 Câu 18: Trình bày quan ni m duy v t bi n ch ng v ngu n g c, b n ch t và k t c u c aệ ậ ệ ứ ề ồ ố ả ấ ế ấ ủ
ý th c. ứ
V n đ ấ ề ngu n g cồ ố và b n ch t ả ấ c a ủ ý th c ứ là v n đ r t ph c t p c a tri t h c, là n iấ ề ấ ứ ạ ủ ế ọ ơ
di n ra cu c đ u tranh quy t li t gi a ch nghĩa duy v t và ch nghĩa duy tâm, gi a khoaễ ộ ấ ế ệ ữ ủ ậ ủ ữ
h c và th n h c. N u ọ ầ ọ ế ch nghĩa duy tâm - tôn giáoủ đ ng nh t ý th c con ng i v i linh h nồ ấ ứ ườ ớ ồ
cá nhân, r i đ ng nh t linh h n cá nhân v i linh h n th gi i, và tìm ki m ngu n g c, b nồ ồ ấ ồ ớ ồ ế ớ ế ồ ố ả
ch t c a chúng trong cái siêu nhiên, phi l ch s - xã h i, thì ấ ủ ị ử ộ ch nghĩa duy v tủ ậ – khoa h c ọ coi
ý th c con ng i là đ i s ng tâm lý - tri th c - tinh th n c a h , và d a vào các thành t uứ ườ ờ ố ứ ầ ủ ọ ự ự
khoa h c cùng c s th c ti n đ tìm ki m ngu n g c, làm rõ b n ch t c a nó trong cái tọ ơ ở ự ễ ể ế ồ ố ả ấ ủ ự
nhiên, cái l ch s - xã h i c a chính con ng i.ị ử ộ ủ ườ
1. Ngu n g c c a ý th cồ ố ủ ứ
Ch nghĩa duy v t bi n ch ng cho r ng, ủ ậ ệ ứ ằ b óc ng i ộ ườ cùng v iớ s tác đ ng ự ộ c aủ th gi iế ớ
v t ch t ậ ấ lên b óc ng i ộ ườ là ngu n g c t nhiên ồ ố ự c aủ ý th c. ứ Nh ng ngu n g c t nhiên m iư ồ ố ự ớ
ch là đi u ki n c n ch ch a đ đ ý th c ra đ i. Ý th c ch xu t hi n th t s khi s hìnhỉ ề ệ ầ ứ ư ủ ể ứ ờ ứ ỉ ấ ệ ậ ự ự
Page 160 of 487
thành b óc ng i và s tác đ ng c a th gi i v t ch t lên b óc ng i g n li n v i cácộ ườ ự ộ ủ ế ớ ậ ấ ộ ườ ắ ề ớ
ho t đ ng ạ ộ lao đ ngộ , ngôn ng ữ x y ra trongả các quan h xã h iệ ộ c a h .ủ ọ
a) Ngu n g c t nhiên ồ ố ự
+ B óc ng i:ộ ườ B óc c a con ng i hi n đ i là s n ph m c a quá trình ti n hóa lâuộ ủ ườ ệ ạ ả ẩ ủ ế
dài v m t sinh v t – xã h i. V m t sinh v t, óc ng i là k t qu c a s ti n hóa sinh h cề ặ ậ ộ ề ặ ậ ườ ế ả ủ ự ế ọ
t óc v n. Nó là m t t ch c v t ch t s ng đ c bi t, có c u trúc tinh vi và ph c t p, baoừ ượ ộ ổ ứ ậ ấ ố ặ ệ ấ ứ ạ
g m kh ang 14 t t bào th n kinh có liên h n i t i và v i các giác quan t o thành m tồ ỏ ỷ ế ầ ệ ộ ạ ớ ạ ộ
m ng l i thu nh n, đi u ch nh ho t đ ng c a c th trong quan h v i th gi i bên ngoàiạ ướ ậ ề ỉ ạ ộ ủ ơ ể ệ ớ ế ớ
