bang n
ă
m th
ứ
I). N
ă
m
ấ
y nhà

3).Mùa
đ
ông, tháng 10, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c. Tháng 11, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.M
ậ
u Tu
ấ
t, n
ă
m th
ứ
5 [203 TCN], (S
ở
H
ạ
ng T
ị

6 [202 TCN], (Hán Cao
Đế
n
ă
m th
ứ
5). Mùa xuân, tháng 2, Hán V
ươ
ng lên ngôi hoàng
đế
. N
ă
m
ấ
y Tây
S
ở
m
ấ
t.Quý Mão, n
ă
m th
ứ
10 [198 TCN], (Hán Cao
Đế
n
ă

đ
ã
đị
nh
đượ
c thiên h
ạ
,
nghe tin vua c
ũ
ng
đ
ã x
ư
ng v
ươ
ng
ở
n
ướ
c Vi
ệ
t, m
ớ
i sai L
ụ
c Gi
ả
sang phong vua làm Nam Vi
ệ

ế
p L
ụ
c Gi
ả
.
Gi
ả
nói: "V
ươ
ng v
ố
n là ng
ườ
i
Hán, h
ọ
hàng m
ồ
m
ả đề
u
ở
n
ướ
c Hán, nay l
ạ
i làm trái t
ụ
c n

u1, thiên h
ạ đề
u tranh nhau
đ
u
ổ
i, ch
ỉ
có Hán
Đế
khoan nhân yêu
ng
ườ
i, dân
đề
u vui theo, kh
ở
i quân t
ừ đấ
t Phong Bái mà vào Quan Trung tr
ướ
c tiên
để
chi
ế
m gi
ữ
Hàm D
ươ
ng, d

i làm n
ổ
i, t
ứ
c là tr
ờ
i cho. Hán
Đế
nghe v
ươ
ng làm vua
ở đấ
t này, t
ừ
ng mu
ố
n quy
ế
t m
ộ
t phen
đượ
c thua, nh
ư
ng vì dân chúng lao kh
ổ
v
ừ
a xong cho nên ph
ả

ế
,
thì nên s
ắ
m l
ễ
mà ti
ế
p s
ứ
gi
ả
m
ớ
i ph
ả
i, sao l
ạ
i c
ậ
y dân Bách Vi
ệ
t
đ
ông mà khinh nh
ờ
n s
ứ
gi
ả

l
ễ
ngh
ĩ
a". Nhân h
ỏ
i Gi
ả
r
ằ
ng: "Tôi v
ớ
i Tiêu Hà, Tào Tham ai h
ơ
n?" Gi
ả
nói: "V
ươ
ng h
ơ
n ch
ứ
".
L
ạ
i h
ỏ
i: "Tôi v
ớ
i

i,
đấ
t r
ộ
ng
hàng muôn d
ặ
m, v
ậ
t th
ị
nh dân giàu, quy
ề
n chính ch
ỉ
do m
ộ
t nhà, t
ừ
khi tr
ờ
i
đấ
t m
ở
mang
đế
n nay ch
ư
a t

a nhà Hán, ví v
ớ
i Hán
Đế
sao
đượ
c?". Vua c
ườ
i
và nói: "Tôi l
ấ
y làm gi
ậ
n không
đượ
c n
ổ
i d
ậ
y
ở
bên
ấ
y, bi
ế
t
đ
âu ch
ẳ
ng b

c. Nay ông
đế
n
đ
ây hàng ngày tôi
đượ
c
nghe nh
ữ
ng chuy
ệ
n ch
ư
a t
ừ
ng nghe." Cho Gi
ả đồ
châu báu giá nghìn vàng
để
làm v
ậ
t b
ỏ
bao.
Đế
n khi Gi
ả
v
ề
,

t, n
ă
m th
ứ
17 [191 TCN], (Hán Hu
ệ Đế
Doanh n
ă
m th
ứ
4). Mùa h
ạ
,
nhà Hán d
ự
ng Nguyên Mi
ế
u
ở
phía b
ắ
c sông



V
Ũ
V
ƯƠ
NG



V
ị
.

Quý S
ử
u, n
ă
m th
ứ
20 [188 TCN], (Hán Hu
ệ Đế
n
ă
m th
ứ
7) Mùa xuân, tháng giêng, ngày m
ồ
ng m
ộ
t, nh
ậ
t th
ự
c. Mùa h
ạ
,
tháng 5, nh
ậ

m th
ứ
2). Mùa h
ạ
,
tháng 6, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Đ
inh T
ỵ
,
n
ă
m th
ứ
24 [184 TCN], (Hán Cao H
ậ
u n
ă
m th
ứ
4). Nhà Hán c
ấ
m n
ướ

c này t
ấ
t là m
ư
u k
ế
c
ủ
a Tr
ườ
ng Sa V
ươ
ng4 mu
ố
n d
ự
a uy
đứ
c c
ủ
a nhà Hán m
ư
u l
ấ
y n
ướ
c ta mà làm vua c
ả
,
t

ánh b
ạ
i m
ấ
y qu
ậ
n r
ồ
i v
ề
.
Canh Thân, n
ă
m th
ứ
27 [181 TCN], (Hán Cao H
ậ
u n
ă
m th
ứ
7). Nhà Hán sai Lâm L
ư
h
ầ
u Chu Táo sang
đ
ánh Nam Vi
ệ
t

ệ
c và Âu L
ạ
c
ở
phía tây (t
ứ
c là Giao Ch
ỉ
và C
ử
u Chân), các n
ơ
i
ấ
y
đề
u theo v
ề
,
t
ừ đ
ông sang tây r
ộ
ng
h
ơ
n v
ạ
n d

đạ
i th
ầ
n
đ
ón
Đạ
i v
ươ
ng
H
ằ
ng lên ngôi, t
ứ
c là V
ă
n
Đế
.
Nhâm Tu
ấ
t, n
ă
m th
ứ
29 [179 TCN], (Hán V
ă
n
Đế
H

để
trông coi, tu
ế
th
ờ
i cúng t
ế
,
g
ọ
i các anh em c
ủ
a vua cho làm
quan to, ban cho h
ậ
u. Vua Hán h
ỏ
i T
ể
t
ướ
ng Tr
ầ
n Bình có th
ể
c
ử
ai sang s
ứ
Nam Vi

i y
ế
t gi
ả
1 làm phó s
ứ, đ
em th
ư
sang
cho vua. Th
ư
nói: "Kính h
ỏ
i th
ă
m Nam Vi
ệ
t V
ươ
ng r
ấ
t lao tâm kh
ổ
ý. Tr
ẫ
m là con v
ợ
l
ẽ
c

