

Vua Thánh Tông có 3 con: Thiên Th
ụ
y công chúa, Thái t
ử
Khâm và T
ả
Thiên v
ươ
ng
Đứ
c Vi
ệ
p. N
ă
m K
ỷ
M
ă
o (1279), Thái
t
ử
Khâm k
ế
v
ị
ngôi vua, hi
ệ
u là Nhân Tông. Tr
ầ

đă
tr
ả
i qua nh
ữ
ng th
ử
thách ghê g
ớ
m.Ngay sau khi Nhân Tông lên ngôi vua, nhà Nguyên li
ề
n sai L
ễ
bộ
th
ượ
ng th
ư
sang s
ứ Đạ
i Vi
ệ
t. Sài Thung
đế
n kinh thành, lên
m
ặ

ph
ả
i sang ch
ầ
u thiên tri
ề
u.Vua sai
đạ
i th
ầ
n ra ti
ế
p, Thung không thèm
đ
áp l
ễ
,
vua m
ờ
i y
ế
n, h
ắ
n không thèm
đế
n.


ộ
p hi
ề
n s
ĩ
,
th
ầ
y âm d
ươ
ng bói toán,
th
ợ
khéo tay, m
ỗ
i h
ạ
ng 2 ng
ườ
i.

Nhân Tông
đ
ành cho chú h
ọ
là Tr
ầ
n Di Ái và b
ọ
n Lê Tuân, Lê M

ấ
y v
ề
n
ướ
c. Hay tin, Nhân Tông sai t
ướ
ng
đ
em quân lên
đ
ón
đườ
ng
đ
ánh l
ũ
ngh
ị
ch th
ầ
n. Sài Thung b
ị
tên b
ắ
n mù m
ộ
t m
ắ
t, tr

c
đượ
c vua Tr
ầ
n, nhà Nguyên liên ti
ế
p phát
độ
ng 2 cu
ộ
c chi
ế
n tranh xâm l
ượ
c vào các n
ă
m 1285 và 1287, toan làm c
ỏ
n
ướ
c Nam. Trong 2 l
ầ
n kháng chi
ế
n này, Nhân
Tông
đă
tr
ở
thành ng

ng l
ợ
i huy hoàng.

Sau 14 n
ă
m làm vua, Nhân Tông nh
ườ
ng ngôi cho con là Anh Tông r
ồ
i làm Thái th
ượ
ng hoàng và
đ
i tu, tr
ở
thành thu
ỷ
t
ổ
thái
Thi
ề
n Trúc Lâm Yên T
ử,
m
ộ
t phái Thi
ề
n

t gia l
ớ
n c
ủ
a Ph
ậ
t h
ọ
c, giúp tri
ế
t h
ọ
c Ph
ậ
t giáo Vi
ệ
t Nam phát tri
ể
n r
ự
c r
ỡ
,
th
ể
hi
ệ
n
đượ
c

n, chi
ế
n
đấ
u và táo b
ạ
o. Theo sách
Tam Tổ thự
c l
ụ
c,
m
ộ
t h
ọ
c
trò h
ỏ
i Nhân Tông:

-
Nh
ư
th
ế
nào là Ph
ậ
t?

Nhân Tông

ấ
t thì nh
ư
th
ế
nào?

-
Kh
ắ
p toàn thân là can
đả
m
-
Nhân Tông
đ
áp.

Anh hùng c
ứ
u n
ướ
c, tri
ế
t nhân, thi s
ĩ
là ph
ẩ
m ch
ấ

t:

Xă tắ
c l
ưỡng hồ
i lao th
ạch mă
Sơ
n hà thiên c
ổ đ
i
ệ
n kim âu
(X
ă tắ
c hai l
ần m
ệ
t ngựa đá
Non sông ngh́n thuở vững âu vàng)
Tr
ầ
n Nhân Tông qua
đờ
i n
ă
m M
ậ
u Thân (1308) t
ạ

ề
n Trân.N
ă
m Quý T
ỵ
(
1293), Nhân Tông truy
ề
n ngôi cho con c
ả
là Thái t
ử
Thuyên. Thái t
ử
Tr
ầ
n Thuyên lên làm vua l
ấ
y hi
ệ
u lén Anh
Tông. Vua Anh Tông lúc
đầ
u hay u
ố
ng r
ượ

ườ
ng v
ề
kinh, các quan ra
đ
ón r
ướ
c mà vua v
ẫ
n n
ằ
m ng
ủ
.
Th
ượ
ng hoàng gi
ậ
n l
ắ
m,
truy
ề
n xa giá quay v
ề
h
ạ
chi
ế
u cho

ộ
i vàng ch
ạ
y
đ
u
ổ
i theo. V
ừ
a ra ngoài cung, vua g
ặ
p m
ộ
t ng
ườ
i h
ọ
c
tṛ

tr
ẻ
tu
ổ
i là
Đ
oàn Nh
ữ
Hài. Vua nh
ờ

đ
êm
đế
n ph
ủ
Thiên Tr
ườ
ng. Th
ượ
ng hoàng xem bi
ể
u d
ầ
n
d
ầ
n nguôi gi
ậ
n, r
ă
n d
ạ
y m
ộ
t h
ồ
i r
ồ
i tha l
ỗ

ḿ
nh, các
đạ
i th
ầ
n, k
ể
c
ả
gi
ớ
i hoàng t
ộ
c không dám l
ơ
là
vi
ệ
c n
ướ
c. Do v
ậ
y, vi
ệ
c tri
ề
u chính t
ừ đ
ó có k
ỷ

ồ
ng vào
đ
ùi. Anh Tông mu
ố
n b
ỏ
l
ệ đ
ó. Th
ượ
ng hoàng th
ấ
y v
ậ
y, nói:

-
Dòng dõi nhà Tr
ầ
n v
ẫ
n v
ẽ
ḿ
nh
để
nh
ớ
g

ng, hoàng h
ậ
u cho
đ
i g
ọ
i th
ầ
y t
ă
ng v
ề để
làm l
ễ
xem vi
ệ
c sinh t
ử.
Anh Tông g
ạ
t
đ
i:

-
Th
ầ
y t
ă
ng

làm Thái th
ượ
ng hoàng
ở
ph
ủ
Thiên Tr
ườ
ng
đế
n n
ă
m
Canh Thân (1320) thì m
ấ
t. Anh Tông tr
ị
v́

21 n
ă
m, th
ọ
54 tu
ổ
i.


TR
ẦN ANH TÔNG (1293-1314)

ă
m
Ấ
t M
ă
o (1315) vua
đị
nh l
ệ
cấ
m ng
ườ
i trong h
ọ
không
đượ
c ki
ệ
n cáo nhau. N
ă
m Qu
ư
H
ợ
i
(1323) m
ở
khoa thi Thái h
ọ
c sinh ch

oàn Nh
ư
Hài, Ph
ạ
m Ng
ũ
L
ă
o, Tr
ươ
ng Hán Siêu, Nguy
ễ
n Trung Ng
ạ
n, Chu V
ă
n An giúp
d
ạ
y. Tuy nhiên do quá tin vào b
ọ
n n
ị
nh th
ầ
n, vua
đă
gi
ế
t oan Hu

mình. Tr
ầ
n Qu
ố
c Ch
ẩ
n thân sinh ra Hoàng h
ậ
u L
ệ
Thánh (v
ợ
Minh Tông). Ông có công
m
ấ
y l
ầ
n
đ
ánh tan quân Chiêm Thành gây h
ấ
n. Nh
ư
ng vì lúc
ấ
y Hoàng h
ậ
u ch
ư
a sinh Hoàng t

ố
n ch
ờ
Hoàng h
ậ
u sinh con
trai r
ồ
i s
ẽ
l
ậ
p Thái t
ử.
M
ộ
t phái do V
ă
n Hi
ế
n h
ầ
u và Tr
ầ
n Kh
ắ
c Chung xin l
ậ
p Hoàng t
ử

ớ
c
ủ
a Tr
ầ
n Qu
ố
c Ch
ẩ
n 100 l
ạ
ng vàng, xui nó vu cáo cho
Qu
ố
c Ch
ẩ
n m
ư
u làm ph
ả
n. Vua Minh Tông li
ề
n cho b
ắ
t Qu
ố
c Ch
ẩ
n giam
ở

thì khó". Minh Tông nghe theo, không cho Qu
ố
c Ch
ẩ
n
ă
n u
ố
ng gì c
ả
.
Bi
ế
t
cha mình khát, Hoàng h
ậ
u L
ệ
Thánh ph
ả
i l
ấ
y áo nhúng n
ướ
c m
ặ
c vào r
ồ
i v
ắ

ả
t
ố
cáo s
ự
th
ậ
t. n
ỗ
i oan
đượ
c gi
ả
i nh
ư
ng m
ộ
t trung th
ầ
n
đă
ch
ế
t.