qua các ph n x . Ho t đ ng sinh lý th n kinh trong b óc ng i th ng nh t trong mình haiả ạ ạ ộ ầ ộ ườ ố ấ
quá trình khác nhau nh ng ràng bu c v i nhau: ư ộ ớ quá trình sinh lý và quá trình ý th cứ . Cũng
gi ng nh m i tín hi u đi u mang n i dung thông tin, thì trong b óc ng i m i quá trìnhố ư ọ ệ ề ộ ộ ườ ọ
sinh lý đ u mang n i dung ý th c. Các thành t u c a khoa h c t nhiên mà tr c h t là sinhề ộ ứ ự ủ ọ ự ướ ế
lý h c c a h th n kinh cho phép kh ng đ nh quan đi m duy v t bi n ch ng cho r ng, ọ ủ ệ ầ ẳ ị ể ậ ệ ứ ằ ý
th c ứ ch làỉ thu c tính ộ c a m t d ng v t ch t s ng có t ch c cao làủ ộ ạ ậ ấ ố ổ ứ b óc ng iộ ườ . B ócộ
ng i là c quan v t ch t c a ý th c, còn ý th c là ch c năng c a b óc ng i. Ho t đ ng ýườ ơ ậ ấ ủ ứ ứ ứ ủ ộ ườ ạ ộ
Page 161 of 487

c a con ng i. Ý th c là ý th c c a con ng i, n m trong con ng i; còn con ng i n mủ ườ ứ ứ ủ ườ ằ ườ ườ ằ
trong th gi i v t ch t. Ý th c không ch b t ngu n t thu c tính ph n ánh c a v t ch t màế ớ ậ ấ ứ ỉ ắ ồ ừ ộ ả ủ ậ ấ
còn là k t qu phát tri n lâu dài c a nó. N i dung c a ý th c là thông tin v th gi i v tế ả ể ủ ộ ủ ứ ề ế ớ ậ
ch t. ấ Ý th cứ là s ph n ánh c a v t ch t bên ngoàiự ả ủ ậ ấ – v t đ c ph n ánh - ậ ượ ả vào bên trong bộ
óc ng i ườ – c quan ph n ánh. ơ ả
Tóm l i, ạ ý th c không th di n ra bên ngoài ho t đ ng sinh lý th n kinh c a b ócứ ể ễ ạ ộ ầ ủ ộ
ng i, không th tách r i ý th c ra kh i b óc ng iườ ể ờ ứ ỏ ộ ườ , và n u ế không có s tác đ ng c a thự ộ ủ ế
gi i v t ch t lên giác quan và qua đó lên b óc ng i thì ý th c không th x y raớ ậ ấ ộ ườ ứ ể ả .
b) Ngu n g c xã h i ồ ố ộ
+ Lao đ ngộ : Loài v t là sinh th ho t đ ng theo b n năng và s ng ch y u thích nghiậ ể ạ ộ ả ố ủ ế
v i môi tr ng t nhiên đ khai thác các s n ph m t nhiên có s n c n thi t cho s s ngớ ườ ự ể ả ẩ ự ẵ ầ ế ự ố
còn c a mình. Nh ng loài ng i l i là sinh th ho t đ ng th c ti n, s ng ch y u c i t oủ ư ườ ạ ể ạ ộ ự ễ ố ủ ế ả ạ
môi tr ng t nhiên và hoàn c nh xã h i đ t o ra các s n ph m và các quan h c n thi tườ ự ả ộ ể ạ ả ẩ ệ ầ ế
cho s s ng còn c a chính mình. C t lõi c a ho t đ ng th c ti n là quá trình ự ố ủ ố ủ ạ ộ ự ễ lao đ ngộ .