ừ
ng g
ử
i th
ư.
Cao Hoàng
Đế
lìa b
ỏ b
ầ
y tôi,
Hi
ế
u Hu
ệ
Hoàng
Đế
qua
đờ
i, Cao H
ậ
u t
ự
lên trông coi vi
ệ
c n
ướ
c, không may có b
ệ
nh, ng

p Hi
ế
u Hu
ệ
Hoàng
Đế
.
Nh
ờ
anh linh tông mi
ế
u và s
ứ
c
l
ự
c c
ủ
a các công th
ầ
n,
đ
ã gi
ế
t h
ế
t b
ọ
n
ấ

ng [4b] quân Lâm L
ư
h
ầ
u, mu
ố
n tìm anh em thân và xin bãi ch
ứ
c hai
t
ướ
ng quân
ở
Tr
ườ
ng Sa. Tr
ẫ
m theo th
ư
c
ủ
a v
ươ
ng,
đ
ã bãi ch
ứ
c t
ướ
ng quân Bác D

a
đắ
p ph
ầ
n m
ộ
tiên nhân c
ủ
a v
ươ
ng r
ồ
i. Ngày tr
ướ
c nghe tin v
ươ
ng
đ
em quân
đ
ánh biên gi
ớ
i, c
ướ
p phá mãi không thôi, dân Tr
ườ
ng Sa kh
ổ
sở
mà Nam Qu

ỏ
i, làm cho v
ợ
góa ch
ồ
ng, con m
ồ
côi, cha m
ẹ
m
ấ
t con,
đượ
c m
ộ
t h
ạ
i m
ườ
i, tr
ẫ
m không n
ỡ
làm th
ế
.
Tr
ẫ
m mu
ố

l
ấ
y Tr
ườ
ng Sa làm
đị
a gi
ớ
i, vì [quá ch
ỗ đ
ó] là
đấ
t c
ủ
a v
ươ
ng, không nên t
ự
ti
ệ
n thay
đổ
i". Nay dù l
ấ
y
đượ
c
đấ
t
đ

ừ
Ng
ũ
L
ĩ
nh v
ề
nam, v
ươ
ng c
ứ
vi
ệ
c tr
ị
l
ấ
y. Tuy v
ậ
y, v
ươ
ng x
ư
ng là
đế
,
hai
đế
cùng l
ậ

i thông hi
ế
u nh
ư
x
ư
a. Vì v
ậ
y m
ớ
i sai L
ụ
c Gi
ả
sang
đư
a t
ờ
d
ụ
,
để
t
ỏ
v
ớ
i v
ươ
ng b
ả

ạ
ng, 30 chi
ế
c áo
bông trung h
ạ
ng, 20 chi
ế
c áo bông h
ạ
h
ạ
ng. Mong r
ằ
ng V
ươ
ng hãy nghe nh
ạ
c tiêu s
ầ
u và th
ă
m h
ỏ
i n
ướ
c láng gi
ề
ng".


ng: "Tr
ẫ
m
nghe: hai ng
ườ
i hùng không
đứ
ng cùng nhau, hai ng
ườ
i hi
ề
n không
ở
cùng
đờ
i. Hoàng
Đế
nhà Hán là b
ậ
c thiên t
ử
hi
ề
n tài, t
ừ
nay ta tri
ệ
t b
ỏ
xe mui vàng và c

đ
áng ch
ế
t, hai l
ạ
y dâng th
ư
lên hoàng
đế
b
ệ
h
ạ
.
Lão phu v
ố
n là l
ạ
i c
ũ ở đấ
t Vi
ệ
t, Cao
Đế
ban cho
ấ
n thao làm Nam
Vi
ệ
t V

Di, ra l
ệ
nh không cho Nam Vi
ệ
t nh
ữ
ng khí c
ụ
làm ru
ộ
ng b
ằ
ng s
ắ
t và
đồ
ng; ng
ự
a, trâu, dê n
ế
u cho thì c
ũ
ng
ch
ỉ
cho con
đự
c, không cho con cái. Lão phu
ở đấ
t h

ớ
i sai n
ộ
i s
ử
Phan, trung úy Cao, ng
ự
s
ử
Bình, ba b
ọ
n dâng th
ư
t
ạ
l
ỗ
i, nh
ư
ng
đề
u không th
ấ
y tr
ở
v
ề
.
L
ạ

ằ
ng: "Nay bên
trong không
đượ
c ph
ấ
n ch
ấ
n v
ớ
i nhà Hán, bên ngoài không l
ấ
y gì
để
t
ự
cao khác v
ớ
i n
ướ
c Ngô". Vì v
ậ
y m
ớ
i
đổ
i x
ư
ng hi
ệ

ỏ
s
ổ
sách c
ủ
a
Nam Vi
ệ
t, khi
ế
n cho vi
ệ
c sai ng
ườ
i
đ
i s
ứ
không thông. Lão phu tr
ộ
m ng
ờ
là vì Tr
ườ
ng Sa V
ươ
ng gièm [6a] pha, cho nên m
ớ
i
đ

m, ng
ủ
mu
ộ
n, n
ằ
m
không yên chi
ế
u,
ă
n không bi
ế
t ngon, m
ắ
t không trông s
ắ
c
đẹ
p, tai không nghe ti
ế
ng chuông tr
ố
ng, ch
ỉ
vì không
đượ
c làm tôi
nhà Hán mà thôi. Nay may
đượ



x
ươ
ng c
ũ
ng không nát. V
ậ
y xin
đổ
i t
ướ

ỏ ố
c màu tía, 1 gi
ỏ
cà cu
ố
ng, 40
đ
ôi chim tr
ả
s
ố
ng, 2
đ
ôi chim công. M
ạ
o mu
ộ
i
li
ề
u ch
ế
t, hai l
ạ
y dâng lên hoàng
đế
b
ệ
h
ạ

Quý H
ợ
i, n
ă
m th
ứ
30 [178 TCN], (Hán V
ă
n
Đế
n
ă
m th
ứ
2). Mùa
đ
ông, tháng 10, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Giáp Tý, n
ă
m th
ứ
31 [177 TCN], (Hán V
ă
n

H
ậ
u Nguyên, n
ă
m th
ứ
4). Mùa h
ạ
,
tháng 4, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Giáp Thân, n
ă
m th
ứ
51 [157 TCN], (Hán V
ă
n
Đế
n
ă
m th
ứ
7). Mùa h
ạ

52 [156 TCN], (Hán C
ả
nh
Đế
Kh
ả
i, n
ă
m th
ứ
1). Nhà Hán chi
ế
u sai các qu
ậ
n qu
ố
c d
ự
ng mi
ế
u Thái Tông.Bính Tu
ấ
t, n
ă
m th
ứ
53 [155 TCN], (Hán C

Đế
n
ă
m th
ứ
3). Mùa xuân, tháng giêng, có sao Ch
ổ
i
đ
uôi dài m
ọ
c
ở
ph
ươ
ng
tây. Tháng
ấ
y, ngày 30, có nh
ậ
t th
ự
c.M
ậ
u Tý, n
ă
m th