Minh Tông làm vua
đế
n n
ă
m

i ngôi, hi
ệ
u là Hi
ế
n Tông. Hi
ế
n Tông tr
ị
vì nh
ư
ng vi
ệ
c
đ
i
ề
u khi
ể
n tri
ề
u chính, k
ể
c
ả
vi
ệ
c d
ẹ
p
lo

ă
m Tân T
ị
(
1341) thì m
ấ
t,
ở
ngôi
đượ
c 13 n
ă
m, th
ọ
23 tu
ổ
i.


TR
ẦN HI
Ế
N TÔNG (1329-1341)


Hi
ế
n Tông không có con nên vi
ệ
c truy

nh v
ươ
ng Nguyên Tr
ạ
c, Ngh
ệ
Tông
Ph
ủ
,
Du
ệ
Tông Kính. Hi
ế
n Tông m
ấ
t, Th
ượ
ng hoàng l
ậ
p ng
ườ
i con tên là H
ạ
o lên làm vua, hi
ệ
u là D
ụ
Tông. Nh
ữ

ng vi
ệ
c chính tr
ị
còn có n
ề
n
n
ế
p. T
ừ
n
ă
m 1358 tr
ở đ
i, Th
ượ
ng hoàng m
ấ
t, các c
ự
u th
ầ
n nh
ư
Tr
ươ
ng Hán Siêu, Nguy
ễ
n Trung Ng

ề
u chính. Chu V
ă
n An dâng "th
ấ
t tr
ả
m s
ớ
",
xin chém 7
gian th
ầ
n nh
ư
ng vua không nghe, ông li
ề
n b
ỏ
quan v
ề
d
ạ
y h
ọ
c.
Đă
th
ế
,

ng thì th
ưở
ng cho hai tr
ậ
t v.v khi
ế
n cho tri
ề
u
đ
ình r
ố
i
nát, lo
ạ
n l
ạ
c n
ổ
i lên nh
ư
ong. Nhân dân c
ự
c kh
ổ
tr
ă
m b
ề
.

c nhà Tr
ầ
n suy y
ế
u, có
ư
coi th
ườ
ng, mu
ố
n
đ̣
i l
ạ
i
đấ
t Thu
ậ
n Hoá. Vua Chiêm là Ch
ế
B
ồ
ng Nga m
ấ
y l
ầ
n
đ
em
quân

đă
n
ổ
i lên
ở
cung
đ
ình. Nguyên do, D
ụ
Tông không có con. Tri
ề
u
đ
ình l
ậ
p
Cung
Đị
nh v
ươ
ng là anh D
ụ
Tông lên làm vua nh
ư
ng Hoàng thái h
ậ
u nh
ấ
t
đị

ộ
t kép hát b
ộ
i là D
ươ
ng Kh
ươ
ng có thai r
ồ
i m
ớ
i b
ỏ
D
ươ
ng Kh
ươ
ng mà l
ấ
y Cung Túc v
ươ
ng sinh ra Nh
ậ
t L
ễ
.
Nay lên làm vua, Nh
ậ
t L
ễ

n nhu nh
ượ
c th
ấ
y th
ế
bỏ
tr
ố
n lên m
ạ
n
Đ
à Giang.

Tr
ướ
c
t́
nh
h́
nh n
ộ
i chính r
ố
i ren các tôn th
ấ
t nhà Tr
ầ
n h

Tông.


TR
ẦN DỤ
TÔNG (1341
-1369)


Ngh
ệ
Tông lên làm vua ch
ư
a
đượ
c bao lâu
đă
ph
ả
i lao
đ
ao ch
ạ
y gi
ặ
c. Nguyên do, khi Nh
ậ
t L
ễ
b

t b
ể
vào c
ử
a
Đạ
i An ti
ế
n
đ
anh Th
ă
ng
Long. Quân Tr
ầ
n không ch
ố
ng n
ổ
i, ph
ả
i b
ỏ
kinh thành. Vua Ngh
ệ
Tông ch
ạ
y sang
Đ
ông Ngàn (

.
Vua nhu nh
ượ
c, b
ấ
t l
ự
c không
đ
i
ề
u khi
ể
n n
ổ
i tri
ề
u chính ph
ả
i trao cho H
ồ
Quý Ly nhi
ề
u quy
ề
n hành. H
ồ
Quý Ly có 2 ng
ườ
i

ệ
Tông tin dùng phong làm Khu M
ậ
t
Đạ
i S
ứ,
l
ạ
i gia t
ướ
c Trung Tuyên h
ầ
u.

N
ă
m Nhâm Tí (1372) Ngh
ệ
Tông truy
ề
n ngôi cho em là Kính r
ồ
i v
ề
ph
ủ
Thiên Tr
ườ
ng làm Thái th

ệ
Tông quy
ế
t
đ
oán h
ơ
n nh
ư
ng không th
ể
làm
đượ
c gì vì quy
ề
n binh v
ẫ
n do Th
ượ
ng hoàng Ngh
ệ
Tông n
ắ
m gi
ữ.
N
ă
m Giáp D
ầ
n (1374) vua cho m

ệ
Tông là chi
ế
n tranh v
ớ
i Chiêm Thành. N
ă
m Bính
Th́
n (1376), quân Chiêm sang
đ
ánh Hoá
Châu (Ngh
ệ
An). Th
ấ
y Chiêm Thành luôn xâm ph
ạ
m b
ờ
c
ơ
i D
ạ
i Vi
ệ
t, vua Du
ệ
Tông quy
ế

ễ
duy
ệ
t
binh. Có l
ẽ
vì s
ợ
,
Ch
ế
B
ồ
ng Nga sai ng
ườ
i sang c
ố
ng 15 mâm vàng. Nh
ư
ng quan tr
ấ
n th
ủ
Hoá Châu là
Đỗ
T
ử
Bình
ỉ
m

ấ
y, vua Du
ệ
Tông sai Quý Ly
đố
c
v
ậ
n l
ươ
ng th
ự
c
đế
n c
ử
a bi
ể
n Di Luân (Qu
ả
ng Bình) r
ồ
i t
ự dừ
ng quân m
ộ
t tháng
để
luy
ệ

ạ
ch Ki
ề
u và
độ
ng K
ỳ
Mang r
ồ
i ti
ế
n vào
Đồ
Bàn, kinh
đ
ô vua Chiêm. Ch
ế
B
ồ
ng Nga l
ậ
p đồ
n gi
ữ ở
ngoài thành, cho ng
ườ
i trá hàng nói Ch
ế
B
ồ

t là
Đỗ
L
ễ
can m
ă
i vua không nghe.
Khi quân Vi
ệ
t
đế
n chân thành
Đồ
Bàn, quân Chiêm t
ừ
4 phía
đổ
ra
đ
ánh. Quan quân thua to. Vua Du
ệ
Tông ch
ế
t trong
đ
ám
lo
ạ
n quân. B
ọ

trách c
ứ,
Đỗ
T
ử
Bình ch
ỉ
ph
ả
i giáng xu
ố
ng làm lính mà thôi.


TR
ẦN DU
Ệ
TÔNG (1372
-1377)


Th
ượ
ng hoàng Ngh
ệ
Tông
đượ
c tin vua Du
ệ
Tông ch

N
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t nh
ữ
ng n
ă
m này b
ị
Chiêm Thành qu
ấ
y nhi
ễ
u, c
ướ
p bóc d
ữ dộ
i.

Ngay sau khi gi
ế
t
đượ
c vua Du
ệ
Tông, Ch
ế

Đạ
i Hoàng c
ướ
p bóc Th
ă
ng Long l
ầ
n n
ữ
a.