Thông qua lao đ ngộ c i t o th gi i khách quan có ch đích mà con ng i tác đ ng vào cácả ạ ế ớ ủ ườ ộ
Page 163 of 487
đ i t ng hi n th c m t cách năng đ ng, b t chúng ph i b c l nh ng thu c tính, k t c u,ố ượ ệ ự ộ ộ ắ ả ộ ộ ữ ộ ế ấ
quy lu t v n đ ng c a mình ra thành nh ng hi n t ng nh t đ nh. Nh ng hi n t ng nàyậ ậ ộ ủ ữ ệ ượ ấ ị ữ ệ ượ
tác đ ng vào giác quan, và sau đó đi đ n b óc ng i t o thành nh ng hình t ng c a ý th cộ ế ộ ườ ạ ữ ượ ủ ứ
ph n ánh v chúng. Khi ho t đ ng th c ti n này càng đ c m r ng và đào sâu thì ý th cả ề ạ ộ ự ễ ượ ở ộ ứ
con ng i càng phong phú và sâu s c.ườ ắ
+ Ngôn ng :ữ Trong quá trình s ng c ng đ ng, m i cá th trong gi ng loài đ u c n ph iố ộ ồ ọ ể ố ề ầ ả
giao ti p v i nhau và truy n nh ng hi u bi t cho nhau. ế ớ ề ữ ể ế Loài v tậ - sinh th ho t đ ng theoể ạ ộ
b n năng giao ti p và truy n nh ng kinh nghi m, hi u bi t cho nhau ch y u b ng ả ế ề ữ ệ ể ế ủ ế ằ hệ
th ng tín hi u th nh tố ệ ứ ấ đ c mã hóa (b m sinh) trong b n năng loài v t. Nh ng ượ ẩ ả ậ ư loài ng iườ -
sinh th ho t đ ng th c ti n giao ti p và truy n nh ng kinh nghi m, hi u bi t cho nhau chể ạ ộ ự ễ ế ề ữ ệ ể ế ủ
y u b ng ế ằ h th ng tín hi u th haiệ ố ệ ứ đ c hình thành và phát tri n trong ho t đ ng th c ti nượ ể ạ ộ ự ễ
lao đ ng c a con ng i, x y ra trong c ng đ ng xã h i. Đó là ộ ủ ườ ả ộ ồ ộ ngôn ng - h th ng tín hi uữ ệ ố ệ
v t ch t mang n i dung ý th cậ ấ ộ ứ . Nh vào ngôn ng mà ý th c t n t i và th hi n đ c. Ngônờ ữ ứ ồ ạ ể ệ ượ
ng là cái v v t ch t c a t duy, là hi n th c tr c ti p c a t t ng. Nó v a là ph ngữ ỏ ậ ấ ủ ư ệ ự ự ế ủ ư ưở ừ ươ

c m tính c a các đ i t ng v t ch t có s t n t i c m tính, là th c t i ch quan ả ủ ố ượ ậ ấ ự ồ ạ ả ự ạ ủ không
mang tính v t ch t ậ ấ ph n ánh sáng t o th c t i khách quan - ả ạ ự ạ th gi i v t ch t.ế ớ ậ ấ
33
N u ế ch nghĩa duy tâmủ tuy t đ i hóa tính năng đ ng sáng t oệ ố ộ ạ c a ý th c, và coi ủ ứ ý th c mang b n tính siêu nhiênứ ả , t đó cho r ng gi iừ ằ ớ
t nhiên là s n ph m sáng t o c a ý th c siêu nhiên – Th ng đ , Linh h n vũ tr , thì ự ả ẩ ạ ủ ứ ượ ế ồ ụ ch nghĩa duy v t siêu hình máy mócủ ậ l i ạ coi
th ng tính năng đ ng sáng t oườ ộ ạ c a ý th c và cho r ng, ủ ứ ằ ý th cứ ch là ỉ s ph n ánh m t cách th đ ng, gi n đ n, máy móc s v t trongự ả ộ ụ ộ ả ơ ự ậ
th gi iế ớ , là s sao chép nguyên xi gi i t nhiên vào trong b óc con ng iự ớ ự ộ ườ - óc sinh ra ý th c cũng gi ng nh gan sinh ra m t.ứ ố ư ậ
34
C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p, T. 23ậ , Nxb Chính tr qu c gia, 1995, tr. 35.ị ố
Page 166 of 487
Tính sáng t o c a ý th c th hi n r t phong phú. T trong các quan h xã h i, t các cạ ủ ứ ể ệ ấ ừ ệ ộ ừ ơ
s hi n th c khách quan và ch quan hi n có, ý th c có th t o ra các s c thái c m xúc,ở ệ ự ủ ệ ứ ể ạ ắ ả
nh ng khao khát, nh ng hi u bi t m i; ý th c có th đ a ra các d báo, tiên đoán v t ngữ ữ ể ế ớ ứ ể ư ự ề ươ
lai, xây d ng các gi thuy t, lý thuy t khoa h c r t tr u t ng và khái quát; tuy nhiên ý th cự ả ế ế ọ ấ ừ ượ ứ
cũng có th t o ra nh ng o t ng, huy n tho i hoang đ ng. Ngoài ra, m t s ng i cònể ạ ữ ả ưở ề ạ ườ ở ộ ố ườ
có m t năng l c ý th c r t đ c bi t nh tiên tri, thôi miên, ngo i c m, th u th … Đi u nàyộ ự ứ ấ ặ ệ ư ạ ả ấ ị ề
nói lên tính ph c t pứ ạ c a đ i s ng tâm lý – ý th c c a con ng i. Dù sáng t o là m t m tủ ờ ố ứ ủ ườ ạ ộ ặ
r t c b n c a b n ch t ý th c, nh ng t b n thân mình, ý th c không th sáng t o ra v tấ ơ ả ủ ả ấ ứ ư ừ ả ứ ể ạ ậ
ch t; b i vì, ấ ở sáng t o c a ý th c ch là sáng t o theo quy lu t và trong khuôn kh c a sạ ủ ứ ỉ ạ ậ ổ ủ ự
ph n ánh, sáng t o ra các khách th tinh th nả ạ ể ầ .
