Về một vài chức năng
của văn học
Chuyện kể rằng, và nếu không thực thì cũng đã từng được lưu truyền,
một hôm Staline hỏi: “Thưa đức giáo hoàng, có bao nhiêu sư đoàn?”. Phần
tiếp của các sự kiện đã chứng tỏ rằng trong một vài trường hợp các sư
đoàn có vai trò quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Tồn tại những
quyền lực phi vật thể, không có ý nghĩa về mặt trọng lượng nhưng lại luôn
có sức nặng.
Chúng ta bị bao quanh bởi những quyền lực vô hình giống như một
học thuyết tôn giáo, những quyền lực không giới hạn ở cái mà chúng ta vẫn
gọi là giá trị tinh thần. Đó chính là một thứ quyền lực phi vật thể như của
những con số căn, mà quy luật của nó vượt qua hàng thế kỷ, qua các sắc
lệnh của Staline hay Giáo hoàng. Trong số những quy luật đó, đối với tôi
quan trọng hơn cả là quy luật của truyền thống văn học, nghĩa là tổng thể
các văn bản được loài người tạo ra không vì những mục đích thực dụng
(như ghi sổ kế toán, ghi chép các quy luật và công thức khoa học, ghi chép
các biên bản hội nghị hay cung cấp bảng giờ tàu chạy của ngành đường
sắt), mà đúng hơn là gratia sui (bởi tình yêu đối với văn bản văn học - tiếng
latin-ND.), bởi bản thân tình yêu của chính họ - người ta còn đọc vì thú vui,
vì nuôi dưỡng tinh thần, để mở rộng kiến văn, thậm chí là để giải sầu, mà
không phải là bắt buộc (ngoại trừ vì những lý do bắt buộc mang tính trường
quy).
Nói tóm lại, các đối tượng của văn học chỉ là phi vật thể một nửa, vì
chúng hoá thân thành các phương tiện thường được làm từ giấy. Nhưng
xưa kia, chúng hoá thân vào giọng kể của người kể lại truyền thuyết truyền
miệng, hay trên các tảng đá, và ngày nay chúng ta tranh cãi về tương lai
của những cuốn sách điện tử, những thứ có thể cho phép chúng ta đọc như
một thứ truyện danh ngôn (truyện vui) kiểu như Thần Khúc trên một màn
hình tinh thể lỏng. Tôi thích nói ngay rằng tôi không hề có ý định nói
về vexata quaestio (vấn đề rắc rối-tiếng latin- ND) của cuốn sách điện tử.
Tất nhiên tôi thuộc vào số những người thích đọc một cuốn tiểu thuyết hay

theo mẫu hình này. Và nếu không có mẫu hình này, ý tưởng về một sự
thống nhất về chính trị có thể sẽ không bao giờ vạch ra được con đường
của mình. Chắc vì điều này mà Bossi
(1)
không nói một thứ tiếng nói phổ
thông quen thuộc.
Văn học, trong khi đóng góp vào việc tạo dựng ngôn ngữ đã tạo nên
một bản sắc và một cộng đồng. Tôi đã nói về Dante, nhưng sao không thử
nghĩ tới chuyện nền văn minh Hy lạp không có Homère, bản sắc Đức không
có việc dịch Kinh Thánh của Luther
(2)
, ngôn ngữ Nga không có Puskin, và
văn minh Ấn Độ không có những bản sử thi khởi đầu của mình.
Nhưng việc thực hành văn học cũng duy trì sự hoạt động ngôn ngữ
cá nhân của chúng ta. Hiện nay, nhiều người thấy chẳng hay ho gì sự xuất
hiện của một thứ ngôn ngữ tân-điện báo (néo-télégraphique) trong thư điện
tử và các văn bản mẫu của các máy tính xách tay, ở đó người ta tiến tới
viết anh yêu em với một chữ viết tắt (sigle); nhưng không bao giờ được
quên rằng bản thân những thanh niên trẻ này, người gửi những thông điệp
trong hình thức đánh máy mới, ít nhất phần nào, cũng chính là những
người chen chúc trong các giáo đường mới này của sách như các cửa
hàng sách mégastore(?). Ngay cả nếu như chỉ cho lật qua mà không mua,
thì họ cũng bước vào giao tiếp với những phong cách văn chương trí tuệ và
tinh luyện, mà cha ông của họ chắc chắn chưa bao giờ tiếp xúc.
Việc đọc các tác phẩm văn học buộc chúng ta thực hiện trung
thành và tôn trọng đối với sự tự do trong việc cắt nghĩa tác phẩm
Có một lối phê bình tà thuyết đầy hiểm nguy, tiêu biểu cho thời đại
của chúng ta, theo đó người ta có thể làm điều họ muốn từ một tác phẩm
văn chương, và đọc được ở đó mọi thứ mà xung năng không thể kiểm soát
nổi của chúng ta gợi ra. Không đúng. Các tác phẩm văn chương cho phép