N
ă
m Canh Thân (1380) r
ồ
i n
ă
m Nhâm Tu
ấ
t (1382) quân Chiêm l
ạ
i xâm ph
ạ
m b
ờ
c
ơ
i
Đạ
i Vi

Đạ
i Vi
ệ
t. Th
ượ
ng hoàng Ngh
ệ
Tôn sai t
ướ
ng M
ậ
t Ôn ra gi
ữ ở
châu Tam K
ỳ
(
Qu
ố
c Oai), nh
ư
ng M
ậ
t Ôn thua tr
ậ
n b
ị
b
ắ
t s
ố

ậ
y níu thuy
ề
n l
ạ
i xin
Th
ượ
ng hoàng c
ứ ở
l
ạ
i kinh s
ư
mà ch
ố
ng gi
ặ
c. Nh
ư
ng Th
ượ
ng hoàng không nghe. L
ầ
n n
ữ
a quân Chiêm l
ạ
i tàn phá Th
ă


Và
để
c
ứ
u kho tàng tr
ố
ng r
ỗ
ng vì chi
ế
n tranh, nhà vua
đă
t
ă
ng s
ư
u thu
ế
,
h
ơ
n th
ế
n
ữ
a, nhà vua b
ắ
t m
ỗ

ở
ph
ươ
ng B
ắ
c, nhà Minh b
ắ
t
đầ
u dòm ngó
Đạ
i Vi
ệ
t. N
ă
m Giáp T
ư
(
1384), Minh Thái T
ổ
sai s
ứ
sang
Đạ
i Vi
ệ
t
đ̣
i c
ấ

ấ
t nhà Tr
ầ
n ch
ỉ
lo cho cá nhân mình, xin v
ề
trí s
ĩ
.
Ví nh
ư
Tr
ầ
n Nguyên
Đ
án bi
ế
t
tr
ướ
c H
ồ
Quý Ly s
ẽ
c
ướ
p ngôi nhà Tr
ầ
n bèn k

c. Nguyên
Đ
án không dâng
đượ
c k
ế
hay, ngoài l
ờ
i khuyên
thu
ầ
n tu
ư
v
ề
cách c
ư
x
ử
:

-
Xin b
ệ
h
ạ
th
ờ
nhà Minh nh
ư

Tông v
ẫ
n h
ế
t lòng tin H
ồ
Quý Ly trung thành v
ớ
i tri
ề
u Tr
ầ
n,
đă
trao cho Quý Ly g
ươ
m và c
ờ đề
: "
V
ă
n
v
ơ
toàn tài, quân th
ầ
n
đồ
ng
đứ

.
H
ồ
Quý Ly bi
ế
t m
ư
u
ấ
y
đế
n kêu van v
ớ
i Th
ượ
ng hoàng:

- Cổ
lai ch
ỉ
bỏ
cháu nuôi con, ch
ứ
ch
ư
a th
ấ
y ai b
ỏ
con nuôi cháu bao gi

giáng xu
ố
ng làm Minh
Đứ
c
đạ
i v
ươ
ng và l
ậ
p Chiêu
Đị
nh v
ươ
ng là con Ngh
ệ
Tông lên n
ố
i ngôi.

Th
ấ
y Th
ượ
ng hoàng mê mu
ộ
i, m
ộ
t s
ố

đ
ó vua Ph
ế Đế
b
ị
th
ắ
t c
ổ
ch
ế
t, các t
ướ
ng
đồ
ng m
ư
u gi
ế
t Quý Ly
đề
u b
ị
sát h
ạ
i.


TR
ẦN PH

ồ
Quý Ly g
ả
con gái Khâm Thánh cho Thu
ậ
n Tông r
ồ
i chuyên quy
ề
n, gài tay chân thân tín n
ắ
m gi
ữ
nh
ữ
ng ch
ứ
c v
ụ
then
ch
ố
t trong tri
ề
u
đ
ình và trong quân
độ
i. Th
ự

ộ
c n
ổ
i d
ậ
y c
ủ
a nhà s
ư
Ph
ạ
m S
ư
Ôn
ở
Qu
ố
c Oai (S
ơ
n Tây)
đă
kh
ở
i binh ti
ế
n
đ
ánh kinh s
ư,
khi

Qu
ố
c
Oai. V
ề
sau S
ư
Ôn b
ị
m
ộ
t t
ướ
ng c
ủ
a tri
ề
u
đ
ình là Hoàng Phùng Th
ế đ
ánh, b
ắ
t
đượ
c. N
ă
m K
ỷ
T

n ph
ả
i rút ch
ạ
y Cu
ố
i n
ă
m
ấ
y
Ch
ế
B
ồ
ng Nga l
ạ
i ti
ế
n vào sông Hoàng Giang
để đ
ánh chi
ế
m Th
ă
ng Long. Th
ượ
ng hoàng sai
đồ
t

đă
khi
ế
p nh
ượ
c
đế
n cùng c
ự
c. Tr
ầ
n Khát Chân
đ
em binh
đ
óng H
ả
i Tri
ề
u (vùng H
ư
ng Nhân, Thái
B́
nh và Tiên L
ữ,
H
ả
i D
ươ
ng).

u hi
ệ
u
đặ
c bi
ệ
t chi
ế
n thuy
ề
n ch
ở
Ch
ế
B
ồ
ng Nga trong s
ố
c
ả
tr
ă
m chi
ế
n thuy
ề
n
đ
ang ti
ế

đượ
c th
ể
đổ
ra
đ
ánh, quân Chiêm
đạ
i b
ạ
i. Khát Chân l
ấ
y
đầ
u Ch
ế
B
ồ
ng Nga
đ
em dâng tri
ề
u
đ
ình. T
ướ
ng Chiêm Thành là La Kh
ả
i
đ
Tr
ừ
xong gi
ặ
c Chiêm Thành, H
ồ
Quý Ly càng thao túng tri
ề
u
đ
ình. Nh
ữ
ng ng
ườ
i không
ă
n cánh v
ớ
i mình, tr
ừ
con cái Tr
ầ
n
Nguyên
Đ
án, Quý Ly
đề
u xui Th

Quý Ly có ý mu
ố
n dòm ngó c
ơ
nghi
ệ
p nhà Tr
ầ
n, Th
ượ
ng hoàng l
ạ
i
đư
a s
ớ
cho Quý Ly xem. B
ở
i
v
ậ
y, các trung th
ầ
n không ai dám tâu bày gì n
ữ
a.Nh
ư

ằ
ng:

-
Nhà ng
ươ
i là thân t
ộ
c, cho nên bao nhiêu vi
ệ
c n
ướ
c tr
ẫ
m
đề
u u
ỷ
thác cho c
ả
.
Nay qu
ố
c th
ể
suy nh
ượ
c, tr
ẫ
m thì già r

ạ
th
ầ
n không h
ế
t lòng h
ế
t s
ứ
c giúp nhà vua thì tr
ờ
i tru
đấ
t di
ệ
t. V
ả
ngày tr
ướ
c Linh
Đứ
c v
ươ
ng (Ph
ế Đế
)
có lòng làm
h
ạ
i n

t
để
báo
đề
n v
ạ
n nh
ấ
t. V
ậ
y h
ạ
th
ầ
n
đ
âu có ý gì khác, xin b
ệ
h
ạ
t
ỏ
lòng
ấ
y cho và
đừ
ng lo gì.

Tháng Ch
ạ

i cho Ngh
ệ
Tông là ông vua "chí khí
đă
không có, trí tu
ệ
c
ũ
ng hèn kém,
để
cho gian th
ầ
n l
ừ
a
đả
o,
gi
ế
t h
ạ
i c
ả
con cháu h
ọ
hàng, xa b
ỏ
nh
ữ
ng trung th

ệ
Tông m
ấ
t rôi, Quý Ly lên làm Ph
ụ
chính thái s
ư, d
ị
ch sách
để
d
ạ
y vua, thâu tón tr
ọ
n quy
ề
n binh trong tri
ề
u ngoài l
ộ.
Để
d
ễ đườ
ng thoán
đo
ạ
t, Quý Ly quy
ế
t
đị

ng ngôi
để đ
i tu. Thu
ậ
n Tông
bu
ộ
c ph
ả
i nh
ườ
ng ngôi cho con r
ồ
i
đ
i tu
ở
cung B
ả
o Thanh t
ạ
i núi
Đạ
i L
ạ
i (Thanh Hoá).

TR
Ầ
N THU

ệ
p t
ứ
c là vua Thi
ế
u
Đế
.
H
ồ
Quý Ly t
ự
x
ư
ng là Khâm
Đứ
c H
ư
ng Li
ệ
t
đạ
i v
ươ
ng r
ồ
i sai ng
ườ
i gi
ế

ế
m
ư
u tr
ừ
Quý Ly. Vi
ệ
c
b
ạ
i l
ộ
H
ồ
Quý Ly cho gi
ế
t t
ấ
t c
ả
370 ng
ườ
i. Sau
đấ
y, H
ồ
Quý Ly l
ạ
i x
ư

x
ư
ng làm vua, l
ậ
t
đổ
nhà
Tr
ầ
n l
ậ
p nên nhà H
ồ.

Nh
ư
v
ậ
y, tri
ề
u Tr
ầ
n k
ể
t
ừ
Thái Tông Tr
ầ
n C
ả

ừ
vua D
ụ
Tông và Ngh
ệ
Tông. D
ụ
Tông thì hoang ch
ơ
i, không lo
đế
n chính s
ự,
làm lo
ạ
n
c
ả
k
ỷ
c
ươ
ng phép n
ướ
c làm dân nghèo n
ướ
c y
ế
u. Ngh
ệ

ặ
c.Các
đờ
i vua Tr
ầ
n (1225
-
1400):

1. Tr
ầ
n Thái Tông

(1225
-
1258)

2. Tr
ầ
n Thánh Tông

(1258
-
1278)

3. Tr
ầ

1341)

7. Tr
ầ
n D
ụ
Tông

(1341
-
1369)

8. Tr
ầ
n Ngh
ệ
Tông

(1370
-
1372)

9. Tr
ầ
n Du
ệ
Tông

(1372
-

1400)



Tr
ầ
n Quang Kh
ả
i (1241
-
1294) là con trai vua Tr
ầ
n Thái Tông (Tr
ầ
n C
ả
nh).

