Giải thích pháp luật là bảo đảm tính tối
cao của Hiến pháp

Nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu
cầu cấp thiết là pháp luật phải được thi hành nghiêm chỉnh, áp dụng thống nhất
trong cuộc sống.
Nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu
cầu cấp thiết là pháp luật phải được thi hành nghiêm chỉnh, áp dụng thống nhất
trong cuộc sống. Cùng với việc tiếp tục đẩy mạnh, nâng cao hơn nữa chất lượng
hoạt động xây dựng pháp luật, cần thiết phải xúc tiến công tác giải thích Hiến
pháp, luật, pháp lệnh. Trên thực tế, ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH) là cơ
quan được giao thẩm quyền này nhưng chỉ mới tiến hành giải thích một số quy
định trong các văn bản quy phạm pháp luật[1]. Điều này, như Báo cáo tổng kết
công tác nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI có nhận xét là đã ảnh hưởng đến việc thực
hiện nhiệm vụ bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống
pháp luật đối với một số dự án luật, pháp lệnh[2] Nhằm góp thêm tiếng nói vào
các cuộc thảo luận sôi nổi đang diễn ra về vấn đề giải thích pháp luật, bài viết này
xin được trình bày một số vấn đề về quan niệm, cơ quan có thẩm quyền giải thích
và quy trình, thủ tục giải thích pháp luật ở nước ta.*
1. Quan niệm về giải thích
Đã có nhiều cuộc trao đổi rộng rãi và có chiều sâu về vấn đề giải thích Hiến pháp
và pháp luật ở Việt Nam (giải thích pháp luật)[3]. Ít nhất là đã có hai quan niệm về
vấn đề này. Ý kiến của John Gillespie lập luận rằng, ý nghĩa và vai trò của giải
thích pháp luật là nhằm giải thích ngữ nghĩa của các quy phạm pháp luật trong
những hoàn cảnh cụ thể bởi cách hiểu chủ quan của từng cá nhân; qua đó, từ
những quy định chung, gọn mà thông qua việc giải thích, pháp luật đi vào cuộc
sống, được áp dụng trong những tình huống cụ thể[4].
Trên thực tế, các nhà hoạch định chính sách đang phải đối mặt với nhu cầu ngày
càng tăng đòi hỏi phải có các điều luật rõ ràng, thống nhất và minh bạch và chỉ
có thể đạt được một hệ thống pháp luật như vậy thông qua một hệ thống giải thích
pháp luật hiệu quả”. Trong khi đó, Nguyễn Như Phát lại nhấn mạnh, giải thích

Tương tự như vậy, giải thích đạo luật do Quốc hội ban hành là nhằm bảo đảm tính
nhất quán, cách hiểu thống nhất trong quá trình áp dụng luật hoặc có sự xung đột
giữa các quy phạm pháp luật trong cùng đạo luật với nhau hoặc giữa quy định của
đạo luật đó với Hiến pháp. Khi được giải thích chính thức, điều khoản giải thích
Hiến pháp, luật, pháp lệnh chính là một phần cấu thành của văn bản được giải
thích, tạo thành tổng thể các quy phạm pháp luật đòi hỏi sự nhất quán nội tại trong
toàn bộ hệ thống văn bản và cả hệ thống pháp luật.
2. Cơ quan có thẩm quyền giải thích
Theo quy định của pháp luật hiện hành, UBTVQH là cơ quan do Quốc hội bầu, có
thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh. Lý giải về vấn đề này, có ý kiến
cho rằng quy định này xuất phát từ tính chất hoạt động của Quốc hội là hoạt động
không thường xuyên, vừa đáp ứng được nhu cầu của thực tiễn thi hành và áp dụng
pháp luật. Ý kiến khác phân tích việc trao thẩm quyền giải thích pháp luật cho
UBTVQH từ quan niệm áp dụng nguyên tắc thống nhất quyền lực khi cho rằng,
trong Hiến pháp 1992 đã không chấp nhận học thuyết phân chia quyền lực vì điều
này mâu thuẫn với quan điểm của Lê -nin về tập trung dân chủ. UBTVQH là cơ
quan lập pháp, tương tự như Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô, nắm rõ hơn về
ý nghĩa chính xác của các quy định pháp luật so với tòa án, nên là cơ quan có thẩm
quyền giải thích pháp luật.
Chúng tôi cho rằng những lập luận trên chỉ có tính hợp lý trong những điều kiện
và hoàn cảnh cụ thể, mà chưa tính đến những thay đổi cơ bản gần đây của chúng
ta trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, trong tổ chức, hoạt động của Quốc
hội. Dường như có sự đồng nhất giữa vai trò giải thích pháp luật với tính chất hoạt
động thường xuyên (thường trực) của UBTVQH mà cho rằng cơ quan này hoạt
động thường xuyên nên giao thẩm quyền giải thích pháp luật cho UBTVQH.
Còn nhận xét cho rằng giải thích pháp luật chỉ có thể thực hiện trong điều kiện
phân chia quyền lực là chưa tính đến yêu cầu mang tính phổ biến là pháp luật phải
được giải thích kịp thời, cụ thể đối với những quy định ngắn gọn mang tính
nguyên tắc cần thiết để pháp luật được tôn trọng và thi hành ở bất kỳ xã hội tiến bộ
nào. Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, chúng tôi cho