ă
m th
ứ
2). Mùa h
ạ
,
tháng 4, có sao Ch
ổ
i m
ọ
c
ở
phía tây
b
ắ
c. Mùa thu, tháng 9, ngày 30, có nh
ậ
t th
ự
c.Giáp Ng
ọ,
n
ă
m th
ứ
61 [147 TCN], (Hán C
ả

nh
Đế
n
ă
m th
ứ
4). Mùa
đ
ông, tháng 10, ngày 30, nh
ậ
t

th
ự
c.Đ
inh D
ậ
u, n
ă
m th
ứ
64 [144 TCN], (Hán C
ả
nh
Đế
n
ă

ướ
c ch
ư
h
ầ
u,
ở
trong n
ướ
c thì theo hi
ệ
u c
ũ
[
đế
].M
ậ
u Tu
ấ
t, n
ă
m th
ứ
65 [143 TCN], (Hán C
ả
nh
Đế

ông1, tháng 10, m
ặ
t tr
ờ
i, m
ặ
t tr
ă
ng
đề
u
s
ắ
c
đỏ.
Tháng 12, s
ắ
c m
ặ
t tr
ờ
i
đỏ
tía, n
ă
m sao
đ
i ng
ượ
c chi

y là cung c
ủ
a thiên
t
ử
;
tòa c
ủ
a ng
ũ đế
).Mùa xuân, tháng giêng, vua Hán b
ă
ng hà.Nhâm D
ầ
n, n
ă
m th
ứ
69 [139 TCN], (Hán V
ũ Đế
Tri
ệ
t, Ki
ế

n Nguyên n
ă
m th
ứ
3). Mùa thu, tháng 7, sao Ch
ổ
i m
ọ
c
ở
phía tây b
ắ
c. Tháng
9, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Giáp Thìn, n
ă
m th
ứ
71 [137 TCN], (Hán Ki
ế
n Nguyên, n
ă
m th
ứ

ư
u nói:
Đấ
t Liêu
Đ
ông không có C
ơ
T
ử
thì không thành phong t
ụ
c m
ặ
c áo
độ
i m
ũ
[
nh
ư
Trung Hoa],
đấ
t Ngô C
ố
i
không có Thái Bá thì không th
ể
lên cái m
ạ
nh c

n trong Tam
Đạ
i. Th
ế
m
ớ
i bi
ế
t ng
ườ
i gi
ỏ
i tr
ị
n
ướ
c không c
ứ đấ
t r
ộ
ng hay h
ẹ
p,
ng
ườ
i Hoa hay Di, ch
ỉ
xem
ở đứ
c mà thôi. Tri




ư
ng là "lão phu", m
ở đầ
u c
ơ
nghi
ệ
p
đế
v
ươ
ng cho n
ướ
c Vi
ệ
t ta, công
ấ
y có th
ể
nói là to l
ắ
m v
ậ
y. Ng
ườ
i làm
vua n
ướ
c Vi
ệ

ng ph
ả
i
đạ
o, gi
ữ
ngôi b
ằ
ng nhân, thì gìn gi
ữ b
ờ
cõi
đượ
c lâu dài, ng
ườ
i ph
ươ
ng B
ắ
c không th
ể
[
8b] l
ạ
i ng
ấ
p nghé
đượ
c. Sử
th

th
ế
?
C
ũ
ng ch
ỉ
vì có
đứ
c mà thôi. Xem câu tr
ả
l
ờ
i L
ụ
c Gi
ả
thì oai anh v
ũ
kém gì Hán Cao.
Đế
n khi nghe tin V
ă
n
Đế
đặ
t th
ủ ấ
p trông coi ph
ầ

Hán, do
đ
ó tông mi
ế
u
đượ
c cúng t
ế
,
con cháu
đượ
c b
ả
o t
ồ
n, th
ế
ch
ẳ
ng ph
ả
i là nh
ờ đứ
c
ư
?
Kinh D
ị
ch nói: "Biêt khiêm
nh

ĩ
a
để
cả
m n
ướ
c láng gi
ề
ng,
đ
ánh lui
đị
ch, yên biên c
ả
nh, c
ũ
ng g
ọ
i là b
ậ
c vua có ý mu
ố
n th
ị
nh tr
ị
v
ậ
y.


ng
đ
ông,
đ
uôi
dài h
ế
t tr
ờ
i.Mân Vi
ệ
t V
ươ
ng Sính xâm l
ấ
n biên
ấ
p n
ướ
c ta. Vua gi
ữ ướ
c v
ớ
i nhà Hán, không t
ự
ti
ệ

c
xu
ấ
t quân t
ừ Cố
i Kê,
để đ
ánh Mân Vi
ệ
t. Hoài Nam V
ươ
ng [L
ư
u] An dâng th
ư
can r
ằ
ng:"Vi
ệ
t là
đấ
t
ở
ngoài cõi. Dân c
ắ
t tóc v
ẽ

ng
ườ
i H
ồ,
ng
ườ
i Vi
ệ
t
đ
ã không nh
ậ
n chính sóc, không ph
ả
i là vì m
ạ
nh mà không hàng ph
ụ
c
đượ
c, uy không ch
ế
ng
ự
đượ
c, mà vì
đấ
t
ấ
y không th

u, th
ế
là trái l
ạ
i
đ
em Trung Qu
ố
c mà [9b] ph
ụ
c d
ị
ch di d
ị
ch v
ậ
y. V
ả
ng
ườ
i Vi
ệ
t khinh b
ạ
c,
tráo tr
ở
,
không theo pháp
độ,

ừ
a r
ồ
i m
ấ
y n
ă
m li
ề
n không
đượ
c mùa, sinh k
ế
c
ủ
a dân ch
ư
a l
ạ
i nh
ư
c
ũ
,
nay
phát binh l
ấ
y l
ươ
ng,

ạ
n phát ra luôn, tuy ch
ư
a t
ừ
ng ra quân
đọ
ki
ế
m mà ch
ế
t chóc t
ấ
t
đ
ã nhi
ề
u r
ồ
i. Th
ầ
n nghe r
ằ
ng sau vi
ệ
c quân l
ữ,
t
ấ
t là

y mà sinh ra.
B
ệ
h
ạ đứ
c sánh tr
ờ
i
đấ
t,
ơ
n
đế
n c
ỏ
cây, m
ộ
t ng
ườ
i
đ
ói rét không
đượ
c h
ưở
ng tr
ọ
n tu
ổ
i tr

u
ở đồ
ng n
ộ
i,
ng
ấ
m
ướ
t
ở
núi hang, khi
ế
n dân
ở
biên c
ươ
ng ph
ả
i
đ
óng c
ử
a s
ớ
m m
ở
c
ử
a mu

