TÂM LÝ TRẺ VỊ THÀNH NIÊN I. DẪN NHẬP VỀ
TÂM LÝ HỌC :
Tâm lý học là một khoa học tìm hiểu về ý thức con người để biết
mình biết người, để biết ứng xử cho hợp tình hợp lý, để biết
sống một cách hài hòa và sung mãn, để trưởng thành tốt đẹp tùy
từng lứa tuổi, và tránh được những thất bại trên đường đời.
Đó cũng là một khoa học về con người với những suy tư và
hành động, cảm nhận và tương tác, bên trong và bên ngòai,
chiều sâu và chiều rộng. Tất cả đều được quan sát, mô tả và giải
thích, đối chiếu với thực tế kinh nghiệm chung của xã hội, của
nhân loại.
Như thế, tâm lý chính là cuộc sống của con người với muôn
hình muôn dạng, đầy bí nhiệm, rất khó khám phá và không bao
giờ có thể hiểu cho trọn vẹn, bởi đối tượng của nó là con người,
luôn chuyển biến, lớn lên và triển nở về thân xác lẫn tinh thần.
Xin hãy luôn nhớ: bản thân mỗi người chúng ta đều từng là một
trẻ vị thành niên. Vậy, xin đừng biến các trẻ vị thành niên(VTN)
hay còn gọi là trẻ mới lớn hôm nay thành “những cụ non”, nghĩa
là bắt các em phải rập khuôn về tâm lý theo kiểu người lớn, một
điều mà ngày xưa chính chúng ta đã bực bội khó chịu và âm
thầm đề kháng mỗi khi bị áp đặt!
Trẻ mới lớn chuyển sang một giai đọan phát triển về thể lý và
tâm lý hoàn toàn mới, với các đặc trưng khác hẳn lứa tuổi thiếu
nhi trước đó.
II. TRẺ MỚI LỚN THÍCH THẦN TƯỢNG HOÁ NGƯỜI
KHÁC
Với các em trai, có thể thần tượng là một cầu thủ bóng đá nếu
các em mê chơi môn túc cầu, bản thân sẽ bắt chước lối đi bóng,
đầu tóc, số áo và cả đến những sở thích nho nhỏ của cầu thủ
thần tượng ấy, không những ở các mặt tốt mà luôn cả các tật
xấu. Với các em gái, thần tượng lại có thể là một cô diễn viên

người mẹ đâm ra quá quen thuộc, và sẽ là nhàm chán nếu cha
mẹ quá khó chịu mà lại mắc nhiều khiếm khuyết trước con mắt
xét đoán còn ngô nghê của các em. Từ đó, chính người lớn trong
gia đình đừng ngạc nhiên và rơi vào khủng hỏang khi thấy các
em đâm ra lì lợm, khó bảo, thích cãi lời cha mẹ! Thay vào đó,
các em bắt đầu mở rộng tình càm mình theo chiều kích xã hội để
tìm kiếm những người lớn thu hút hấp dẫn hơn mà các em chỉ
gặp trong một số dịp, một số giờ trong ngày, hay một số ngày
trong tuần.
Ở trường trung học, các em không còn học các môn với một
thầy cô giáo, nhưng lại được học với nhiều thầy cô giáo khác
nhau của từng môn. Các em sẽ so chiếu rất nhanh và chọn ra
thầy cô nào là “thần tượng” theo tiêu chuẩn riêng của các em.
Với bè bạn ngang vai, các em bắt đầu nhận thấy cần cộng tác
với nhau, không chỉ trong những trò nghịch ngợm mà cả trong
các việc đứng đắn nghiêm chỉnh như học tập, sinh hoạt…
Tuy nhiên, ở ngưỡng cửa của một hai năm trước tuổi dậy thì,
các em lại có những tham vọng riêng đôi khi khá mãnh liệt để tự
khẳng định cá nhân mình, muốn mình nổi trội hơn các bạn cùng
trang lứa. Do vậy mà bên cạnh các sinh họat năng động chung,
các em vẫn muốn tách ra để sống với khả năng và sở thích riêng.
III. TRẺ MỚI LỚN MUỐN TỰ TÌM HIỂU VỀ CHÍNH MÌNH:
Đặc nét tâm lý này xem ra có vẻ đối lập mâu thuẫn với đặc nét
vừa trình bày, thế nhưng, đây lại là một thực tế. Mặc dù nhìn
chung, các em ở độ tuổi này vẫn còn hết sức hồn nhiên vô tư,
nhưng từ sâu thẳm tâm hồn, các em đang dần dần hình thành
một khái niệm mơ hồ về chính bản thân. Các em rất dễ rơi vào
trạng thái khi thì co rút, thủ thế, ù lì trong một thứ vỏ sò kiên cố
do chính các em tự dựng lên để đối phó với tha nhân và ngoại
cảnh; khi thì bùng nổ những khiêu khích, chống đối rất ngô

