Đổi mới công tác kế hoạch trong nền kinh tế thị
trường định hướng XHCN ở nước ta Với cách đặt vấn đề như trên, cần thấy rằng: Kế hoạch hóa là một trong những
công cụ quản lý kinh tế vĩ mô quan trọng của Nhà nước nhằm đạt tăng trưởng lâu
bền và đảm bảo định hướng XHCN. Vì thế đổi mới công tác kế hoạch từ tư duy,
quan điểm định hướng, nội dung, quy trình lập và điều hành cho đến cơ cấu tổ
chức và cách thức chỉ đạo kế hoạch là một nội dung cơ bản của quá trình đổi mới
công tác kế hoạch. Bản chất, nội dung của kế hoạch hóa hoàn toàn phụ thuộc vào
vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường.
Trong cơ chế thị trường TBCN, sự can thiệp của Nhà nước luôn mang tính chất tư
sản và trong khuôn khổ của chế độ tư sản với mục đích nhằm bảo đảm môi trường
kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự thống trị của giai cấp tư sản, cho sự bền vững của
chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa. Trong cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà
nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thì sự can thiệp của Nhà nước xã hội chủ
nghĩa vào nền kinh tế lại nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của toàn thể nhân dân
lao động, thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,
văn minh.
Cơ chế vận hành nền KTTT định hướng XHCN là cơ chế thị trường có sự quản lý
của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của ĐCSVN. Cơ chế đó đảm bảo tính hướng dẫn,
điều khiển nền kinh tế nhiều thành phần hướng tới đích XHCN theo phương châm:
nhà nước điều tiết vĩ mô, thị trường hướng dẫn doanh nghiệp. Cơ chế đó thể hiện
ở các mặt cơ bản: Một là, nhà nước XHCN là nhân tố đóng vai trò "nhân vật trung
tâm" và điều tiết nền kinh tế vĩ mô. Hai là, cơ chế thị trường (CCTT) là nhân tố
trung tâm của nền kinh tế, đóng vai trò "trung gian" giữa nhà nước và doanh
nghiệp.
Trong nền KTTT vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, sự
quản lý can thiệp vĩ mô của Nhà nước phải thích hợp với yêu cầu của các quy luật
kinh tế thị trường. Nhà nước phải sử dụng chủ yếu các công cụ, biện pháp kinh tế,
luật pháp, quy hoạch, kế hoạch định hướng, chính sách kinh tế - xã hội và khả

hội.
Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, do vậy nội dung kế hoạch không được
phép chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực kinh tế nhà nước mà phải mang tính tổng
thể toàn nền kinh tế. Việc đổi mới này sẽ tác động một cách sâu sắc đến tính dân
chủ và công khai của kế hoạch. Ngay từ lúc dự thảo nội dung kế hoạch, các mục
tiêu và biện pháp không nên và không cần phải giữ bí mật. Nhà nước cần tăng
cường khung khổ pháp lý, hạn chế tối đa mọi can thiệp mang tính áp đặt, trực tiếp
và chuyển sang hình thức tác động gián tiếp và khuyến khích. Như vậy, những
công cụ thường được áp dụng trong nền kinh tế kế hoạch hóa trước kia phải được
thay bằng những công cụ, chính sách phù hợp với nền kinh tế thị trường định
hướng XHCN. Liên quan chặt chẽ với những điểm trên là vấn đề quy hoạch. Quy
hoạch được coi là cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch. Nhưng ở nước ta vấn đề quy
hoạch cũng còn nhiều hạn chế, bất cập. Cần phải phân biệt rõ 2 loại quy hoạch:
quy hoạch sử dụng không gian (bao gồm cả quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch đô
thị) và quy hoạch phát triển ngành. Thời gian qua, quy hoạch sử dụng không gian,
đặc biệt là quy hoạch đô thị chưa được chú ý đúng mức, quy hoạch sử dụng đất thì
lại không ổn định. Điều này đã gây lãng phí cho cả Nhà nước lẫn mọi người dân.
Quy hoạch phát triển ngành lại được chú ý quá mức, gần như ngành nào cũng có
và hầu hết quy hoạch ngành lại được xác định trong điều kiện "tĩnh" và "đóng
cửa", không tính được đầy đủ những biến động trên thị trường thế giới. Đó cũng là
nguyên nhân dẫn đến nhiều doanh nghiệp, nhiều sản phẩm được hình thành theo
quy hoạch không thể có sức cạnh tranh trên thị trường nếu không được Nhà nước
bảo hộ. Tư duy về quy hoạch cần đổi mới theo hướng tăng cường công tác quy
hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất, chỉ quy hoạch những ngành mang tính hệ
thống toàn vùng hoặc toàn quốc (đường giao thông, điện, viễn thông ), những
ngành mang tính kinh doanh chỉ nên dừng ở mức dự báo cung cấp thông tin kinh
tế, khoa học công nghệ để các doanh nghiệp tự làm. Cần nâng cao chất lượng công
tác quy hoạch : Bản chất quy hoạch là cụ thể hóa chiến lược về mặt không gian và
thời gian. Quy hoạch lãnh thổ bám sát nguyên tắc phân cấp, việc xây dựng và thực
hiện quy hoạch của cấp nào thì dựa chủ yếu vào tiềm lực của cấp đó, chính quyền

cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã tạo ra sức ép ngày càng cao đối với mọi
quốc gia, mọi doanh nghiệp. Việc nhận thức đầy đủ những vấn đề này sẽ buộc
những nhà hoạch định chính sách phải đặt ra những mục tiêu kế hoạch trong bối
cảnh chung, trong môi trường "động" và "mở cửa". Không chấp nhận những thách
thức này, chắc chắn nền kinh tế sẽ không tránh khỏi nguy cơ tụt hậu, dẫn đến bất
ổn định trong xã hội.
Trên cơ sở đổi mới về xác định mục tiêu và công cụ, quá trình xây dựng nội dung
kế hoạch cần đổi mới theo hướng xác định các mục tiêu phải được làm cùng với
xác định biện pháp tương ứng, công cụ chính sách đầu tư ngày càng giảm và công
cụ chính sách khuyến khích ngày càng tăng nhằm phát huy hết tiềm năng của cả
xã hội (ví dụ: chính sách khuyến khích các hoạt động xã hội hóa ở các lĩnh vực
giáo dục, y tế, đã làm giảm đáng kể gánh nặng cho ngân sách nhà nước).
Việc xây dựng Chiến lược kinh tế - xã hội do Hội đồng Nghiên cứu chiến lược
thực hiện, dưới sự lãnh đạo của Đảng; chiến lược có thời hạn 10-15 năm nhưng
được điều chỉnh vào giữa kỳ; dự thảo chiến lược được công bố công khai và được
các tầng lớp xã hội, đặc biệt là các nhà trí thức và quản lý tham gia đóng góp ý
kiến. Mục tiêu chiến lược không được mang tính chủ quan, duy ý chí, những mâu
thuẫn giữa các mục tiêu cần được phân tích và xử lý thông qua việc xác định thứ
tự ưu tiên giữa các mục tiêu nhằm đưa ra những biện pháp cụ thể cho từng thời kỳ.
Nội dung chiến lược phải đảm bảo tính hệ thống, tính đồng bộ giữa các ngành, các
vùng trong phát triển kinh tế.
Xây dựng kế hoạch định hướng phát triển 5 năm. Kế hoạch 5 năm cụ thể hóa chiến
lược. Kế hoạch 5 năm xác định một số chỉ tiêu cơ bản định hướng cho sự phát
triển của đất nước, xác định những lĩnh vực mà nền kinh tế sẽ ưu tiên tập trung
phát triển, xác định nguyên tắc hoạch định và xây dựng chính sách cụ thể để toàn
bộ nền kinh tế phát triển theo hướng đã định. Do nội dung kế hoạch ngày càng có
tính định hướng, dự báo cao nên vai trò của kế hoạch 5 năm ngày càng quan trọng.
Một trong những cơ sở quan trọng cho việc lập kế hoạch 5 năm là những dự báo
phát triển về khả năng biến động của những yếu tố quốc tế, xu thế hội nhập khu
vực và quốc tế, của tiến bộ khoa học và công nghệ trên thế giới, hiệu quả và khả

kết quả này với ý kiến chuyên gia sẽ cho phép Nhà nước, các cấp xác định thời
điểm, mức độ, phạm vi và cách thức can thiệp một cách hợp lý vào nền kinh tế.
Đổi mới công tác kế hoạch hóa ở địa phương và ở các ngành. Nội dung kế hoạch
của các địa phương cần phản ánh đúng sự phân cấp quản lý nhà nước về kinh tế.
Kế hoạch của các ngành, địa phương phải phù hợp với kế hoạch chung của cả
nước. Bên cạnh nhiệm vụ xây dựng quy hoạch phát triển của mình, các ngành, các
địa phương cần hỗ trợ cho việc lập và điều hành kế hoạch kinh tế quốc dân bằng
cách cung cấp các thông tin, dự báo và những kiến nghị cho việc xây dựng các
chính sách kinh tế.
Phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tổng hợp và các ngành trong việc dự báo tình
hình thị trường trong nước và quốc tế cũng như phân tích, đánh giá thực trạng
trong nước, bao gồm tất cả các thành phần kinh tế, kể cả các doanh nghiệp có vốn
đầu tư nước ngoài.
Đảm bảo các điều kiện và tiền đề cho việc đổi mới công tác kế hoạch hóa: Đổi
mới hệ thống thu thập, xử lý và sử dụng thông tin. Xác định các loại thông tin báo
cáo cần thiết, thống nhất biểu mẫu các loại thông tin báo cáo; xác định hệ thống tổ
chức bộ máy thu thập và xử lý thông tin; khắc phục tình trạng "thương mại hóa"
thông tin một cách vô nguyên tắc, xác định rõ trách nhiệm cung cấp các loại thông
tin đối với những cơ quan có liên quan; thiết kế cụ thể các nguồn thông tin và địa
chỉ cần phân phối thông tin nhằm hỗ trợ cho công tác kế hoạch hóa; xác định rõ
ràng những thông tin mật không công bố.
Xây dựng và phát triển công tác dự báo và phân tích kinh tế. Dự báo và phân tích
chính sách được thực hiện độc lập ở nhiều cơ quan; tập trung vào dự báo ngắn
hạn; xác định một số mô hình không phức tạp không cần có độ chính xác quá cao
nhưng phải kịp thời xử lý được những thông tin để phân tích giúp cho việc điều
hành một cách nhanh nhạy.
Nâng cao chất lượng bộ máy tổ chức, nâng cao trình độ cán bộ. Hoàn thiện bộ
máy kế hoạch ở Trung ương và địa phương, thực hiện chương trình đào tạo và bồi
dưỡng cán bộ kế hoạch một cách cơ bản.
Công tác kế hoạch hóa nền kinh tế quốc dân đòi hỏi phải nâng cao vai trò của Bộ