ậ
t l
ự
c y
ế
u m
ỏ
ng không bi
ế
t
đ
ánh b
ộ,
l
ạ
i không bi
ế
t dùng xe ng
ự
a cung
n
ỏ,
th
ế
mà không th
ể đ
em quân vào
đượ
c, là vì h
ọ

ế
t ch
ế
t, Giáp c
ũ
ng
đ
ã b
ị
gi
ế
t r
ồ
i, dân n
ướ
c
ấ
y ch
ư
a
thu
ộ
c v
ề
ai. N
ế
u b
ệ
h
ạ

s
ẽ
d
ắ
t tr
ẻ
dìu già theo
v
ề
thánh
đức. N
ế
u [b
ệ
h
ạ
]
không dùng
đấ
t
ấ
y làm gì, thì n
ướ
c
đ
ã m
ấ
t làm cho còn, dòng
đ
ã tuy

p c
ố
ng. B
ệ
h
ạ
ch
ỉ
dùng cái
ấ
n vuông m
ộ
t t
ấ
c, dây thao m
ộ
t
tr
ượ
ng hai, mà tr
ấ
n v
ỗ đượ
c
đấ
t ngoài, không ph
ả
i nh
ọ
c m

n vào r
ừ
ng núi; n
ế
u ta b
ỏ
v
ề
,
thì h
ọ
l
ạ
i h
ọp đ
àn t
ụ
l
ũ
,
n
ế
u ta
ở để
gi
ữ,
thì
h
ế
t n

ợ
.
Th
ầ
n s
ợ
r
ằ
ng bi
ế
n c
ố
s
ẽ
sinh, gian tà s
ẽ
n
ổ
i,
đề
u là b
ắ
t
đầ
u t
ừ đấ
y c
ả
.
Th

tranh giành, vì là không ai dám
đọ
s
ức. N
ế
u ng
ườ
i Vi
ệ
t làm li
ề
u ch
ố
ng l
ạ
i quan ch
ấ
p s
ự
mà trong
quân ki
ế
m c
ủ
i
đẩ
y xe có k
ẻ
nào không v
ề đủ

ầ
n thi
ế
p c
ả
,
đấ
t c
ủ
a di
đị
ch nào có
đủ
làm nhàn h
ạ đượ
c m
ộ
t ngày mà ph
ả
i phi
ề
n
đế
n
ng
ự
a
đổ
m
ồ

ụ
c. Th
ầ
n An tr
ộ
m lo r
ằ
ng t
ướ
ng l
ạ
i
đ
em 10 v
ạ
n quân
đ
i ch
ỉ
làm cái trách nhi
ệ
m c
ủ
a m
ộ
t ng
ườ
i s
ứ
gi

ươ
ng là D
ư
Thi
ệ
n cùng v
ớ
i ng
ườ
i trong h
ọ
bàn nhau r
ằ
ng: "Vì v
ươ
ng t
ự
ti
ệ
n
đ
em quân
đ
ánh Nam Vi
ệ
t không xin phép nhà Hán, cho nên
nhà Hán
đ
em quân
đế

ệ
t, chi b
ằ
ng gi
ế
t v
ươ
ng
để
t
ạ
l
ỗ
i v
ớ
i nhà Hán mà xin bãi binh". Bèn gi
ế
t Sính, sai s
ứ đ
em
đầ
u
n
ộ
p cho V
ươ
ng Khôi. Khôi li
ề
n cho
đ

ả
nhân
đ
em quân gi
ế
t vua Mân Vi
ệ
t, qu
ả
nhân dù ch
ế
t
c
ũ
ng không báo
đ
áp
đượ
c ân
đứ
c
ấ
y". M
ớ
i sai thái t
ử
là Anh T
ề
sang nhà Hán làm con tin. Nhân b
ả

ắ
m s
ử
a hành trang
để
vào tri
ề
u ki
ế
n thiên t
ử
".
Tr
ợ
v
ề
r
ồ
i, b
ầ
y tôi
đề
u can vua r
ằ
ng:

nh cáo n
ướ
c Vi
ệ
t ta. V
ả
l
ạ
i tiên
đế đ
ã nói th
ờ
nhà Hán c
ố
t không
th
ấ
t l
ễ
thì thôi. Tóm l
ạ
i ch
ớ
nên tin l
ờ
i nói khéo, vào ch
ầ
u vua Hán thì không v
ề đượ
c n

3 [134 TCN], (Hán Nguyên Quang, n
ă
m th
ứ
1). Mùa thu, tháng 7, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Giáp D
ầ
n, n
ă
m th
ứ
10 [127 TCN], (Hán Nguyên Sóc n
ă
m th
ứ
2). Mùa xuân, tháng 3, ngày 30, nh
ậ
t th
ự
c.Ấ
t Mão, n

ụ
y là V
ă
n V
ươ
ng. Con là Anh T
ề
n
ố
i ngôi.

Sử
th
ầ
n Ngô S
ĩ
Liên nói:
V
ă
n V
ươ
ng giao thi
ệ
p v
ớ
i n
ướ
c láng gi
ề
ng ph

u cho con cháu, có th
ể
g
ọ
i là
không x
ấ
u h
ổ
v
ớ
i ông n
ộ
i.





Ở
ngôi 12 n
ă
m.Vua không c
ẩ
n th
ậ
n m

ỵ
,
n
ă
m th
ứ
1 [124 TCN], (Hán Nguyên Sóc n
ă
m th
ứ
5). L
ấ
y L
ữ
Gia làm Thái phó.K
ỷ
Mùi, n
ă
m th
ứ
3 [122 TCN], (Hán Nguyên Thú n
ă
m th
ứ
1). Mùa h
ạ
,

sao
Ch
ổ
i dài m
ọ
c [12b]
ở
ph
ươ
ng tây.Ấ
t S
ử
u, n
ă
m th
ứ
9 [116 TCN], (Hán Nguyên
Đỉ
nh n
ă
m th
ứ
1).M
ậ

an, sinh con tên là H
ư
ng.
Đế
n khi lên ngôi, gi
ấ
u
ấ
n c
ủ
a tiên
đế đ
i, dâng th
ư
sang nhà Hán xin l
ậ
p Cù th
ị
làm hoàng h
ậ
u, H
ư
ng làm th
ế
t
ử.
Nhà Hán m
ấ
y l
ầ

i, bèn sai con là Th
ứ
công vào
làm con tin.N
ă
m
ấ
y vua m
ấ
t, th
ụ
y là Minh V
ươ
ng. Con là H
ư
ng n
ố
i ngôi.