D
ướ
i tri
ề
u vua Tr
ầ
n Thánh Tông (anh ru
ộ
t Quang Kh
ả
i), Tr
ầ

ướ
i tri
ề
u vua Nhân Tông, Tr
ầ
n
Quang Kh
ả
i
đượ
c c
ử
làm Th
ượ
ng t
ướ
ng thái s
ư,
n
ắ
m toàn quy
ề
n n
ộ
i chính. Trong cu
ộ
c kháng chi
ế
n ch
ố

ớ
n. Chính Tr
ầ
n Quang
Kh
ả
i
đă
ch
ỉ
huy quân Tr
ầ
n
đ
ánh tan quân Nguyên
ở
Ch
ươ
ng D
ươ
ng và Th
ă
ng Long, nh
ữ
ng tr
ậ
n then ch
ố
t nh
ằ

t nhà th
ơ
có v
ị
trí không h
ỏ
trong v
ă
n h
ọ
c s
ử
Vi
ệ
t
Nam
. Ông là tác gi
ả
"
L
ạ
c
Đạ
o"
đă
th
ấ
t truy
ề
n và theo l

y rõ h
ơ
n tâm h
ồ
n ông:

Phúc H
ưng một khoảng nướ
c bao quanh

Vài mẫu vườ
n quê
đất rộng thênh
H
ế
t tuy
ế
t
chò
m mai hoa trắng xoá
Quang mây
đỉ
nh trúc sắc tươi xanh
Nắ
ng lên m
ờikhách pha trà nhấp
M
ưa tạ
nh sai
đồ

t
ướ
ng, v
ừ
a làm t
ướ
ng, v
ừ
a
đ
ánh gi
ặ
c v
ừ
a làm th
ơ

TH
ƯỢ
NG T
ƯỚ
NG THÁI S
Ư

TR
ẦN QUANG KHẢI


Tr
ầ

i
(N
ă
m 1984, t
ạ
i London, trong m
ộ
t phiên h
ọ
p v
ớ
i các nhà bác h
ọ
c và quân s
ự
th
ế
gi
ớ
i do Hoàng gia Anh ch
ủ
trì
đ
ã công b
ố
danh sách 10
đạ
i nguyên soái quân s
ự
c

ỏ
i d
ạ
y cho Qu
ố
c Tu
ấ
n, ký thác vào con h
ộ
i
đủ
tài v
ă
n võ, mong tr
ả
m
ố
i thù sâu
n
ặ
ng n
ă
m nào.L
ớ
n lên, Qu
ố
c Tu

n gia bi
ế
n, ba l
ầ
n n
ạ
n n
ướ
c. Nh
ư
ng ông l
ạ
i càng t
ỏ
ra là ng
ườ
i hi
ề
n tài, m
ộ
t v
ị
anh hùng c
ứ
u n
ướ
c. Ông luôn
đặ
t l
ợ

đủ
s
ứ
c
đ
è b
ẹ
p quân thù. Trong l
ầ
n quân Nguyên sang xâm l
ượ
c l
ầ
n th
ứ
hai, th
ấ
y rõ n
ế
u ngành tr
ưở
ng, ngành th
ứ
xung kh
ắ
c, gi
ữ
a ông
và Tr
ầ

ế
u v
ớ
i Tr
ầ
n Quang Kh
ả
i, t
ạ
o nên s
ự
th
ố
ng nh
ấ
t ý chí c
ủ
a toàn b
ộ
v
ươ
ng tri
ề
u Tr
ầ
n,
đả
m b
ả
o đ

ã m
ờ
i Thái s
ư
Tr
ầ
n Quang Kh
ả
i sang thuy
ề
n mình trò chuy
ệ
n, ch
ơ
i c
ờ
và
sai ng
ườ
i n
ấ
u n
ướ
c th
ơ
m t
ự
mình t
ắ
m r

c Tu
ấ
n là con Tr
ầ
n Li
ễ
u, Tr
ầ
n Quang Kh
ả
i là con Tr
ầ
n C
ả
nh). L
ầ
n khác, Qu
ố
c Tu
ấ
n
đ
em vi
ệ
c xích mích
dò ý các con, Tr
ầ
n Qu
ố
c T

n d
ừ
ng g
ươ
m nh
ư
ng b
ả
o r
ằ
ng:

-
T
ừ
nay cho
đế
n khi ta nh
ắ
m m
ắ
t, ta s
ẽ
không nhìn m
ặ
t th
ẳ
ng ngh
ị
ch t

ề
n b
ỏ
luôn ph
ầ
n b
ị
t
s
ắ
t, ch
ỉ
ch
ố
ng g
ậ
y
để
tránh hi
ề
m nghi, làm yên lòng quân dân.Ba l
ầ
n ch
ố
ng gi
ặ
c, các vua Tr

ĩ
h
ế
t lòng tin yêu ông.
Đạ
o quân cha con
ấ
y tr
ở
thành
độ
i quân bách chi
ế
n bách th
ắ
ng.

Tr
ầ
n Qu
ố
c Tu
ấ
n là b
ậ
c t
ướ
ng tr
ụ
c

r
ă
n d
ạ
y các t
ướ
ng c
ầ
m quân
đ
ánh gi
ặ
c. Khi gi
ặ
c Nguyên l
ộ
rõ ý
đồ
xâm l
ượ
c, Tr
ầ
n Qu
ố
c Tu
ấ
n vi
ế
t "H
ị

ng s
ĩ

r
ấ
t hùng h
ồ
n, th
ố
ng thi
ế
t, kh
ẳ
ng
đị
nh v
ă
n
ch
ươ
ng c
ủ
a m
ộ
t b
ậ
c "
đạ
i bút".


cho h
ọ
con
đườ
ng sáng. Là t
ướ
ng ngh
ĩ
a, ông coi vi
ệ
c ph
ả
i h
ơ
n
đ
i
ề
u l
ợ
i. Là
t
ướ
ng trí, ông bi
ế
t l
ẽ đờ
i s
ẽ
d

ng oanh li
ệ
t nghìn
đờ
i. Là t
ướ
ng tín, ông bày t
ỏ
tr
ướ
c cho quân lính theo ông s
ẽ đượ
c gì, trái l
ờ
i ông s
ẽ
g
ặ
p ho
ạ
.
Cho nên, c
ả
3 l
ầ
n
đ
ánh gi
ặ
c Nguyên, ông


- N
ế
u ch
ẳ
ng may ông m
ấ
t
đ
i, gi
ặ
c ph
ươ
ng B
ắ
c l
ạ
i sang xâm l
ấ
n thì k
ế
sách làm sao?

Ông
đ
ã tr
ă
ng tr
ố
i nh

sâu g
ố
c b
ề
n r
ễ
, đ
ó là th
ượ
ng sách gi
ữ
n
ướ
c.

Mùa thu tháng Tám, ngày 20 n
ă
m Canh Tý (1300) "Bình B
ắ
c
đạ
i nguyên soái" H
ư
ng
Đạ
o
đạ
i v
ươ
ng qua

ư
c
ũ
.
Vua gia phong cho ông t
ướ
c H
ư
ng
Đạ
o
đạ
i v
ươ
ng. Tri
ề
u
đ
ình l
ậ
p
đề
n th
ờ
ông t
ạ
i V
ạ
n Ki
ế

Ngày nay không ai bi
ế
t nàng sinh và m
ấ
t n
ă
m nào.
Sách
Đạ
i Vi
ệ
t sử ký toàn thư
ch
ỉ
ghi:

"Sai ng
ườ
i
đư
a công chúa An T
ư đế
n cho Thoát Hoan là có ý làm gi
ả
m b
ớ
t tai h
ọ
a cho n
ướ

đ
ã
đ
i thuy
ề
n nh
ỏ
ra vùng Tam Tr
ĩ
,
còn thuy
ề
n ng
ự
thì
đư
a ra vùng Ng
ọc S
ơ
n
để đ
ánh l
ạ
c h
ướ
ng
gi
ặ
c.


i
đầ
u b
ấ
t l
ợ
i.
T
ướ
ng Tr
ầ
n Bình Tr
ọ
ng l
ạ
i hy sinh d
ũ
ng c
ả
m
ở
b
ờ
sông Thiên M
ạ
c. Tr
ướ
c th
ế
gi

ã mang gia quy
ế
n ch
ạ
y sang tr
ạ
i gi
ặ
c.
Tr
ầ
n Kh
ắ
c Chung
đượ
c sai
đ
i s
ứ để
làm ch
ậ
m t
ố
c
độ
ti
ế
n quân c
ủ
a gi

ế
n
đấ
u.

B
ở
i v
ậ
y, Tr
ầ
n Thánh Tông b
ấ
t
đắ
c d
ĩ
ph
ả
i dùng
đế
n k
ế
m
ỹ
nhân.