phải tìm kiếm các giải pháp thích hợp nhằm bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và
luật do Quốc hội ban hành bằng việc thiết lập cơ chế bảo hiến có hiệu quả hơn.
3. Xác lập quy trình, thủ tục giải thích Hiến pháp, pháp luật
Từ những điều đã trình bày trên cho thấy, có rất nhiều vấn đề đặt ra phải được làm
rõ đối với việc giải thích chính thức của UBTVQH, như quy trình giải thích: từ
việc trình kiến nghị giải thích, thẩm tra của các cơ quan của Quốc hội cho đến việc
thảo luận và ban hành văn bản giải thích và nhất là, xác định rõ mối quan hệ giữa
điều khoản giải thích do UBTVQH đưa ra và nội dung được giải thích trong luật,
pháp lệnh, về hiệu lực thi hành của chúng, nhất là khi nội dung giải thích lại là các
quy định của Hiến pháp.
Để vận hành có hiệu quả công tác giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh, chúng tôi
cho rằng, cần tách biệt quy trình, thủ tục giải thích Hiến pháp với quy trình giải
thích luật, pháp lệnh và các văn bản dưới luật. Rõ ràng là từ địa vị pháp lý của
Hiến pháp mà cần phải có quy trình, thủ tục riêng về giải thích Hiến pháp để tinh
thần và lời văn của Hiến pháp được tuân thủ nghiêm chỉnh, nhất quán trên thực tế.
Với suy nghĩ như vậy, đã có ý kiến đề xuất về mô hình cơ quan bảo hiến chuyên
trách (có thể thành lập Tòa án Hiến pháp) ở Việt Nam có tính độc lập và chuyên
nghiệp cao. Tòa án Hiến pháp có thể được giao 4 loại nhiệm vụ như phán quyết về
mức độ vi hiến của các văn bản quy phạm pháp luật; giải quyết các tranh chấp về
thẩm quyền giữa các cơ quan hiến định; giải quyết các khiếu kiện của công dân,
pháp nhân Việt Nam đối với các quyết định bị cho là vi hiến và giải thích Hiến
pháp.
Chúng tôi cho rằng, không nhất thiết phải thành lập cơ quan bảo hiến chuyên
trách, mà nên trao cho Tòa án nhân dân tối cao cả chức năng giải thích Hiến pháp
và xem xét tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật hoặc hành vi được coi là
vi hiến trong các vụ việc cụ thể mà Tòa án nhân dân tối cao là cấp xét xử cuối
cùng. Các tòa án khác cũng có thể giải thích Hiến pháp và pháp luật trong việc xét
xử các vụ án cụ thể; mở rộng cách hiểu về giải thích pháp luật không chỉ là xây
dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để làm rõ, cụ thể và đầy đủ hơn
quy định được giải thích.

của Tòa án, thúc đẩy việc hình thành các án lệ qua việc tập hợp và công khai các
phán quyết mà Tòa án nhân dân tối cao đã và đang thực hiện. Và cuối cùng là kịp
thời tổng kết kinh nghiệm xét xử của Toà án để nâng những vấn đề pháp lý trong
các trường hợp áp dụng pháp luật cụ thể qua các bản án đã có hiệu lực thi hành,
thành ý kiến giải thích chính thức do UBTVQH ban hành.
Xem Nghị quyết số 746 của UBTVQH ban hành năm 2005 giải thích điều 241 của
Luật Thương mại. Điều luật này quy định thời gian để khách hàng khiếu nại về
chất lượng hàng hóa. Bộ Thương mại đã đề nghị UBTVQH phải làm rõ thời gian
3 tháng đối với khách hàng nêu trong một phần của điều luật có áp dụng cho các
phần khác của điều luật không. Tương tự như vậy, Nghị quyết số 1033 của
UBTVQH ban hành năm 2006 giải thích điều 19 của Luật Kiểm toán Nhà nước
nhằm làm rõ khi nào thì văn bản dưới luật do Tổng Kiểm toán nhà nước ban hành
có hiệu lực pháp luật.
Báo cáo* số 18/BC-QH11 ngày 27/4/2007 của Quốc hội nhiệm kỳ khóa XI (2002-
2007) trong Kỷ yếu Tổng kết nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI. Hà nội, tháng 6/2007.
tr.14.
Gần đây nhất là Hội thảo về giải thích pháp luật do Văn phòng Quốc hội tổ chức
vào ngày 21-22/2/2008 tại Hà nội với sự tham dự đông đảo của các chuyên gia
pháp luật trong nước và của nước ngoài đến từ Hongkong, Hàn quốc, Ôtxtraylia.
Xem John Gillespie, Báo cáo chuyên đề, tr.1.
Xem John Gillespie, Báo cáo chuyên đề,* tr.4.
Xem Nguyễn Như Phát, Giải thích pháp luật tại Việt Nam - công cụ đảm bảo tính
minh bạch của pháp luật, bài viết tham gia Hội thảo, tr.2-3.
Xem: Nguyễn Duy Quý,* Triển vọng về một thiết chế bảo hiến ở Việt Nam trong
điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Hội thảo khoa học về
cơ chế bảo hiến ở Việt Nam tại thành phố Vinh, Nghệ an, từ ngày 22 -24/3/2005.
Đặng Văn Chiến (Chủ biên) Cơ chế bảo hiến. Nxb Tư pháp, Hà nội, 2005, tr. 193.
Hiến pháp 1992; Luật tổ chức Quốc hội 2002, Điều 7.
Xem Đặng Văn Chiến, tr. 185.
Trích theo John Gillespie, trong* Báo cáo đề dẫn Hội thảo về giải thích pháp luật.