MINH V
ƯƠ
NG



Ở
ngôi 1 n

Tên húy là H
ư
ng, con th
ứ
c
ủ
a Minh V
ươ
ng.N
ă
m
ấ
y, vua
đ
ã lên ngôi, tôn m
ẹ
là Cù th
ị
là thái h
ậ
u. Tr
ướ
c kia, thái h
ậ
u ch
ư
a l

c Thi
ế
u Quý sang d
ụ
vua và
thái h
ậ
u vào ch
ầ
u, nh
ư đố
i v
ớ
i các ch
ư
h
ầ
u
ở
trong, l
ạ
i sai bi
ệ
n s
ĩ
là b
ọ
n Gián ngh
ị đạ
i phu Chung Quân tuyên d

để đợ
i s
ứ
gi
ả
.
Khi
ấ
y vua còn ít tu
ổ
i, Cù h
ậ
u là
ng
ườ
i Hán, Thi
ế
u Quý
đế
n, l
ạ
i t
ư
thông. Ng
ườ
i n
ướ
c bi
ế
t, ph

ư,
xin theo nh
ư
các ch
ư
h
ầ
u
ở
trong, c
ứ
3 n
ă
m m
ộ
t l
ầ
n vào ch
ầ
u, tri
ệ
t b
ỏ
c
ử
a quan
ở
biên gi
ớ
i. Vua Hán b

hình ph
ạ
t c
ũ
thích ch
ữ,
cắ
t m
ũ
i, dùng
pháp lu
ậ
t nhà Hán nh
ư
các ch
ư
h
ầ
u
ở
trong. Các s
ứ
gi
ả đề
u
ở
l
ạ
i
để

ử
a so
ạ
n hành trang l
ễ
v
ậ
t quý giá
để
vào
ch
ầ
u. B
ấ
y gi
ờ
T
ể
T
ướ
ng L
ữ
Gia tu
ổ
i
đ
ã nhi
ề
u, làm t
ướ

ườ
i tôn th
ấ
t, cùng thông gia v
ớ
i T
ầ
n V
ươ
ng
ở
qu
ậ
n Th
ươ
ng
Ngô, trong n
ướ
c r
ấ
t
đượ
c lòng dân h
ơ
n c
ả
vua. Gia nhi
ề
u l
ầ

ế
ch
ư
a th
ể
gi
ế
t
đượ
c. Vua
và thái h
ậ
u c
ũ
ng s
ợ
bọ
n Gia kh
ở
i s
ự
tr
ướ
c, mu
ố
n nh
ờ s
ứ
gi
ả

u r
ượ
u. Em Gia làm t
ướ
ng,
đ
em quân
đ
óng
ở
ngoài cung. Ti
ệ
c r
ượ
u m
ớ
i b
ắ
t
đầ
u, thái h
ậ
u b
ả
o
Gia r
ằ
ng: "Nam Vi
ệ
t n

ọ
c t
ứ
c s
ứ
gi
ả
. Sứ
gi
ả
còn
đươ
ng h
ồ
nghi, ch
ầ
n ch
ừ
ch
ư
a dám làm gì. Gia th
ấ
y tai m
ắ
t h
ọ
có v
ẻ
khác th
ườ

ẫ
n v
ề
nhà, cáo
ố
m không
ch
ị
u g
ặ
p vua và s
ứ
gi
ả
,
ng
ầ
m cùng các
đạ
i th
ầ
n m
ư
u làm lo
ạ
n. Vua v
ố
n không có ý gi
ế
t Gia, Gia c

m
ệ
nh, mà vua và thái h
ậ
u thì cô l
ậ
p, y
ế
u
ớ
t không ch
ế
ng
ự
n
ổ
i, s
ứ
gi
ả
thì nhút nhát không quy
ế
t
đ
oán, l
ạ
i th
ấ
y vua và thái h
ậ

ấ
y s
ự
hòa hi
ế
u mà sang, thì vài ng
ườ
i c
ũ
ng
đủ
,
l
ấ
y v
ũ
l
ự
c mà sang, thì 2 nghìn ng
ườ
i không làm gì
đượ
c". Sâm t
ừ
ch
ố
i không nh
ậ
n. Vua Hán bèn bãi ch
ứ

ỉ
m
ộ
t mình th
ừ
a t
ướ
ng L
ữ
Gia làm lo
ạ
n, xin c
ấ
p cho 3 tr
ă
m d
ũ
ng s
ĩ
,
th
ế
nào c
ũ
ng chém
đượ
c Gia v
ề
báo". B
ấ

ổ
i, thái h
ậ
u v
ố
n là ng
ườ
i Hán, l
ạ
i cùng v
ớ
i s
ứ
gi
ả
nhà Hán dâm lo
ạ
n, chuyên
ý mu
ố
n n
ộ
i ph
ụ
v
ớ
i nhà Hán,
đ
em h
ế

y t
ớ
,
ch
ỉ
ngh
ĩ
m
ố
i l
ợ
i m
ộ
t th
ờ
i, không
đ
oái gì
đế
n xã t
ắ
c h
ọ
Tri
ệ
u và lo k
ế
muôn
đờ
i". Bèn cùng v

ở
Th
ươ
ng Ngô và các qu
ậ
n
ấ
p, l
ậ
p con tr
ưở
ng c
ủ
a Minh V
ươ
ng là Thu
ậ
t D
ươ
ng h
ầ
u Ki
ế
n
Đứ
c làm vua.

Vua b
ị
gi

ầ
m t
ừ
Cù H
ậ
u. K
ể
ra s
ắ
c
đẹ
p
đ
àn bà có th
ể
làm nghiêng
đổ
n
ướ
c nhà ng
ườ
i ta thì có nhi
ề
u manh m
ố
i, mà cái tri
ệ
u c
ủ
a nó thì không th

ch
ồ
ng, t
ấ
t ph
ả
i phân bi
ệ
t hi
ề
m nghi, hi
ể
u
nh
ữ
ng
đ
i
ề
u nh
ỏ
nh
ặ
t, t
ấ
t ph
ả
i chính v
ị
trong ngoài, t

n
đượ
c. Ai V
ươ
ng ít tu
ổ
i không th
ể
ng
ă
n gi
ữ đượ
c m
ẹ
,
L
ữ
Gia coi vi
ệ
c n
ướ
c, vi
ệ
c trong vi
ệ
c
ngoài l
ạ
i không d
ự

a

AI V
ƯƠ
NG


ti
ế
p có ng
ườ
i, sao
đế
n n
ỗ
I
để
thông dâm v
ớ
i m
ẫ
u h
ậ
u? M
ẫ

khách
đượ
c? B
ọ
n Gia toan d
ậ
p
t
ắ
t l
ử
a cháy
đồ
ng khi
đ
ang cháy r
ự
c, sao b
ằ
ng ng
ă
n ngay cái c
ơ
h
ọ
a lo
ạ
n t
ừ
khi ch

a Xuân Thu t
ấ
t
m
ắ
c ph
ả
i t
ộ
i c
ướ
p ngôi gi
ế
t vua, t
ứ
c nh
ư
là Minh V
ươ
ng, Ai V
ươ
ng và L
ữ
Gia v
ậ
y
.