Vua sai
đ
em dâng em gái út c

bè b
ạ
n
để
hi
ế
n dâng tu
ổ
i tr
ẻ
,
đờ
i con gái, k
ể
c
ả
tính m
ạ
ng mình.
An
T
ư đ
ã vào tr
ậ
n ch
ỉ
có m
ộ
t mình, không m
ộ

t.An
T
ư
sang tr
ạ
i gi
ặ
c không ph
ả
i v
ớ
i t
ư
cách
đ
i l
ấ
y ch
ồ
ng mà là v
ậ
t c
ố
ng n
ạ
p, dâng hi
ế

ng ra sao, làm
đượ
c nh
ữ
ng gì, không ai bi
ế
t.

Nh
ư
ng
tháng T
ư
n
ă
m
ấ
y quân Tr
ầ
n b
ắ
t
đầ
u ph
ả
n công h
ầ
u kh
ắ
p các m

ễ
t
ế
l
ă
ng
mi
ế
u khen th
ưở
ng công th
ầ
n, truy phong các t
ướ
ng l
ĩ
nh.
Nh
ư
ng không ai nh
ắ
c
đế
n An T
ư.
V
ậ
y, công chúa còn hay m
ấ
t.

a Tr
ầ
n Ki
ệ
n theo ch
ủ
ch
ạ
y sang nhà Nguyên, s
ố
ng l
ư
u vong
ở
Trung
Qu
ố
c, có ghi:

"Tr
ướ
c, Thái t
ử
(
ch
ỉ
Thoát Hoan) l
ấ
y ng
ườ

đ
i
ề
u
ấ
y.
Dù tri
ề
u Tr
ầ
n và
s
ử
sách có quên nàng thì các th
ế
h
ệ đờ
i sau v
ẫ
n dành cho nàng s
ự
kính tr
ọ
ng, th
ươ
ng c
ả
m.

Kho

Tháng 3 n
ă
m Tân S
ử
u (1301) vua Tr
ầ
n Anh Tông làm cu
ộ
c vi
ễ
n du sang kinh
đ
ô Chiêm Thành ch
ơ
i.
Để
t
ă
ng thêm quan h
ệ
hoà hi
ế
u gi
ữ
a hai n
ướ
c Vi
ệ
t
-

c c
ầ
u hôn, vua Tr
ầ
n Anh Tông g
ả
công chúa Huy
ề
n Trân cho vua Chiêm là Ch
ế
Mân. Ch
ế
Mân
đ
em
đấ
t châu Ô, châu Lý làm v
ậ
t d
ẫ
n c
ướ
i và phong Huy
ề
n Trân làm hoàng h
ậ
u. Vi
ệ
c công chúa n
ướ

ấ
y là cái c
ầ
u
giao h
ả
o chính tr
ị
,
xoá b
ỏ
hi
ề
m khích, h
ậ
n thù
để
hai dân t
ộ
c
đượ
c s
ố
ng yên bình. Nh
ư
ng tri
ề
u Tr
ầ
n không nh

i vua Tr
ầ
n, ti
ế
c nàng công chúa s
ắ
c n
ướ
c
h
ươ
ng tr
ờ
i. Nh
ư
ng c
ũ
ng nhi
ề
u ng
ườ
i, trong
đ
ó có Tr
ầ
n Kh
ắ
c Chung cho là vi
ệ
c t

ề
Chiêm Thành thì dân hai châu Hoan Ái (Thanh Hoá, Ngh
ệ
An) c
ũ
ng r
ầ
m r
ộ
kéo nhau vào ti
ế
p nh
ậ
n hai châu
Ô, Lý. Châu Ô
đổ
i thành châu Thu
ậ
n, châu Lý
đổ
i thành châu Hoá. Nhân dân th
ườ
ng g
ọ
i chung là Thu
ậ
n Hoá.

V
ề

ạ
i, sai Tr
ầ
n Kh
ắ
c Chung, quan Nh
ậ
p n
ộ
i thành khi
ể
n Th
ượ
ng
th
ư
t
ả
bộ
c x
ạ
và An ph
ủ
s
ứ Đặ
ng V
ă
n sang tìm cách c
ứ
u nàng v

àn chay s
ẽ
không có ng
ườ
i
đứ
ng ch
ủ
.
Chi b
ằ
ng hãy ra b
ờ
bi
ể
n làm l
ễ
chiêu
h
ồ
n
ở
ven tr
ờ
i
đ
ón linh h
ồ
n cùng v
ề

ứ
u m
ạ
ng hay gi
ữ
a Huy
ề
n Trân v
ớ
i Kh
ắ
c Chung
đ
ã có l
ờ
i
ướ
c h
ẹ
n t
ừ
tr
ướ
c mà con thuy
ề
n
đư
a công chúa t
ừ
Chiêm Thành v

ậ
n và phép t
ắ
c c
ủ
a tri
ề
u
đ
ình, con thuy
ề
n tình c
ủ
a Huy
ề
n Trân và Kh
ắ
c Chung v
ẫ
n lênh
đ
ênh trên bi
ể
n
đắ
m say và th
ơ
m
ộ
ng.

ấ
y, c
ũ
ng không m
ộ
t l
ờ
i trách c
ứ
Tr
ầ
n Kh
ắ
c Chung. Nh
ư
ng trong tôn
th
ấ
t nhà Tr
ầ
n không ph
ả
i không có ng
ườ
i ph
ả
n
đố
i.
Đặ

HUY
Ề
N TRÂN CÔNG CHÚA


Công chúa Ph
ụ
ng D
ươ
ng (1244
-
1291) là con T
ướ
ng qu
ố
c Thái s
ư
Tr
ầ
n Th
ủ Độ
,
m
ẹ
là phu nhân B
ả
o Châu. T
ừ
nh
ỏ

ậ
n làm con nuôi, cho
hi
ệ
u là Ph
ụ
ng D
ươ
ng. T
ừ đ
ó, Ph
ụ
ng D
ươ
ng tr
ưở
ng thành trong hoàng cung nh
ư
m
ộ
t nàng công chúa.L
ớ
n lên Ph
ụ
ng D
ươ
ng

t không may cho Ph
ụ
ng D
ươ
ng, lúc
ấ
y thái s
ư
Tr
ầ
n Quang Kh
ả
i
đ
ang say mê m
ộ
t ng
ườ
i thi
ế
p nên nh
ạ
t tình v
ớ
i v
ợ
m
ớ
i. Chuy
ệ

ả
i
đượ
c làm nh
ư
th
ế
. Ở
ph
ủ
t
ể
t
ướ
ng, Quang Kh
ả
i có nhi
ề
u thê thi
ế
p nh
ư
ng v
ề
danh ngh
ĩ
a, Ph
ụ
ng D
ươ

ọ
cách làm
ă
n, khu x
ử.
Ho
ặ
c h
ọ
làm
đ
i
ề
u gì khi
ế
n Quang Kh
ả
i la m
ắ
ng thì Ph
ụ
D
ươ
ng l
ạ
i nh
ẹ
nhàng khuyên gi
ả
i

i già ng
ườ
i tr
ẻ
có phép t
ắ
c, s
ắ
p x
ế
p công vi
ệ
c
đ
âu ra
đấ
y, nên
ti
ề
n tài không hao phí mà v
ẫ
n sinh l
ợ
i khi
ế
n ch
ồ
ng r
ấ
t hài lòng.

m n
ướ
c h
ầ
u h
ạ
m
ẹ
h
ệ
t nh
ư
m
ộ
t cô gái th
ườ
ng dân n
ế
t na hi
ế
u th
ả
o.

N
ă
m Giáp Thân (1284) quân Nguyên xâm l
ượ
c n
ướ

ấ
y t
ưở
ng gi
ặ
c
đế
n n
ơ
i r
ồ
i. Bà bình t
ĩ
nh
đ
ánh th
ứ
c Thái s
ư
d
ậ
y,
đư
a lá m
ộ
c che tên cho ch
ồ
ng. Bà
đượ
c thái s

ề
theo r
ồ
i m
ấ
t
ở đấ
y n
ă
m 47 tu
ổ
i. Nhân
cách c
ủ
a bà
đượ
c chính Thái s
ư đ
ánh giá:

-
Làm
đ
i
ề
u thi
ệ
n, nói
đ
i

Tu
ổ
i th
ọ
H
ồ
Quý
Ly
Thánh Nguyên
H
ồ
Quý Ly
1400
H
ồ
Hán Th
ươ
ng
Thi
ệ
u Thành (1401
-
1402)

Khai
Đạ
i (1403
-
1407)
H

ở
nên ru
ỗ
ng nát, b
ị
lung lay t
ậ
n g
ố
c. Nhân hoàn
cả
nh
đ
ó, H
ồ
Quý Ly, m
ộ
t quý t
ộ
c có vây cánh và thanh th
ế
trong tri
ề
u,
đ
ã l
ấ
n át d
ầ
n quy

i: Tri
ề
u H
ồ.
H
ồ
Quý Ly dòng dõi ng
ườ
i Chi
ế
t Giang, Trung Qu
ố
c. T
ừ đờ
i Ng
ũ
Quý sang Vi
ệ
t Nam s
ố
ng
ở
Qu
ỳ
nh L
ư
u, (Ngh
ệ
An) sau
chuy

t qu
ầ
n th
ầ
n trung thành v
ớ
i nhà Tr
ầ
n. Tháng 2 n
ă
m Canh Thìn (1400) Quý Ly tru
ấ
t ngôi c
ủ
a Tr
ầ
n Thi
ế
u
Đế
,
t
ự
lên
làm vua l
ấ
y qu
ố
c hi
ệ

ụ
c nhà Tr
ầ
n nh
ườ
ng ngôi cho con th
ứ
H
ồ
Hán Th
ươ
ng r
ồ
i làm Thái
Th
ượ
ng hoàng cùng coi vi
ệ
c n
ướ
c.Trong kho
ả
ng 35 n
ă
m n
ắ
m quy

v
ề
m
ọ
i m
ặ
t.

