Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lý do chọn đề tài:
Văn học dân gian là một tài sản tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam, là nơi
lưu giữ những nét đẹp của đời sống tinh thần người Việt song hành cùng các giai
đoạn lịch sử của dân tộc. Niềm hạnh phúc đầu đời bình dị mà đầy ý nghĩa nhân văn
cao đẹp của mỗi người là được lớn lên trong lời ca dao của mẹ, trong thế giới những
câu chuyện cổ tích của bà. Những ông Bụt, bà Tiên trong câu chuyện cổ, những cái
Bống, cái Cò trong ca dao là hình ảnh của quê hương thân thuộc, là những ước mơ
khát vọng về hạnh phúc . Văn học dân gian chính là chiếc nôi nuôi dưỡng tinh thần
của mỗi người từ lúc chào đời và trở thành nhịp cầu nối giữa cá nhân mỗi người đi
đến tình yêu quê hương đất nước.
Trong các thể loại văn học dân gian, truyện cổ tích và ca dao là những thể loại
có lợi thế nhất trong việc thể hiện trí tưởng tượng phong phú cũng như bộc lộ tình
cảm, suy nghĩ của con người một cách tự do nhất. Văn học bắt nguồn từ cuộc sống
hay nói như M.Gorki “Văn học là tấm gương phản chiếu thời đại”, hiện thực cuộc
sống chính là mảnh đất màu mỡ để văn học dân gian đâm chồi nảy lộc. Hiện thực đó
chính là các mối quan hệ gia đình và xã hội phản ánh chiều dài lịch sử trong hành
trình tư tưởng của người Việt xưa. Cổ tích, ca dao đã phản ánh những mối quan hệ
này một cách sâu rộng và vô cùng phong phú.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là hành trình
đi ngược dòng lịch sử để tìm về nguồn gốc dân tộc, để tìm hiểu đời sống của người
xưa trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, với xã hội, với chính mình để hoàn
thiện và phát triển.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là thái độ
trân trọng những giá trị văn hóa, những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc để
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 1
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
từ đó có thái độ sống xứng đáng hơn với lịch sử, với những gì mình đang hưởng của
cuộc sống hôm nay.
Chính vì lí do trên, người viết bài xin được đi vào tìm hiểu mảnh đất trù phú,

Thanh Nghi, Xuân Lãm biên soạn đều giải thích “truyện cổ tích là truyện cổ dân
gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xã hội, thể hiện tình cảm, đạo đức, mơ ước của
nhân dân, về hình thức thường mang nhiều yếu tố thần kì, tượng trưng và ước lệ”.
Theo giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam (NXB
Giáo dục, năm 2001), truyện cổ tích gồm 3 bộ phận chính: truyện cổ tích thần kì,
truyện cổ tích thế sự và truyện cổ tích loài vật.

Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 3
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
1.3. Quan hệ gia đình: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa những
người cùng trong một gia đình như quan hệ cha con, mẹ con, vợ chồng, anh chị em
trong đời sống hàng ngày.
1.4. Quan hệ xã hội: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa những
người, những giai cấp, tầng lớp trong xã hội thông qua quá trình giao tiếp.
Nói chung, các mối quan hệ gia đình và xã hội được đề cập trong ca dao, cổ
tích là vô cùng phong phú.
2.Mối quan hệ xã hội trong cổ tích, ca dao:
Hiện thực trong cổ tích dù là cổ tích thần kỳ hay cổ tích hiện thực, cổ tích sự
tích thì vẫn chính là những bức tranh cuộc sống xã hội thời phong kiến cùng với sự
đối lập hai hạng người tiêu biểu là người nghèo và người giàu có, người bất hạnh và
những người có quyền thế, người hiền và người ác. Đó chính là những mối quan hệ
của xã hội có giai cấp –xã hội phong kiến. Giai cấp thống trị trong cổ tích là vua
chúa, trưởng bản, nhà quan, địa chủ, phú hộ… - những người có quyền lực và có của
cải. Giai cấp bị trị trong cổ tích là người dân nghèo, người mồ côi, người đầy tớ… -
họ không có ruộng vườn, cô thế nên bị giai cấp thống trị bóc lột sức lực, trí tuệ phục
vụ cho nhu cầu của giai cấp thống trị. Truyện cổ tích thường kết thúc có hậu với
việc giai cấp bị trị vùng lên đấu tranh, lật đổ giai cấp thống trị đó chính là môtýp đổi
đời thường gặp.Trong lịch sử, điều này không hề dễ dàng nhưng trong thế giới cổ
tích, điều này thể hiện ước mơ về lẽ công bằng, ở hiền gặp lành của nhân dân lao
động. Và đây cũng chính là đời sống xã hội được phản ánh trong ca dao. Tuy nhiên,