đổ.
Tên húy là Ki
ế
n
Đứ
c, con tr
ưở
ng c
ủ
a
Minh V
ươ
ng và ng
ườ
i v
ợ
Vi
ệ
t. B
ấ
y gi
ờ
,
mùa
đ
ông, tháng 11, T
ể
t
ướ
ng L

ươ
ng cho quân, [khi quân nhà Hán]
đế
n còn
cách Phiên Ngung 40 d
ặ
m, thì Gia xu
ấ
t quân
đ
ánh, gi
ế
t
đượ
c b
ọ
n Thiên Thu. Sai ng
ườ
i
đ
em s
ứ
ti
ế
t c
ủ
a nhà Hán cho vào
trong hòm
để
trên núi Tái Th

u. Vua
Hán nghe tin, sai Ph
ụ
c ba t
ướ
ng quân L
ộ
Bác
Đứ
c xu
ấ
t phát t
ừ
Qu
ế
D
ươ
ng, Lâu thuy
ề
n t
ướ
ng quân D
ươ
ng B
ộ
c xu
ấ
t phát t
ừ
D

ế
u h
ọ
)
đ
em quân xu
ố
ng Th
ươ
ng Ngô, Trì Ngh
ĩ
a h
ầ
u Quý (s
ử
chép thi
ế
u h
ọ
)
đ
em quân D
ạ
Lang xu
ố
ng sông T
ườ
ng Kha,
đề
u h

ệ
p, phá Th
ạ
ch Môn (L
ữ
Gia ch
ấ
t
đ
á gi
ữ
a sông g
ọ
i là Th
ạ
ch Môn) l
ấ
y
đượ
c thuy
ề
n thóc c
ủ
a ta kéo luôn c
ả
các
thuy
ề
n
ấ

i Lâu
thuy
ề
n t
ướ
ng quân h
ộ
i quân ti
ế
n
đế
n Phiên Ngung. B
ấ
y gi
ờ
[
L
ộ
Bác
Đứ
c] có h
ơ
n 1 nghìn ng
ườ
i cùng ti
ế
n [v
ớ
i quân D
ươ

ệ
n
đ
óng
ở
m
ặ
t
đ
ông nam; L
ộ
Bác
Đứ
c
đ
óng
ở
m
ặ
t tây b
ắ
c. V
ừ
a ch
ậ
p t
ố
i, D
ươ
ng B

n thao và tha cho v
ề để
chiêu d
ụ
nhau. Lâu thuy
ề
n t
ướ
ng quân D
ươ
ng B
ộ
c c
ố
s
ứ
c
đ
ánh,
đ
u
ổ
i [quân Tri
ệ
u] ch
ạ
y ng
ượ
c vào dinh quân c
ủ

i h
ỏ
i
nh
ữ
ng ng
ườ
i
đầ
u hàng bi
ế
t ch
ỗ ở
c
ủ
a Gia, bèn sai ng
ườ
i
đ
u
ổ
i theo. Hi
ệ
u úy t
ư
mã là Tô Ho
ằ
ng b
ắ
t

Lang
c
ủ
a Trì Ngh
ĩ
a h
ầ
u ch
ư
a
đế
n mà n
ướ
c Vi
ệ
t ta
đ
ã b
ị
L
ộ
Bác
Đứ
c và D
ươ
ng B
ộ
c d
ẹ
p yên r

ộ
Bác
Đứ
c nhân
đ
ó cho ba ng
ườ
i
ấ
y làm thái thú
ở
3 qu
ậ
n
để
tr
ị
dân nh
ư
c
ũ
).
T
ừ đ
ó [nhà Hán] l
ấ
y
đấ
t chia làm 9 qu
ậ

ướ
c Vi
ệ
t ta), U
ấ
t Lâm (nhà T
ầ
n là qu
ậ
n Qu
ế
Lâm, Hán V
ũ Đế đổ
i làm tên này), H
ợ
p Ph
ố
(
nhà T
ầ
n là T
ượ
ng Qu
ậ
n, nay
thu
ộ
c Liêm Châu), Giao Ch
ỉ
, Cử

đầ
u
đặ
t Th
ứ
s
ử,
Thái thú. Ch
ế độ
nhà Hán
đặ
t Th
ứ
s
ử
cai tr
ị
m
ộ
t châu, Thái thú cai tr
ị
m
ộ
t qu
ậ
n
(qu
ậ
n là c
ấ

ử
a quan
ở
biên gi
ớ
i, có th
ể
g
ọ
i là bi
ế
t tr
ọ
ng n
ướ
c Vi
ệ
t v
ậ
y. Song can mà không nghe, thì ngh
ĩ
a
đ
áng
đ
em h
ế
t b
ầ
y tôi

cả
,
có l
ẽ
Ai V
ươ
ng và thái h
ậ
u c
ũ
ng nghe ra mà t
ỉ
nh ng
ộ
N
ế
u l
ạ
i v
ẫ
n không nghe theo, thì nên t
ự
trách mình mà lánh ngôi [t
ể
t
ướ
ng], n
ế
u không th
ế

ươ
ng
Ấ
p mà
gi
ữ
toàn tính m
ệ
nh, nh
ư
th
ế
thì không l
ỗ
i
đườ
ng ti
ế
n thoái. Nay l
ạ
i gi
ế
t vua
để
h
ả
lòng oán, l
ạ
i không bi
ế

a L
ữ
Gia
đ
áng ch
ế
t không dung.Sử
th
ầ
n Ngô S
ĩ
Liên nói:
Ng
ũ
L
ĩ
nh
đố
i v
ớ
i n
ướ
c Vi
ệ
t ta là
ả
i hi

ướ
c Vi
ệ
t t
ấ
t ph
ả
i
đặ
t quân ch
ỗ
hi
ể
m
để
gi
ữ
n
ướ
c, không th
ể để
cho m
ấ
t
đượ
c. H
ọ
Tri
ệ
u

i b
ị
phân chia, thành ra cái
th
ế
Nam
-
B
ắ
c v
ậ
y. Sau này các b
ậ
c
Đế
V
ươ
ng n
ổ
i d
ậ
y, ch
ỗ đấ
t hi
ể
m
đ
ã m
ấ
t r

i hi
ể
m y
ế
u
ở
Ng
ũ
L
ĩ
nh, r
ố
t cu
ộ
c
đế
n b
ạ
i vong.
S
ĩ
V
ươ
ng tuy khôi ph
ụ
c toàn th
ị
nh, nh
ư
ng b

THU
Ậ
T D
ƯƠ
NG V
ƯƠ
NG

Đ
inh, Lê, Lý, Tr
ầ
n ch
ỉ
có
đấ
t t
ừ
Giao Châu tr
ở
v
ề
Nam thôi, không khôi ph
ụ
c
đượ
c
đấ
t c
ũ
c
ủ
a Tri
ệ
u V

t D
ươ
ng V
ươ
ng n
ă
m Canh Ng
ọ
là h
ế
t, g
ồ
m 5
đờ
i, c
ộ
ng 97 n
ă
m [207
-
111 TCN].