V
ề
m
ặ
t hành chính, Quý Ly
đổ
i các l
ộ
xa làm tr
ấ
n,
đặ
t thêm các ch
ứ
c An Ph
ủ
phó s
ứ,
Tr
ấ
n th
ủ

ả
n c
ả
vi
ệ
c quân s
ự
và dân s
ự.
Quý Ly còn
đặ
t ch
ứ
c
Liêm phóng s
ứ
t
ạ
i m
ỗ
i l
ộ để
dò xét tình hình quân dân.V
ề
m
ặ
t kinh t

ế
khoá.
Đ
ó là nh
ữ
ng c
ả
i cách ti
ế
n b
ộ
nh
ằ
m t
ướ
c gi
ả
m th
ế
l
ự
c c
ủ
a b
ọ
n quý t
ộ
c Tr
ầ
n, gi

i ch
ủ đấ
t ch
ỉ đượ
c gi
ữ
10 n
ă
m tr
ở
xu
ố
ng, s
ổ
sách ph
ả
i
sung công, ngh
ĩ
a là khôi ph
ụ
c ch
ế độ
sở
h
ữ
u nhà n
ướ
c v
ề

đố
i l
ố
i h
ọ
c sáo r
ỗ
ng, nh
ắ
m m
ắ
t h
ọ
c v
ẹ
t l
ờ
i nói c
ủ
a c
ổ
nhân
để
xét vi
ệ
c tr
ướ
c m
ắ
t. N

ă
n c
ứ
v
ề
sách "Lu
ậ
n ng
ữ
",
m
ộ
t trong nh
ữ
ng tác ph
ẩ
m kinh
đ
i
ể
n c
ủ
a nho giáo.H
ồ
Quý Ly c
ũ
ng có hoài bão xây d

n vi
ệ
c m
ở
thêm tr
ườ
ng h
ọ
c
ở
các l
ộ
ph
ủ
S
ơ
n Nam, Kinh B
ắ
c, H
ả
i
Đ
ông và
đị
nh l
ạ
i
phép thi cho có quy c
ủ
.

nh b
ằ
ng châm c
ứ
u và l
ậ
p kho bán thóc r
ẻ
cho ng
ườ
i nghèo. Vi
ệ
c ông ban hành cân, th
ướ
c, đấ
u, th
ư
ng
để
th
ố
ng nh
ấ
t
đ
o l
ườ
ng c
ũ
ng góp ph

ộ
c c
ả
i cách
ấ
y v
ớ
i m
ộ
t quy
ế
t tâm cao, m
ộ
t tài n
ă
ng xu
ấ
t chúng và m
ộ
t b
ả
n l
ĩ
nh phi th
ườ
ng.
Và dù nh
ữ
ng c
ả

i c
ấ
p thi
ế
t c
ủ
a dân t
ộ
c. Chính sách c
ả
i cách c
ủ
a nhà H
ồ
có h
ạ
n ch
ế
b
ớ
t th
ế
l
ự
c h
ọ
Tr
ầ
n nh
ư

c ông
để
l
ạ
i. Bài h
ọ
c l
ớ
n
nh
ấ
t, d
ẫ
n
đế
n th
ấ
t b
ạ
i c
ủ
a ông là
để
m
ấ
t lòng dân. Quý Ly
đ
ã ti
ế
n hành c

ế
t m
ộ
t lúc 370 ng
ườ
i, gián ti
ế
p và tr
ự
c
ti
ế
p gi
ế
t nhi
ề
u vua, và còn ti
ế
p t
ụ
c tàn sát trong nhi
ề
u n
ă
m sau, làm cho ng
ườ
i quen bi
ế
t nhau "ch
ỉ

ậ
t khó
đứ
ng v
ữ
ng.


HỒ QUÝ LY (1400)


H
ồ
Quý Ly có m
ố
i tình r
ấ
t l
ạ
v
ớ
i Công chúa Nh
ấ
t Chi Mai, con vua Tr
ầ
n. T
ươ
ng truy
ề
n: H

ạ
ch lên cát
câu th
ơ
:

-
Qu
ả
ng Hàn cung lý Nh
ấ
t Chi Mai
.
Quý Ly nh
ẩ
m thu
ộ
c lòng l
ấ
y câu th
ơ đ
ó.
Đế
n khi Quý Ly
đ
ã làm quan, m
ộ
t hôm h
ộ
giá vua Tr

u cây qu
ế
,
vua li
ề
n ra câu
đố
i:

- Thanh Thử đ
i
ệ
n ti
ề
n thiên thụ qu
ế
.
Các quan cùng
đ
i lúng túng ch
ư
a k
ị
p đố
i thì Quý Ly nh
ớ
l
ạ
i câu th
ơ


Thanh Thử đ
i
ệ
n kia ngàn gố
c qu
ế

Qu
ả
ng Hàn cung n
ọ một cành mai.

Nghe xong các quan
đề
u ph
ụ
c tài H
ồ
Quý Ly; vua Tr
ầ
n càng kinh ng
ạ
c h
ơ
n b
ở
i nhà vua có m
ộ
t công chúa

a công chúa là cung Qu
ả
ng Hàn
do chính ta
đặ
t tên.

Quý Ly c
ứ
th
ự
c tâu l
ạ
i vi
ệ
c tr
ướ
c. Vua cho là chuy
ệ
n l
ạ
,
duyên tr
ờ
i
đ
ã
đị
nh, bèn g
ả

ng v
ẫ
n t
ự
mình quy
ế
t
đ
oán m
ọ
i công vi
ệ
c.

Bi
ế
t tr
ướ
c nhà Minh tr
ướ
c sau c
ũ
ng
đ
ánh
Đạ
i Ngu nên H
ồ
Quý Ly t
ậ

ặ
c B
ắ
c? H
ỏ
i t
ứ
c là
đ
ã tr
ả
l
ờ
i. Quý Ly l
ậ
p ra h
ộ
t
ị
ch b
ắ
t m
ọ
i ng
ườ
i c
ứ
2 tu
ổ
i

n g
ấ
p m
ấ
y l
ầ
n tr
ướ
c.
Quân s
ố
do v
ậ
y t
ă
ng thêm nhi
ề
u.Quý Ly
đặ
c bi
ệ
t chú tr
ọ
ng luy
ệ
n t
ậ

i chèo ch
ố
ng r
ấ
t l
ợ
i h
ạ
i.
Ở
các c
ử
a b
ể
và nh
ữ
ng n
ơ
i hi
ể
m y
ế
u trên các sông l
ớ
n, ông
cho
đ
óng c
ọ
c, hình thành nh

có 18
độ
i, m
ỗ
i
độ
i có 18
ng
ườ
i.
Đạ
i Quân có 30
độ
i, trung quân 20
độ
i. M
ỗ
i doanh có 15
độ
i, m
ỗ
i
đ
oàn có 10
độ
i. Ngoài ra còn 5
độ
i c
ấ
m v

ạ
i giao m
ề
m m
ỏ
ng, ch
ị
u lép không k
ế
t qu
ả
,
cha con H
ồ
Quý Ly ph
ả
i
đứ
ng
tr
ướ
c th
ử
thách hi
ể
m nghèo:
đố
i phó v
ớ
i cu

ạ
c (Vi
ệ
t Trì) và
đư
a quân
đ
óng gi
ữ
các n
ơ
i. Nh
ư
ng
đ
úng nh
ư
H
ồ
Nguyên Tr
ừ
ng nói: "Th
ầ
n không ng
ạ
i
đ
ánh, ch
ỉ
sợ

