Tư tưởng Nhà nước pháp quyền Xây dựng một xã hội công bằng văn minh tiến bộ cùng với cuộc sống ấm no
hạnh phúc là một mong muốn lớn lao của con người từ khi chúng ta bắt đầu
có được nhận thức và sống trong một cộng đồng xã hội. Quá trình hình thành
tư tưởng nhà nước pháp quyền dần dân được hình thành và phát triễn ngày
càng rõ ràng và trở thành một hiện thực sống động ở các nước phát triễn tiên
tiến của thế giới nhằm đưa con người đạt được những khát vọng hoài bão về
xã hội như thế.
Ở Việt Nam ta, tư tưởng xây dựng nhà nước pháp quyền đã được chủ tịch Hồ Chí
Minh đặt ra ngay từ khi trong quá trình đấu tranh giành độc lập cho dân tộc.
Từ 1919, trong bản yêu sách tám điểm gửi Hội nghị Versailles đòi các quyền tự
do, dân chủ cho nhân dân VN, Nguyễn Ái Quốc nêu những điều liên quan đến
pháp quyền, đòi thực dân Pháp phải cải cách nền pháp lý ở Đông Dương, phải bãi
bỏ chế độ cai trị bằng các sắc lệnh và thay thế bằng các đạo luật.
“Bảy xin hiến pháp ban hành/ Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”
Từ đó đến nay chủ trương của Đảng và Nhà nước ta xây dựng một nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân và vì dân được quán triệt và liên tục. Do đó
việc nghiên cứu tư tưởng hình thành và các vấn đề của nhà nước pháp quyền để
hiểu rõ hơn tại sao cần phải xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam, hiện
trạng của công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, các tiền đề để
xây dựng được nhà nước pháp quyền Việt Nam và các giải pháp đường hướng
theo đuổi để giải quyết những khó khăn trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền
Việt Nam
1. Đầu tiên cần phải tìm hiểu trong lịch sử các học thuyết tư tưởng chính trị pháp
luật thì nhà nước pháp quyền hình thành tử khi nào, tư tưởng nhà nước pháp quyền
từ đó đến nay phát triễn ra sao?
Các nhà tư tưởng thời kỳ này là Solon (640-558 TCN), ông là người đầu tiên sáng
lập dân chủ Hy Lạp cổ đại, chủ trương cải cách nhà nước bằng việc đề cao vai trò
của pháp luật, kết hợp sức mạnh (quyền lực nhà nước) với pháp luật để giải phóng

pháp luật, cơ chế phân chia quyền lực nhà nước, và nhà nước pháp quyền nói
chung.
Tuy nhiên, tư tưởng nhà nước pháp quyền thời kỳ này còn nhiều hạn chế, chưa
toàn diện và chưa đủ cơ sở lí luận khoa học để chứng minh & thuyết phục.
Tuy nhiên cho đến tận thế kỷ 17-19, trước sự suy tàn của chế độ phong kiến quân
chủ chuyên chế tàn bạo, độc tài, châu âu ra khỏi đêm trường trung cổ, bắt đầu vào
thời kỳ phục hưng, các tư tưởng và quan điểm của nhân loại tiến bộ về nhà nước
pháp quyền được tiếp tục phát triễn và dần dần hình thành một cách rõ ràng và dứt
khoát trong các học thuyết chính trị pháp luật
Sau đây ta xem xét những học giả tiêu biểu trong gia đoạn này về tư tưởng nhà
nước pháp quyền.
John Locke (1632 – 1704)
Ông quan niệm rằng các quyền của con người gồm (quyền tự do, bình đằng và
quyền tư hữu) là các quyền tự nhiên và không thể bị tước đoạt. Nhà nước ra đời là
để bảo vệ các quyền con người, bảo vệ pháp luật và không được xâm phạm đến
chúng. Từ đó, luận chứng cho thấy sự cần thiết của pháp luật, và pháp chế, ông
cho rằng ở đâu không có pháp luật thì ở đó không có tự do vì pháp luật là công cụ
cơ bản bảo vệ và mở rộng quyền tự nhiên của con người.