(3)
.
Các văn bản văn chương nói với chúng ta một cách rõ ràng những
điều mà chúng ta không bao giờ có thể đặt lại vấn đề lần nữa, nhưng khác
với thế giới bên ngoài, các văn bản ấy với một sự đảm bảo tuyệt đối báo
cho chúng ta biết, trong bản thân chúng, điều cần được coi là quan trọng và
điều mà chúng ta không thể coi như điểm xuất phát cho những cách cắt
nghĩa tự do.
Cuối chương 35 của Đỏ và Đen, chúng ta biết Julien Sorel tới Nhà
thờ, bắn vào bà de Rénal. Sau khi quan sát thấy tay của nhân vật run rẩy,
Stendhal cho chúng ta biết rằng Julien bắn phát đầu tiên và bắn trượt, rồi
anh ta bắn phát thứ hai và bà ta ngã xuống. Giờ hãy tưởng tượng người ta
khẳng định rằng cánh tay run rẩy, cũng như việc phát súng đầu tiên bắn
trượt vào không khí, chứng tỏ rằng Julien không tới Nhà thờ với một ý định
ban đầu giết người rõ ràng nhưng bị thúc đẩy bởi một xung năng mãnh liệt
không kiểm soát nổi. Theo cách cắt nghĩa này, người ta có thể tưởng tượng
một điều khác, Julien ngay từ đầu đã có ý định giết người nhưng đó là một
kẻ hèn nhát. Văn bản cho phép hai cách hiểu.
Hãy giả thiết rằng có ai đó tự hỏi xem viên đạn đầu tiên kết thúc ở
đâu. Câu hỏi thú vị cho những ai ưa thích Stendhal. Cũng tương tự như ai
ưa thích Joyce tới Dublin để tìm hiểu hiệu thuốc mà Bloom có lẽ đã mua
một chiếc bánh xà phòng nho nhỏ như một quả chanh (và để làm hài lòng
những người yêu thích này, hiệu thuốc đó quả là có tồn tại và đã lại bắt đầu
sản xuất những bánh xà phòng nho nhỏ), người ta có thể tưởng tượng rằng
những người hâm mộ Stendhal, tìm cách khám phá trong thế giới đó ngôi
nhà thờ Verrière, còn khảo sát tỉ mỉ từng cây cột để khám phá ra điểm
chạm của viên đạn. Có lẽ đó là một chương fanship(?) khá thú vị. Nhưng
bây giờ hãy giả thiết rằng một nhà phê bình muốn thiết lập ra một cách cắt
nghĩa của mình về số phận viên đạn bị lạc trong tác phẩm. Thời gian trôi đi,
đúng là không như thực, rồi cũng có thể ai đó căn cứ vào vị trí của bức thư

mẫu hình, sự tưởng tượng nếu chúng ta muốn, về sự thật. Sự thật văn học
đó được phản ánh theo cái mà chúng ta nói là D’Artagnan bị thúc đẩy bởi
một tham vọng đồng tính luyến ái đối với Porthos, rằng Kẻ vô danh bị dẫn
dắt tới điều xấu xa bởi một mặc cảm Oeudipe không cưỡng lại nổi, hay
Panurge hành động như vậy là bởi sự căm thù việc chủ nghĩa tư bản đang
hình thành, chúng ta luôn đáp rằng, trong các văn bản được đối chiếu,
không thể tìm thấy bất cứ một sự khẳng định, một gợi ý, một lời bóng gió
cho phép chúng ta nhượng bộ cho các thử thách cắt nghĩa đó. Thế giới văn
học là một thế giới trong đó có thể làm các thử nghiệm để xác lập xem một
người đọc có khiếu hiện thực hay anh ta là miếng mồi cho chính những ảo
tưởng của mình.