ượ
c n
ướ
c ta,
tri
ề
u H
ồ đ
ã th
ấ
t b
ạ
i.Tr
ướ
c các m
ũ
i ti
ế
n công c
ủ
a
đị
ch,
độ
i quân nhà H
ồ
có ch

p trung binh l
ự
c v
ượ
t sông H
ồ
ng
đ
ánh chi
ế
m thành
Đ
a Bang. Cu
ố
i n
ă
m Bính Tu
ấ
t (20
-1-
1407)
thành
Đ
a Bang th
ấ
t th
ủ
,
tuy
ế

n n
ữ
a rút quân xu
ố
ng mi
ề
n h
ạ
l
ư
u sông H
ồ
ng. Và sau
m
ộ
t vài tr
ậ
n ph
ả
n công th
ấ
t b
ạ
i H
ồ
Quý Ly và H
ồ
Hán Th
ươ
ng

ộ
t phen tan tác. T
ướ
ng H
ồ
là Ng
ụ
y Th
ứ
c th
ấ
y th
ế
nguy c
ấ
p bèn
tâu:

- N
ướ
c
đ
ã m
ấ
t, làm ông vua không nên
để
cho ng
ườ
i ta b
ắ

i ch
ạ
y vào Ngh
ệ
An. Quân Minh ti
ế
p t
ụ
c
đ
u
ổ
i theo,
đế
n K
ỳ
La (K
ỳ
Anh, Hà HỒ
HÁN TH
ƯƠ
T
ĩ
nh) cha con
H
ồ
Quý Ly
đề

c tr
ọ
n 7 n
ă
m thì s
ụ
p đổ. N
ướ
c ta l
ạ
i n
ằ
m trong
vòng
đ
ô h
ộ
nhà Minh.





H
ồ
Nguyên Tr
ừ
ng, con c
ả
c

ệ
c ông l
ậ
p m
ộ
t phòng tuy
ế
n ch
ố
ng gi
ặ
c b
ắ
t
đầ
u b
ằ
ng c
ứ đ
i
ể
m then ch
ố
t
Đ
a Bang
(Ba Vì) kéo dài theo b
ờ
Nam sông
Đ

ấ
t. H
ồ
Nguyên Tr
ừ
ng c
ũ
ng sáng t
ạ
o ra cách
đ
ánh
độ
c
đ
áo: ông cho
đ
úc nhi
ề
u dây xích l
ớ
n ch
ă
ng qua nh
ữ
ng khúc sông hi
ể
m tr
ở
, k

p
đả
m. Tuy v
ậ
y, nói H
ồ
Nguyên Tr
ừ
ng ng
ườ
i ta th
ườ
ng nh
ắ
c
nhi
ề
u
đế
n công sáng ch
ế
ra súng "th
ầ
n c
ơ
"
c
ủ
a ông.


ả
i g
ấ
p t
ổ
ch
ứ
c nh
ữ
ng x
ưở
ng
đ
úc súng l
ớ
n. Nh
ờ
thông minh tuy
ệ
t v
ờ
i và kh
ả
n
ă
ng suy ngh
ĩ
phi th
ườ
ng, H

ứ
c công phá s
ấ
m sét.
T
ừ
vi
ệ
c c
ả
i ti
ế
n súng, ch
ế
thu
ố
c súng, hi
ể
u rõ s
ứ
c n
ổ
c
ủ
a thu
ố
c
đạ
n Nguyên Tr
ừ

n c
ơ
b
ả
n c
ủ
a lo
ạ
i súng th
ầ
n công
ở
nh
ữ
ng th
ế
k
ỉ
sau này. Nòng súng là m
ộ
t
ố
ng
đ
úc b
ằ
ng s
ắ
t ho
ặ

ng s
ắ
t l
ớ
n. Khi b
ắ
n, ng
ườ
i ta nh
ồ
i thu
ố
c súng vào phía
đ
áy r
ồ
i
đặ
t m
ũ
i tên vào gi
ữ
a và nh
ồ
i
lo
ạ
i
đạ
n ghém b

c bi
ệ
t cho ch
ế
t
ạ
o nhi
ề
u lo
ạ
i th
ầ
n c
ơ
l
ớ
n g
ọ
i là "th
ầ
n c
ơ
pháo". Th
ầ
n c
ơ
pháo th
ự
c ch
ấ

n c
ủ
a nhà H
ồ
th
ấ
t b
ạ
i và không
đượ
c dân
ủ
ng h
ộ,
trong lúc quân gi
ặ
c gi
ươ
ng cao c
ờ
"
phù Tr
ầ
n di
ệ
t H
ồ
".
Gi
ặ

c
đế
n m
ộ
t
tình ti
ế
t: "quân Minh khi làm l
ễ
t
ế
súng
đề
u ph
ả
i t
ế
Tr
ừ
ng".N
ế
u nh
ớ
l
ạ
i r
ằ

ề
u H
ồ
t
ồ
n t
ạ
i trong 7 n
ă
m (1400
-
1407) v
ớ
i 2
đờ
i vua:

1. H
ồ
Quý Ly (1400)

2. H
ồ
Hán Th
ươ
ng (1401
-
1407)



Đế
H
ư
ng Khánh
Tr
ầ
n Ng
ỗ
i
1407-1409
Trùng Quang
Đế
Trùng Quang
Tr
ầ
n Quý Khoáng
1409-1413


Tr
ươ
ng Ph
ụ
b
ắ
t
đượ
c cha con H
ồ
Quý Ly

c tha, nh
ư
ng ph
ả
i
ở
l
ạ
i
đấ
t Trung Qu
ố
c. Vua Minh còn truy
ề
n l
ệ
nh cho Tr
ươ
ng Ph
ụ
b
ắ
t
thêm nh
ữ
ng ng
ườ
i có tài v
ă
n võ, gi

c kho
ẻ
m
ạ
nh c
ủ
a
Đạ
i Vi
ệ
t
đư
a sang Kim L
ă
ng, ban th
ưở
ng ph
ẩ
m hàm và s
ử d
ụ
ng h
ọ.
Nh
ư
v
ậ
y, chân t
ướ
ng xâm l

o
ạ
n xâm l
ượ
c. K
ế
t
thúc màn k
ị
ch này, nhà Minh gi
ả
treo b
ả
ng g
ọ
i con cháu nhà Tr
ầ
n (nh
ằ
m b
ắ
t gi
ế
t h
ọ
)
r
ồ
i ép quan l
ạ

ệ
n nh
ư
c
ũ
".

Ngay khi
đấ
y nhà Minh chia n
ướ
c ta ra làm 17 ph
ủ
,
5 châu, b
ổ
nhi
ệ
m quan cai tr
ị
.

Th
ờ
i gian này có Gi
ả
n
Đị
nh V
ươ

ả
n
Đị
nh hoàng
đế
d
ấ
y binh ch
ố
ng l
ạ
i nhà Minh, khôi ph
ụ
c tri
ề
u Tr
ầ
n. Nh
ư
ng vì quân Tr
ầ
n m
ớ
i tuy
ể
n m
ộ
ch
ư
a kinh qua tr

em quân ra Ngh
ệ
An giúp s
ứ
c. R
ồ
i Nguy
ễ
n C
ả
nh Chân, Tr
ầ
n Nguy
ệ
t H
ồ,
nh
ữ
ng t
ướ
ng gi
ỏ
i, cùng
đ
em quan theo phò Gi
ả
n
Đị
nh
Đế

Đị
nh
Đế
h
ộ
i t
ấ
t c
ả
quân Thu
ậ
n Hoá, Tân Bình, Ngh
ệ
An, Di
ễ
n Châu, Thanh Hoá ti
ế
n
đ
ánh
Đ
ông
Đ
ô.
Đế
n Ninh Bình, các quan thu
ộ
c và hào ki
ệ
t các n

ô tr
ưở
ng là L
ữ
Nghi quy
ế
t m
ộ
t phen s
ố
ng
mái. Quân Minh
đế
n b
ế
n Bô Cô thì g
ặ
p quân Tr
ầ
n. M
ộ
t tr
ậ
n
đ
ánh ác li
ệ
t
đ
ã x

ữ
Ngh
ị
, đ
u
ổ
i M
ộ
c Th
ạ
nh
đế
n thành C
ổ
L
ộ
ng (Ý
Yên, Nam Hà). Vua Gi
ả
n
Đị
nh mu
ố
n th
ừ
a th
ắ
ng
đ
ánh tràn ra l

h
ộ
i
đủ
m
ớ
i có th
ể đè b
ẹ
p
đượ
c gi
ặ
c. Vua Gi
ả
n
Đị
nh không cho là ph
ả
i l
ạ
i nghe l
ờ
i gièm
pha nên
đ
em
Đặ
ng T
ấ

ng T
ấ
t là
Đặ
ng Dung, con Nguyên C
ả
nh Chân là Nguy
ễ
n C
ả
nh D
ị
,
th
ấ
y thân ph
ụ
b
ị
gi
ế
t
đề
u b
ỏ
vua Gi
ả
n
Đị
nh,