Tân Mùi, [110 TCN], (Hán Nguyên Phong n
ă
m th
ứ 1). N

u
ở
gi
ữ
a bi
ể
n, còn 7 qu
ậ
n thu
ộ
c
v
ề
Giao Châu,
Đ
ái làm châu Thái thú1. Th
ờ
i Tây Hán, tr
ị
sở
c
ủ
a Thái Thú
đặ
t t
ạ
i Long Uyên, t
ứ
c là Long Biên, th
ờ

ươ
ng Mãng,
châu m
ụ
c Giao Châu là
Đặ
ng Nh
ượ
ng cùng các qu
ậ
n
đ
óng ch
ặ
n b
ờ
cõi
để
t
ự
gi
ữ.
T
ướ
ng nhà Hán là S
ầ
m Bành v
ố
n quen
thân v

n
Đỗ
M
ụ
c sai s
ứ
sang c
ố
ng hi
ế
n nhà Hán. Nhà Hán
đề
u phong cho nh
ữ
ng ng
ườ
i
ấ
y t
ướ
c h
ầ
u. B
ấ
y
gi
ờ
là n
ă
m K

d
ạ
y dân. L
ạ
i l
ấ
y Nhâm Diên làm Thái thú C
ử
u Chân. Diên là ng
ườ
i Uy
ể
n [huy
ệ
n]. T
ụ
c ng
ườ
i C
ử
u Chân ch
ỉ
làm ngh
ề đ
ánh
cá,
đ
i s
ă
n, không bi

ợ
,
Diên b
ả
o các tr
ưở
ng l
ạ
i tr
ở
xu
ố
ng b
ớ
t b
ổ
ng l
ộ
c ra
để
giúp
đỡ
,
cùng m
ộ
t lúc l
ấ
y v
ợ
có

i
đẻ
con
đề
u
đặ
t tên là Nhâm. Phong t
ụ
c
v
ă
n minh c
ủ
a
đấ
t L
ĩ
nh Nam b
ắ
t
đầ
u t
ừ
hai thái thú
ấ
y.K
ỷ

ng d
ấ
y binh
đ
ánh.Tr
ở
lên là [k
ỷ
]
thu
ộ
c nhà Hán, t
ừ
n
ă
m Tân Mùi
đế
n n
ă
m K
ỷ
H
ợ
i, c
ộ
ng 149 n
ă

V
ươ
ng cùng em
gái là Nh
ị
ch
ố
ng c
ự
l
ạ
i v
ớ
i quân nhà Hán,

th
ế
cô,
đề
u thua ch
ế
t. Mã Vi
ệ
n
đ
u
ổ
i theo
đ
ánh quân còn sót là b

ạ
n cu
ố
i cùng c
ủ
a nhà Hán. (C
ộ
t
đồ
ng t
ươ
ng truy
ề
n
ở
trên
độ
ng C
ổ
Lâu1 châu Khâm. Vi
ệ
n có câu th
ề
: "
Cộ
t
đồ
ng gãy thì Giao Châu di
ệ
t". Ng

y gãy. Mã T
ổ
ng nhà
Đườ
ng l
ạ
i d
ự
ng hai c
ộ
t
đồ
ng
ở
ch
ỗ
c
ũ
c
ủ
a nhà Hán ghi công
đứ
c c
ủ
a Mã Vi
ệ
n
để
t
ỏ

n 3 nghìn h
ộ,
xin chia làm hai huy
ệ
n Phong Kê và
V
ọ
ng H
ả
i, vua Hán nghe theo. Vi
ệ
n l
ạ
i
đắ
p thành Ki
ể
n Giang
ở
huy
ệ
n Phong Khê. Thành
đắ
p tròn nh
ư
hình cái kén, cho nên
l
ấ
y [ch
ữ

ư
ng
Nữ
V
ươ
ng, làm
đề
n th
ờ
ph
ụ
ng (
đề
n
ở
xã Hát Giang, huy
ệ
n Phúc L
ộ
c3,
ở đấ
t c
ũ
thành Phiên Ngung c
ũ
ng có).


Sử
th

c khôi ph
ụ
c, khí khái anh hùng há ch
ỉ
lúc s
ố
ng d
ự
ng n
ướ
c x
ư
ng

v
ươ
ng, mà sau khi ch
ế
t còn có th
ể
ch
ố
ng ng
ă
n tai h
ọ
a.
Phàm g
ặ
p nh

àn bà
mà có
đứ
c h
ạ
nh k
ẻ
s
ĩ
,
cái khí hùng d
ũ
ng trong kho
ả
ng tr
ờ
i
đấ
t không vì thân ch
ế
t mà kém
đ
i. B
ọ
n
đạ
i tr
ượ
ng phu há ch
ẳ

sau, tr
ả
i các
đờ
i Hán Minh
Đế
,
Ch
ươ
ng
Đế
,
Hòa
Đế
,
Th
ượ
ng
Đế
,
An
Đế
,
g
ồ
m 5
đờ
i, c
ộ
ng 82 n

ng m
ế
n chu
ộ
ng tìm
đế
n. Sau Thi
ệ
n
đổ
i làm Thái thú C
ử
u
Chân.
Bính Tý,
[136],
(Hán Thu
ậ
n
Đế
B
ả
o, V
ĩ
nh Hòa n
ă
m th
ứ
1). Thái thú Chu X
ưở

u,
[137],
(Hán V
ĩ
nh Hòa n
ă
m th
ứ
2). Ng
ườ
i man
ở
huy
ệ
n T
ượ
ng Lâm, qu
ậ
n Nh
ậ
t Nam (
ở đị
a gi
ớ
i n
ướ
c Vi
ệ
t Th
ườ

ạ
n ng
ườ
i
đ
i c
ứ
u
ứ
ng, nh
ư
ng quân lính ng
ạ
i
đ
i xa. Mùa thu, tháng 7, quân hai qu
ậ
n làm ph
ả
n
đ
ánh ph
ủ
tr
ị
,
th
ế
chuy
ể

ng cùng v
ớ
i các châu qu
ậ
n h
ợ
p s
ứ
c
đ
ánh b
ọ
n Khu Liên không
đượ
c, b
ị
Khu Liên vây
đ
ánh h
ơ
n m
ộ
t n
ă
m, binh l
ươ
ng không th
ể
ti
ế

D
ươ
ng,

Duy
ệ
n, D
ự đ
i
đ
ánh. Lý C
ổ
bác
đ
i, nói r
ằ
ng: "Các châu Kinh, D
ươ
ng gi
ặ
c c
ướ
p t
ụ
h
ọ
p ch
ư
a tan; Tr
ườ

a. Ng
ườ
i các châu Duy
ệ
n, D
ự
ph
ả
i
đ
i xa muôn
d
ặ
m, chi
ế
u th
ư
thúc bách, t
ấ
t ph
ả
i b
ỏ
tr
ố
n. Nam Châu thì tr
ờ
i n
ắ
ng n