Quá trình ph n ánh sáng t o c a ý th c x y ra theo c ch sau: Xu t phát t s trao đ iả ạ ủ ứ ả ơ ế ấ ừ ự ổ
thông tin hai chi u có ch đích và mang tính ch n l c gi a ch th và khách th - đ i t ngề ủ ọ ọ ữ ủ ể ể ố ượ
ph n ánh mà ch th mô hình hóa đ i t ng trong t duy d i d ng hình nh hay ý t ngả ủ ể ố ượ ư ướ ạ ả ưở
tinh th n phi v t ch t, thông qua ho t đ ng th c ti n có ch đích, ch th l a ch n cácầ ậ ấ ạ ộ ự ễ ủ ủ ể ự ọ
ph ng ti n, công c hi u qu đ v t ch t (hi n th c) hóa mô hình tinh th n trong t duyươ ệ ụ ệ ả ể ậ ấ ệ ự ầ ư
Page 167 of 487
thành các s v t quá trình th c s t n t i trong hi n th c cu c s ng. ự ậ ự ự ồ ạ ệ ự ộ ố Ý th c là m t hi nứ ộ ệ
t ng xã h i không ch do nó b t ngu n t th c ti n xã h i, mà còn do nó ph n ánh nh ngượ ộ ỉ ắ ồ ừ ự ễ ộ ả ữ
quan h xã h i và sáng t o ra nh ng s n ph m tinh th n theo nhu c u, quy lu t xã h i choệ ộ ạ ữ ả ẩ ầ ầ ậ ộ
phép.

tính ch t c a chúng mà giác quan con ng i ti p nh n; còn tình c m ch g n li n v i nh ngấ ủ ườ ế ậ ả ỉ ắ ề ớ ữ
s v t, hi n t ng hay đ c đi m, tính ch t nào đó n u chúng th a mãn hay không th a mãnự ậ ệ ượ ặ ể ấ ế ỏ ỏ
m t nhu c u xác đ nh c a cá nhân con ng i. Quá trình hình thành tình c m lâu dài và ph cộ ầ ị ủ ườ ả ứ
t p h n quá trình hình thành tri th c… Dù có s khác nhau r t c b n, nh ngạ ơ ứ ự ấ ơ ả ư tri th cứ và tình
c m ả có liên h m t thi t v i nhau. ệ ậ ế ớ Tình c m đ c n y sinh d a trên c s tri th c, th ngả ượ ả ự ơ ở ứ ườ
thì tri th c nh th nào tình c m nh th n y. Khi tình c m đ c hình thành thì nó chi ph iứ ư ế ả ư ế ấ ả ượ ố
l i tri th c giúp đào sâu hay xuyên t c tri th c. Vì v y, ạ ứ ạ ứ ậ tình c m không d a trên tri th c làả ự ứ
tình c m mù quáng, tri th c mà không ch a tình c m là tri th c “sách v ”.ả ứ ứ ả ứ ở S th ng nh tự ố ấ
c a chúng t o ra ủ ạ đ ng l c tinh th nộ ự ầ m nh m đ i v i m i ho t đ ng c a con ng i.ạ ẽ ố ớ ọ ạ ộ ủ ườ
b) T ý th c, ti m th c, vô th c…ự ứ ề ứ ứ
T ý th c ự ứ là quá trình con ng i t ph n ánh chính mình (th gi i bên trong) trong m iườ ự ả ế ớ ố
quan h v i th gi i bên ngoàiệ ớ ế ớ . Đó là ý th c c a con ng i v hành vi, tình c m, t t ng,ứ ủ ườ ề ả ư ưở
đ ng c , l i ích, đ a v … c a mình trong xã h i, nghĩa là con ng i c nh n th c mình nhộ ơ ợ ị ị ủ ộ ườ ố ậ ứ ư
Page 170 of 487