Đồng thời ông khẳng định chủ quyền thuộc về nhân dân, việc điều hành nhà nước
phải dựa trên các đạo luật do nhân dân tuyên bố và hiểu rõ về chúng. Ông cũng
cho rằng mối nguy hiểm chính của việc tùy tiện và xâm hại đến các quyền của con
người & pháp luật xuất phát từ những đặc quyền của những người cầm quyền lực
nhà nước. Do đó, trong nhà nước, không một người nào được nắm toàn bộ quyền
lực nhà nước và tránh sự phục tùng pháp luật.
Các quan điểm tiến bộ và nhân đạo của ông là đóng góp to lớn cho nhân loại, nó
không những tiếp tục phát triễn mà còn thể hiện trong Tuyên ngôn nhân quyền của
Liên Hiệp Quốc ngày 10/12/1948 và các văn bản pháp luật quốc tế khác về quyền
con người. Nó cũng là hiện thực khách quan sinh động nhất trong các nhà nước
pháp quyền phát triễn trên thế giới, về chủ quyền của nhân dân, sự phân công
quyền lực, bảo vệ các quyền và tự do của công dân

thành nó.
Kant căn cứ vào sự tồn tại hay không chế định phân công quyền lực : lập pháp,
hành pháp và tư pháp để phân biệt hai hình thức cầm quyền : nhà nước pháp quyền
và nhà nước độc tài. Ông cho rằng sự phối hợp và điều hòa của ba nhánh quyền
lực này có khả năng ngăn ngừa được chế độ chuyên chế và bảo đảm sự phồn thịnh
của nhà nước. Chủ quyền của nhân dân chỉ có thể được thể hiện trên thực tế thông
qua sự phân công quyền lực là nguyên tắc nước quan trọng nhất.
Friedrich Hegel (1770 - 1831)
Hegel nhà triết học tư tưởng thiên tài người Đực với tác phẩm nổi tiếng "triết học
pháp quyền". Trong đó bằng các quan điểm tiến bộ, ông đã luận chứng cho rằng
bằng cấu trúc của nhà nước pháp quyền kết hợp với xã hội công dân, trật tự pháp
luật & và các đạo luật có tính pháp quyền sẽ chống lại nhà nước cực quyền, xã hội
khép kín, bộ máy quyền lực chính trị quan liêu & hệ thống pháp luật có tính tùy
tiện, mệnh lệnh.
Thomas Jefferson (1743–1826)
Tổng thống thứ 3 của Hợp chúng quốc Hoa Kì, người sáng lập ra Đảng Dân chủ–
Cộng hòa Hoa Kỳ (Democratic-Republican Party: Republican) , và là một trong
những người theo chủ nghĩa tự do nhiệt thành lớn nhất thời cận đại. Tác giả của
Tuyên ngôn Độc lập, Đạo luật Tự do Tín ngưỡng của Virginia và người sáng lập
nên Trường Đại học Tổng hợp Virginia. Trong bản Tuyên ngôn Độc lập của nước
ta ngày 2 tháng Chín năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trích dẫn những lời nói
thật bất hủ của bản Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ do Thomas Jefferson viết "Tất cả
mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa đã ban cho họ những quyền
không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy có quyền được sống,
quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc".
Thành công của Hiến pháp Mỹ đó là bản Hiến pháp này đã tạo ra đồng thời hai cơ
chế giám sát hữu hiệu, đó là sự giám sát bên trong, tức là cơ chế kiểm soát và cân
bằng quyền lực (check and balance) giữa các cơ quan Nhà nước, và sự giám sát
bên ngoài chính là xã hội dân sự (civil society) với đầy đủ những quyền năng được
Hiến pháp bảo vệ. Thiết chế này có khả năng phản biện các chính sách, buộc Nhà