ỏ
i m
ệ
t,
đế
n lúc t
ớ
i L
ĩ
nh Nam thì
đ
ã không kham n
ổ
i chi
ế
n
đấ
u. Quân
đ
i
m
ỗ
I ngày 30 d
ặ
m mà Duy
ệ
n, D
ự
cách qu
ậ

đế
n 60 v
ạ
n h
ộ
c g
ạ
o, đ
ó là không k
ể
l
ươ
ng th
ự
c c
ủ
a t
ướ
ng l
ạ
i và l
ừ
a ng
ự
a.
Đặ
t quân
ở đấ
y,
ch

ch
ắ
p vá cho chân tay. C
ử
u Chân và Nh
ậ
t Nam
ch
ỉ
cách nhau 1 nghìn d
ặ
m, l
ạ
i dân
ở đ
ó đ
i
đ
ánh còn không kham n
ổ
i, hu
ố
ng chi l
ạ
i làm kh
ổ
quân lính
ở
bố
n châu

n
ng
ữ
r
ằ
ng: "L
ỗ
lai th
ượ
ng kh
ả
,
Doãn lai sát ngã" (Gi
ặ
c
đế
n còn khá, Doãn
đế
n ch
ế
t ta). Sau T
ự
u b
ị đ
òi v
ề
, đ
em quân giao cho
Phán châu là Tr
ươ

là b
ằ
ng
ch
ứ
ng t
ỏ
r
ằ
ng sai t
ướ
ng
đ
i là vô ích, mà châu qu
ậ
n có th
ể
dùng
đượ
c. Nay nên ch
ọ
n ng
ườ
i nào có d
ũ
ng l
ượ
c nhân hu
ệ
,

c, tr
ở
l
ạ
i
chiêu m
ộ
ng
ườ
i Man Di, khi
ế
n h
ọ đ
ánh l
ẫ
n nhau, chuy
ể
n v
ậ
n hàng l
ụ
a
đế
n
để
cấ
p cho, k
ẻ
nào có th
ể

Ích Châu có công
phá gi
ặ
c, đề
u có th
ể
dùng
đượ
c. B
ố
n ph
ủ đề
u theo l
ờ
i bàn c
ủ
a Cố.
Bèn cho L
ươ
ng làm Thái thú C
ử
u Chân, Ki
ề
u làm Th
ứ
s
ử
Giao Châu. Ki
ề
u

đế
n vài v
ạ
n.

Đ
ÔNG HÁN



Giáp Thân,
[144],
(Hán Ki
ế
n Khang n
ă
m th
ứ
1). Mùa thu, tháng 8, vua Hán m
ấ
t. Mùa
đ
ông, tháng 10, ng
ườ
i Nh
ậ
t Nam l
ạ
i
đ
ánh
đố

ươ
ng, l
ấ
y L
ư
u T
ả
o thay.


Canh Tý,
[160]
(Hán Hoàn
Đế
Chí, Nguyên Gia n
ă
m th
ứ
2). Mùa
đ
ông, tháng 11, ng
ườ
i qu
ậ
n C
ử
u Chân l
ạ
i
đ

ứ
s
ử.
Ph
ươ
ng v
ố
n có ti
ế
ng v
ề
uy
đứ
c, khi
đế
n Nh
ậ
t Nam, dân chúng t
ụ
h
ọ
p h
ơ
n v
ạ
n ng
ườ
i
đ
em nhau

ạ
n
đ
ã lâu, m
ụ
c thú là Chu Ngung không ng
ă
n
đượ
c, ng
ườ
i châu là b
ọ
n L
ươ
ng Long nhân
đấ
y d
ấ
y binh
đ
ánh phá qu
ậ
n
huy
ệ
n, quân
đế
n vài v
ạ

ứ
u Ngung.
Đườ
ng
đ
i qua quê nhà, Tu
ấ
n m
ộ
thêm gia binh cùng v
ớ
i binh
đ
em
đ
i theo c
ộ
ng 5 nghìn ng
ườ
i, theo
hai
đườ
ng ti
ế
n vào. Tr
ướ
c h
ế
t sai xem xét h
ư

ẻ đầ
u hàng
đế
n vài v
ạ
n ng
ườ
i.


Giáp Tý,
[183],
(Hán Trung Bình n
ă
m th
ứ
1).
Đồ
n binh ng
ườ
i châu b
ắ
t Th
ứ
s
ử
Chu Ngung gi
ế
t
đ

ế
n c
ử
Gi
ả
Tông là ng
ườ
i Liêu thành
Đ
ông Qu
ậ
n làm Th
ứ
s
ử
(
Tông tr
ướ
c làm Ng
ự
s
ử
).
Tr
ướ
c
đ
ây nh
ữ
ng ng

t, nhi
ề
u ng
ườ
i không liêm khi
ế
t, v
ơ
vét c
ủ
a c
ả
i cho
đầ
y, r
ồ
i l
ạ
i xin
đổ
i
đ
i, cho nên l
ạ
i
dân
đề
u làm ph
ả
n c

m h
ọ
không ai không kh
ố
n kh
ổ
túng thi
ế
u, Kinh s
ư
thì xa, không bi
ế
t t
ố
cáo vào
đ
âu, dân không s
ố
ng n
ổ
i, nên t
ụ
h
ọp
nhau
để
ch
ố
ng, ch
ứ

nh
ữ
ng k
ẻ
l
ư
u vong, tha b
ớ
t thu
ế
khóa. R
ồ
i gi
ế
t k
ẻ
b
ạ
o ng
ượ
c
đầ
u s
ỏ,
ch
ọ
n quan l
ạ
i t
ố

ả
m

ph
ụ
c b
ạ
n".
(B
ố
Gi
ả đế
n mu
ộ
n, khi
ế
n ta ph
ả
n tr
ướ
c; Nay th
ấ
y thanh bình, không dám ph
ả
n n
ữ
a). Tông coi vi
ệ
c 3 n
ă

Lê V
ă
n H
ư
u nói: Xem s
ử đế
n th
ờ
i n
ướ
c Vi
ệ
t ta không có vua, b
ị
bọ
n th
ứ
s
ử
ng
ườ
i B
ắ
c tham tàn làm kh
ổ.
B
ắ
c Kinh
đườ
ng xa, không bi

p h
ươ
ng kh
ấ
n tr
ờ
i: xin tr
ờ
i vì n
ướ
c Vi
ệ
t ta s
ớ
m sinh thánh nhân, t
ự
làm
đế
n
ướ
c nhà,
để
kh
ỏ
i b
ị
ng
ườ
i ph
ươ

m [43
-
186].