đ
ánh, b
ắ
t
đượ
c Gi
ả
n
Đị
nh
Đế đ
em v
ề
Ngh
ệ
An. Quý Khoáng tôn Gi
ả
n
Đị
nh lên làm Thái th
ượ
ng hoàng cùng lo vi
ệ
c khôi ph
ụ
c c
ơ
nghi
ệ
p nhà Tr

u vi
ệ
n. Quân Tr
ầ
n do
Th
ượ
ng hoàng Gi
ả
n
Đị
nh
đ
óng
ở
H
ạ
H
ồ
ng (Ninh Giang), vua Trùng Quang
đ
óng
ở
B́
nh Than lo vi
ệ
c ch
ố
ng gi
ặ

nh) thì b
ị
b
ắ
t, gi
ả
i v
ề
Kim
L
ă
ng. Cánh quân c
ủ
a vua Trùng Quang c
ũ
ng b
ị
thua ph
ả
i b
ỏ
B́
nh Than ch
ạ
y vào Ngh
ệ
An. Tr
ươ
ng Ph
ụ đ

ể
u. Nguy
ễ
n Bi
ể
u t
ứ
c gi
ậ
n ch
ỉ
m
ặ
t Tr
ươ
ng ph
ụ
,
m
ắ
ng r
ằ
ng:

-
Chúng bay trong b
ụ
ng thì ch
ỉ
lo

i
đặ
t qu
ậ
n huy
ệ
n
để
cai tr
ị
,
r
ồ
i
t́
m k
ế
v
ơ
vét c
ủ
a c
ả
i,
ứ
c hi
ế
p sinh dân. Chúng bay th
ậ
t là

1413) khi quân Tr
ươ
ng Ph
ụ đế
n Ngh
ệ
An, cha con quan Thái phó nhà H
ậ
u Tr
ầ
n là Phan Quý H
ữ
u và Phan
Quý Liên xin ra hàng, ti
ế
t l
ộ
t
ấ
t c
ả
n
ộ
i
t́
nh và n
ơ
i
ẩ
n n

ă
m
ấ
y, quân Tr
ươ
ng Ph
ụ
vào
đế
n Thu
ậ
n Hoá. Quân Tr
ầ
n do
Đặ
ng Dung
đă
vào
đượ
c thuy
ề
n c
ủ
a Tr
ươ
ng Ph
ụ
toan b
ắ
t s

quân Tr
ầ
n r
ấ
t ít, Tr
ươ
ng Ph
ụ
huy
độ
ng l
ự
c l
ượ
ng ti
ế
n
đ
ánh.
Đặ
ng Dung không ch
ố
ng n
ổ
i ph
ả
i b
ỏ
ch
ạ

ố
c. Gi
ữ
a
đườ
ng vua Trùng
Quang Tr
ầ
n Quý Khoáng và t
ướ
ng
Đặ
ng Dung nh
ả
y xu
ố
ng bi
ể
n t
ự
t
ử.

Nhà H
ậ
u Tr
ầ
n t
ồ
n t



TRÙNG QUANG
ĐẾ
(1409-1413)


N
ế
u tính t
ừ
n
ă
m Bính Tu
ấ
t (1407), quân Minh b
ắ
t
đượ
c cha con H
ồ
Quý Ly gi
ả
i v
ề
Kim L
ă
ng, cho
đế
n khi cu

ng trong th
ự
c t
ế
ách
đ
ô h
ộ
c
ủ
a nhà Minh ch
ỉ đượ
c yên
ổ
n trong kho
ả
ng 4 n
ă
m (1414
-
1417). S
ử
g
ọ
i
đ
ó là k
ỷ
thu
ộ

ậ
y
đề
u x
ư
ng
đế
nên g
ọ
i
đ
ó là H
ậ
u Tr
ầ
n (1407
-
1413).
Nh
ư
ng sau các cu
ộ
c
đ
ánh d
ẹ
p b
ằ
ng quân s
ự,

c Trùng Quang
Đế
,
Nguy
ễ
n Súy,
Đặ
ng Dung gi
ả
i v
ề
B
ắ
c, trên
đườ
ng
đ
i, vua, tôi
nhà H
ậ
u Tr
ầ
n
đ
ã nh
ả
y xu
ố
ng bi
ể

m
đ
ó (1414) M
ộ
c Th
ạ
nh, Tr
ươ
ng Ph
ụ
Tr
ầ
n Hi
ệ
p v
ề
n
ướ
c, vi
ệ
c cai tr
ị đượ
c trao cho viên quan v
ă
n là Hoàng
Phúc. Hoàng Phúc có h
ọ
c v
ấ
n cao, tính tình


Ngoài vi
ệ
c bóc l
ộ
t v
ề
kinh t
ế
, đ
àn áp b
ằ
ng quân c
ơ
nh
ư
Tr
ươ
ng Ph
ụ
,
M
ộ
c Th
ạ
nh v
ẫ
n làm, Hoàng Phúc còn dùng chính sách
v
ă

àn t
ế
l
ễ
hàng n
ă
m th
ờ
xã t
ắ
c Phong Vân, S
ơ
n Xuyên và các th
ầ
n theo phong t
ụ
c Trung Hoa.
H
ắ
n còn
đặ
t ra lu
ậ
t c
ấ
m trai gái n
ướ
c Vi
ệ
t c

i bàn c
ủ
a Tham ngh
ị
Bành
Đạ
o T
ườ
ng, Hoàng Phúc
đ
ã cho m
ở
tr
ườ
ng h
ọ
c ti
ế
ng Trung Hoa và
ra s
ứ
c lôi kéo mua chu
ộ
c s
ĩ
phu, th
ầ
y thu
ố
c, t

c d
ị
ch và b
ắ
t các quan cai tr
ị
các
đị
a ph
ươ
ng ph
ả
i
đ
ón
ti
ế
p long tr
ọ
ng nh
ữ
ng ng
ườ
i Vi
ệ
t sang Kim L
ă
ng phong ch
ứ
c t

c v
ụ
nhà Minh l
ạ
i
đượ
c
đư
a sang Kim L
ă
ng
để
thay ch
ứ
ng
ch
ỉ
c
ủ
a T
ổ
ng Binh b
ằ
ng gi
ấ
y vàng c
ủ
a B
ộ
t

u thiêu h
ủ
y nh
ữ
ng bi ký c
ủ
a nh
ữ
ng ng
ườ
i
Vi
ệ
t t
ừ
tr
ướ
c
để
l
ạ
i, m
ộ
t s
ố
có giá tr
ị
l
ớ
n chúng

,
nh
ữ
ng th
ợ
th
ủ
công lành ngh
ề để đư
a v
ề
Kim L
ă
ng, hòng h
ủ
y di
ệ
t dân t
ộ
c
Đạ
i Vi
ệ
t.C
ũ
ng t
ừ

c dù v
ậ
y b
ọ
n cai tr
ị
v
ẫ
n không th
ể đồ
ng hoá
đượ
c nhân dân
Đạ
i Vi
ệ
t. M
ộ
t s
ố
quan l
ạ
i ph
ả
n
độ
ng quay l
ạ
i
đ

ng ch
ố
ng gi
ặ
c, v
ẫ
n
có nh
ữ
ng ng
ườ
i nông dân t
ự
qui t
ậ
p quanh mình nh
ữ
ng ng
ườ
i yêu n
ướ
c ch
ố
ng gi
ặ
c. Chính vì v
ậ
y mà trong th
ờ
i gian gi

ệ
n
ở
Thái Nguyên vào n
ă
m Canh D
ầ
n (1410). Ngh
ĩ
a quân th
ườ
ng m
ặ
c
áo
đỏ
và chi
ế
n
đấ
u r
ấ
t d
ũ
ng c
ả
m.

T
ừ

đỏ
"
đ
ã gây cho
đị
ch nhi
ề
u thi
ệ
t h
ạ
i làm cho chúng không th
ể đặ
t
đượ
c chính quy
ề
n trên mi
ề
n núi
r
ừ
ng n
ướ
c ta.

Và
đế
n
đầ

n kêu g
ọ
i
m
ọ
i ng
ườ
i h
ưở
ng
ứ
ng
đ
ánh gi
ặ
c c
ứ
u n
ướ
c.Để
h
ưở
ng
ứ
ng cu
ộ
c kh

đ
áng l
ư
u ý,
đ
ó là cu
ộ
c n
ổ
i d
ậ
y do nhà s
ư
Ph
ạ
m Ng
ọ
c
ở
chùa
Đồ
S
ơ
n c
ầ
m
đầ
u và cu
ộ
c n

n
đố
n.

Các cu
ộ
c n
ổ
i d
ậ
y trên tuy ng
ắ
n ng
ủ
i song c
ũ
ng góp ph
ầ
n không nh
ỏ
cùng v
ớ
i kh
ở
i ngh
ĩ
a Lam S
ơ
n ch
ấ