Hay phản ánh chế độ bắt lính của vua quan đẩy người dân vào tình cảnh dở
khóc dở cười;
Lệnh quan bắt lính đàn ông
Mười sáu tuổi rưỡi đứng trong công đường
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 5
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Ai trông thấy lính cũng thương
Đứng trong công đường nước mắt như mưa
Hay phản ánh sự bóc lột sức lao động của bọn trọc phú:
Từ nay tôi cạch đến già
Tôi chẳng dám cấy ruộng bà nữa đâu
Ruộng bà vừa xấu vừa sâu
Vừa bé hạt gạo, vừa đau đồng tiền
Tôi về cấy ruộng quan điền
Bát gạo đã lớn quan tiền trao tay.
2.2.Với quyền lực của kẻ bề trên, giai cấp thống trị công khai thể hiện sức
mạnh của mình với nhiều thủ đoạn áp bức bóc lột khác nhau.
Kiểu loại nhân vật này là các phú ông, trưởng giả, quan lại và cả vua chúa.
Đặc trưng chung của họ là giàu sang, quyền thế nhưng cũng rất tham lam, háo sắc,
hách dịch và khinh người. Trong truyện cổ, các nhân vật này thường lợi dụng quyền
lực và sự giàu có của mình để chèn ép, bóc lột những người lao động nghèo. Lão
trưởng giả trong “Cây tre trăm đốt” là điển hình cho kiểu nhân vật này. Hắn vốn
là một tên gian ác, xảo trá. Hắn dùng đủ mọi thủ đoạn để bóc lột người ở và người
làm thuê. Hắn hứa gả con gái để lợi dụng sự thật thà hiền lành của anh Khoai biến
anh thành kẻ làm không công cho hắn. Thế nhưng cuối cùng hắn lại tính gả con cho
nhà tên cai tổng. Nhân vật ông quan trong truyện “Nàng Xuân Hương” tán tỉnh cô
gái không được thì lại tìm cách vu oan cho người ta để hạ ngục. Rồi lại tiếp tục dụ
dỗ cô gái, không đạt được ý nguyện nên hắn khép người ta vào tội trọng và đem ra
pháp trường. Hoàng tử trong truyện “Công chúa Liễu Hạnh” và ông vua trong
truyện “Ai mua hành tôi”…thì háo sắc, dùng uy quyền của mình để chiếm đoạt