giặt giũ nếu như gia cảnh không còn cho phép các em vui chơi
vô tư lự. Trong học tập, các em gái chịu khó chuyên cần và
đương nhiên trổi vượt hơn các bạn trai, nhất là ở các môn ngọai
ngữ, văn học, sử ký, địa lý và sinh vật. Nếu cho các em học các
loại nhạc cụ như organ, dương cầm, đàn tranh ngay từ độ tuổi
này, các em gái sẽ rất mau tiếp thu và phát triển năng khiếu nghệ
thuật âm nhạc hơn các em trai.
Do vậy, ở đây, ngòai những kinh nghiệm chuyên môn tâm lý,
người lớn cần có những kiến thức y học, đặc biệt trong khoa
sinh lý giới tính để có thể là những người tham vấn đáng tin cậy
của các em trong các mặt vệ sinh thân thể, học tập và năng
khiếu.
Hãy giúp các em vượt qua được mọi khủng hoảng của lứa tuổi
dậy thì để sau này chính các em sẽ can đảm và sáng suốt vượt
qua nhiều khó khăn còn lớn hơn nữa trong cuộc đời. Xin hãy
đừng để các em hụt hẫng, thiếu sự hướng dẫn nghiêm túc, khiến
cho các em rơi vào tình trạng tự mình mầy mò khám phá mà tự
định hình những quan niệm và mặc cảm tai hại khôn lường về
tính dục.
V. TRẺ MỚI LỚN ĐÁNH GIÁ NGƯỜI LỚN:
Các em thường có khuynh hướng nhận định những sự việc xảy
tới trong đời sống hằng ngày, đồng thời cũng thích lượng giá
mọi người chung quanh một cách khá sắc bén. Đôi khi lại rất
khôi hài châm biếm. Những suy nghĩ này đa phần là phiến diện
và cực đoan nhưng lại không hẳn là vô căn cứ(ví dụ: hôm nay
thầy hiệu trưởng cau có gắt gỏng hơn mọi ngày, chắc là thầy
mới hụt trúng số… Ba mới đi hớt tóc về, sao trông ba có vẻ ngố
ngố thế nào ấy… Thế là má lại mắng mình nữa rồi, đúng là má
chỉ thương mấy thằng em trai của mình mà thôi…
Cứ thế, các em lặng lẽ quan sát, suy luận rồi lại cũng âm thầm tự

Riêng đối với các em nam, dường như các em càng cảm thấy
được khích lệ hăng hái nếu như các em tưởng tượng ra thêm,
một cách hơi cường điệu về công việc vốn dĩ thật bình thường
đơn giản, khoác lên cho nó một tầm vóc quảng đại phi thường,
đầy hy sinh lớn lao, hay hết sức anh hùng hào hiệp. Các em trai
hình dung mình là một thứ “anh hùng”, dám can trường đứng ra
đương đầu giải quyết những chuyện tầy đình mà cả đến người
lớn cũng còn phải cân nhắc e dè mới dám nhận dám làm !
Cũng đừng quên là các em sẽ tỏ ra hãnh diện tự hào ghê lắm,
nếu như, khi nhận làm một “công trình” nào đó mà lại có mặt
các bạn gái đồng trang lứa vốn thường bị các em cho là hạng
“nữ nhi” chân yếu tay mềm, phải trông dựa vào sức vóc và trí
khôn của “cánh đàn ông”!
Đối với người lớn, trước hiện tượng muốn “chơi nổi” nói trên,
chúng ta nên bình tĩnh, không vội lo ngại, nhưng biết tạo cơ hội
để các em khẳng định được “thế giá” của mình cho đúng mức
mà vẫn không đánh mất sự hồn nhiên trong sáng. Cần nhớ rằng:
niềm tự hào và hãnh diện chính là một trong những phương cách
tự giáo dục và tự huấn luyện rất hiệu quả, hơn hẳn những lời nói
khích lệ suông, những bài học đạo đức “chay”, miễn là đừng đẩy
các em đi quá xa mà rơi vào thói kiêu căng hợm hĩnh hết sức tai
hại cho nhân cách các em sau này.
VII. TRẺ MỚI LỚN RẤT THÍCH SỐNG HƯỚNG NGOẠI :
Đối với các trẻ 14,15 tuổi, không gian và bầu khí trong gia đình
dường như quá chật chội và ngột ngạt, quen thuộc đến nhàm
chán, không còn gợi ra được những trò chơi hấp dẫn cho đám
bạn đông đảo của các em. Mặt khác, tương quan của các em với
mọi người xung quanh đã mở ra khá rộng, không chỉ dừng lại ở
cha mẹ, anh chị trong gia đình.
Do vậy, thời gian sống của các em đa phần là ở bên ngoài gia

nhiều bởi các truyện phiêu lưu và trinh thám hình sự trong các
loại sách báo phim ảnh, có lợi về mặt kích thích trí tưởng tượng
và sự gan dạ nhưng cũng lại gây ra những hậu quả tai hại như:
liều lĩnh dại dột theo kiểu “anh hùng rơm”, phung phí sức khỏe
vào những cái vô bổ, nhất là khích động tính hiếu chiến mạnh
động, dễ đưa tới phá phách, bạo lực.
Riêng với các em gái, vấn đề có khác đi, cũng hướng ngoại
nhưng là cái hướng ngoại trong tâm tưởng. Kể ra thì các em gái
ngại ra khỏi nhà, xa khung cảnh quen thuộc của gia đình, hơn
nữa, dẫu sao các em cũng tương đối đã khá lớn để có những bổn
phận và công việc riêng phải làm ở nhà sau khi đi học về. Thế
nhưng, tâm hồn các em thì lại “bay” đi rất xa. Các em thích viết
nhật ký, thích chép lại các bài thơ tình học trò và các bài hát nhẹ
nhàng lãng mạn của tuổi mới lớn mà các em hết sức ưa chuộng.
Đặc biệt, mỗi độ hè sang, vào dịp bãi trường, các em gái rất
thích làm một tập lưu bút để xin các thầy cô mà các em yêu mến
ghi vào vài giòng khen ngợi khuyên nhủ, và sau đó tiếp tục
chuyền tay đến các bạn đồng trang lứa.
Nhìn chung, ở lứa tuổi giao thời và dậy thì cho cả hai phái, các
em đều muốn mở ra thêm nhiều mối tương giao với mọi người,
cho dù các liên hệ này cũng sẽ chóng qua đi, phai nhạt dần với
thời gian, hoặc rất mong manh, khó lưu tồn đến khi các em
trưởng thành, chỉ cần một xích mích nhỏ là đổ vỡ ngay, và sẽ
còn là những kỷ niệm nhẹ nhàng man mác của một thời niên
thiếu học trò.
Do vậy, cha mẹ, thầy cô giáo khi đối diện với các em phải hết
sức năng động mà kiên nhẫn, quyết đoán mà dịu dàng, cương
nghị mà bao dung, nhạy bén mà tế nhị. Ngoài ra, sở trường phải
chuyên sâu mà sở đoản thì phải đa dạng, lãnh vực nào cũng biết
tương đối vững, đủ để theo kịp và nhất là để đón đầu, thu phục

cũng không ở quá gần, dễ rơi vào các tình huống “cheo leo”
hiểm nghèo trước các em gái. Tốt nhất, hãy để cho các em tin
phục chứ đừng thân tình quá đến mức suồng sã.
Cuối cùng, phải nói rằng hiện nay, trong một xã hội mở, đang
không ngừng tăng trưởng về kinh tế và khoa học, người lớn nói
chung không những thiếu quan tâm đối với các em trong tương
lai sẽ là thế hệ kế thừa của mình, mà ngược lại, còn trực tiếp
hoặc gián tiếp làm hỏng các em ngay trong gia đình, ở trường
học, nơi đường phố và cả ngoài xã hội. Do vậy, gánh nặng trách
nhiệm của những người lớn còn quan tâm thao thức đến việc
giáo dục và huấn luyện nhân cách cho các em lại càng hết sức
lớn lao và hệ trọng, nhất là trong giai đoạn cuối của tuổi vị thành
niên.
VIII. KẾT LUẬN
Đức Khổng Phu Tử, tuy đã rất cổ xưa nhưng lại không hề lạc
hậu đã nói: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” nghĩa là “diều gì
chúng ta không muốn người khác làm cho mình thì cũng đừng
làm cho người khác”.
Để tích cực, chủ động và hướng thượng hơn nữa, phải nói thêm
một cách cụ thể, xứng hợp với vấn đề giáo dục vừa trao đổi, đó
là: Điều gì chúng ta đã từng muốn người lớn làm cho mình lúc
chúng ta còn là trẻ em, thì chúng ta cũng hãy làm tất cả những
điều ấy một cách tận tụy ân cần cho các em hiện còn đang nằm
trong vòng tay giáo dục yêu thương của chúng ta.