Oán ai đặt ra tục cheo
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 7
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Để cho kẻ có người nghèo
Yêu nhau chẳng lấy được nhau
Bắc Nam cách biệt ngậm sầu đôi nơi
Có thể nói rằng khi nói về các mối quan hệ xã hội thì những mâu thuẩn xã hội
trên chính là sự phản ánh chính xác hiện thực của cuộc sống của xã hội phong kiến
nhưng phần kết thúc của các truyện cổ tích thường theo một môtýp quen thuộc là
người tốt luôn được sự gíup đỡ của Tiên, Bụt, thánh thần hoặc gặp một may mắn mà
được đổi đời, được hưởng hạnh phúc – phần kết thúc thì không hoàn toàn khớp với
hiện thực cuộc sống mà đó chỉ là ước mơ, khát vọng tốt đẹp của quần chúng nhân
dân mà thôi.
Tuy nhiên, ngay trong cảnh phân biệt giai cấp với nhiều tư tưởng bảo thủ đó,
quần chúng nhân dân vẫn thể hiện vẻ đẹp của tính cách, tâm hồn người lao động. Đó
chính là vẻ đẹp con người trong các quan hệ cộng đồng, quan hệ xã hội. Mặc dù nền
tảng xã hội là bất công, những xung đột giữa các giai cấp đối kháng – kẻ thống trị và
người bị trị nhưng ca dao vẫn đầy ắp tinh thần đấu tranh, sức phản kháng mạnh mẽ
của người bình dân. Sức sống con người bộc lộ ở nét cứng cỏi trong nhân cách,
không chịu khuất phục trước hoàn cảnh , luôn tìm cách vượt lên những áp lực, định
kiến xã hội, chiến thắng số phận, tin tưởng tương lai và đứng về phía lẽ phải. Chất
nhân văn bộc lộ rõ nhất trong lao động sản xuất và đấu tranh xã hội: cần cù, bền bỉ,
nhẫn nại, luôn ý thức rõ giá trị của chính mình. Đó là tầm vóc vĩ đại của những con
người bình thường:
-Chị như hoa gạo trên cây
Em như một đám cỏ may bên đường
Lạy trời cho cả gió sương
Hoa gạo rụng xuống phải luồn cỏ may
Hay là:
-Con vua rồi lại làm vua

3.Mối quan hệ gia đình trong ca dao, cổ tích:
Nói về mối quan hệ gia đình thì cổ tích và ca dao lại vô cùng phong phú.
Nhìn chung, các mối quan hệ trong gia đình có thể chia thành hai dạng:
3.1.Những mối quan hệ gia đình tốt đẹp thì thường gắn liền với việc ngợi
ca những truyền thống , đạo lý gia đình như tình cảm vợ chồng thuỷ chung, tình
anh em gắn bó, đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ.
Trong truyện cổ tích khi đề cập đến dạng quan hệ gia đình này thì thường là
không có tuyến nhân vật ác. Truyện “Sự tích trầu cau” từ sự hiểu nhầm mà dẫn đến
ba cái chết của ba nhân vật là sự ngợi ca vẻ đẹp của tình cảm vợ chồng, tình anh em
kéo sơn gắn bó. Truyện “Sự tích núi Vọng Phu” với hình ảnh người vợ bồng con
hóa đá trông chồng , “Sự tích ông đầu rau” kể về người vợ thương chồng cũ mà
cùng nhảy vào đám lửa chết theo chồng, người chồng mới vì thương vợ mà cũng
đâm đầu vào lửa chết theo vợ là những hình ảnh đẹp ngợi ca tình cảm vợ chồng
thuỷ chung son sắt, sống chết có nhau. Còn trong ca dao, thì đây lại là một đề tài lớn
làm nên giá trị văn hoá của thể loại này:
Con cái hiếu thảo với cha mẹ:
-Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con
-Mẹ già hai đứa lo chung
Đứa lo cơm nước, đưa phần thuốc thang
Anh chị em trong gia đình phải thuận hoà, yêu thương lẫn nhau:
-Anh em như thể tay chân
Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần
Vợ chồng phải thuỷ chung, chia ngọt sẻ bùi:
-Râu tôm nấu với ruột bầu
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 10
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon

nghi, ghen tuông mù quáng. Truyện “Đồng tiền Vạn Lịch”, “Sự tích con muỗi” nói
về người vợ bất nghĩa tham giàu phụ khó.Cách giải quyết mâu thuẩn trong các mối
quan hệ này theo nguyện vọng của nhân dân thì vẫn đề cao người tốt và người xấu
phải trả giá – đề cao sự chiến thắng của đạo lý.
Một loại quan hệ gia đình khá phổ biến trong truyện cổ tích là quan hệ mẹ ghẻ
- con chồng. Đa phần họ sợ người con riêng lớn lên sẽ thừa kế tài sản hoặc do ghen
ghét với vẻ đẹp, sự may mắn của người con nên tìm cách giết hại. Tuy nhiên, đa
phần những đứa con ấy đều thoát chết và khi trở về thì hoặc người mẹ ghẻ sợ quá mà
chết như truyện “Tấm cám”, “Sự tích con dế” hoặc xấu hổ mà trốn đi biệt tích như
trong “Mụ dì ghẻ độc ác”.
Còn với ca dao, với lợi thế là tiếng nói trữ tình nên khi nói về các mối mâu
thuẩn trong quan hệ gia đình thì ca dao có hàng loạt bài về đề tài than thân trách
phận và thường nghiêng về người con gái. Trong xã hội phong kiến, với quan niệm
trọng nam khinh nữ, với những quy tắ lê giáo phong kiến hà khắc như tam tòng tứ
đức thì người phụ nữ thường là lớp người thấp bé nhất, đau khổ nhất, là nạn nhân
của chế độ nam quyền. Dù ở phương diện là người con, người mẹ, người vợ họ vẫn
chịu nhiều thiệt thòi, cam chịu:
Người con gái thường bị cha mẹ ép duyên, là nạn nhân của nạn tảo hôn và bất
hạnh với hôn nhânbị ép buộc của mình:
Mẹ em tham thúng xôi rền
Tham con lợn béo, tham tiền Cảnh Hưng
Em nói với mẹ rằng đừng
Mẹ hấm mẹ hứ mẹ bưng ngay vào
Bây giờ chồng thấp vợ cao
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 12
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Như đôi đũa lệch so sao cho bằng
-Bòng bòng cõng chồng đi chơi
Đi qua sông lớn đánh rơi mất chồng
Chị em ơi cho tôi mượn cái gàu sòng

-Thân em như lá đài bi
Ngày thì dải nắng đêm thì dầm sương
-Thân em như miếng cau khô
Kẻ thanh tham mỏng người thô tham dày
Có thể nói các mối quan hệ gia đình và xã hội được phản ánh vô cùng sâu sắc
trong ca dao và truyện cổ tích. Các mối quan hệ đó góp phần tái hiện một giai đoạn
dài của lịch sử dân tộc với những nếp sống phong tục tập quán, với những tư tưởng
tình cảm phong phú của con người Việt Nam. Đây chính là một kho tàng tư liệu có
giá trị văn hóa quý giá của đời sống tinh thần dân tộc Việt Nam.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang 14
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
KẾT LUẬN
Cổ tích và ca dao là hai thể loại văn học dân gian có lợi thế trong việc phản
ánh bức tranh hiện thực xã hội. Cổ tích với lợi thế về trí tưởng tượng vô cùng tự do,
phong phú đã sáng tạo nên rất nhiều những cốt truyện phản ánh các mối quan hệ đa
dạng từ gia đình đến xã hội. Nhưng cổ tích cũng như các loại truyện kể dân gian
khác cũng có hạn chế là thiên về diễn biến sự việc, hành động nhân vật mà ít khả
năng thể hiện tâm trạng tư tưởng của nhân vật. Còn ca dao lại là tiếng nói trữ tình
với phương thức biểu đạt chủ yếu là biểu cảm nên có thể đề cập đến tất cả những
góc khuất trong tư tưởng, tình cảm của con người. Ca dao thể hiện các mối quan hệ
của con người vô cùng sâu sắc. Với những điểm mạnh và điểm yếu riêng của từng
thể loại, cổ tích và ca dao đã bổ sung lẫn nhau trong việc phác hoạ các mối quan hệ
gia đình và xã hội của người Việt. Ca dao và cổ tích giúp người đọc có thể hình
dung được hành trình lịch sử, hành trình văn hoá của con người Việt Nam trải qua
mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước.
Giá trị của chất nhân văn trong hai thể loại văn học dân gian này là giúp
người đọc khám phá những vẻ đẹp hiện thực cuộc sống bình thường, làm phong phú
nhận thức của con người, nâng cao đời sống tinh thần và bồi đắp tâm hồn con người
ngày càng tốt đẹp hơn. Chất nhân văn là kết tinh, hội tụ giá trị tinh thần truyền thống
của dân tộc, tạo nên sức cuốn hút, hấp dẫn mọi thế hệ, là sự gắn kết mạch nguồn dân