Chất sử thi và chất tiểu
thuyết trong "Dấu chân người
lính" của Nguyễn Minh Châu
Thể loại tiểu thuyết sử thi (Roman - épopée) hình thành ở Nga vào
thế kỷ XIX và sang thế kỷ XX thì phổ biến rộng rãi trong các nước XHCN.
Thể loại này mang trong mình một cấu trúc rất phức tạp, bởi có sự kết hợp
hai tính chất trái ngược nhau như lửa với nước, đó là “chất sử thi” và “chất
tiểu thuyết”. Trong lịch sử văn học thế giới, người ta đã chứng kiến sự hình
thành và phát triển của tiểu thuyết trên cơ sở phá bỏ phong cách cao cả và
tính khuôn mẫu của sử thi bằng tiếng cười Carnaval. Nhưng sự dung hoà
trở lại hai tính chất này đã tạo nên “bi kịch thể loại”. Trong đời sống văn học
Việt Nam thời chiến tranh, diễn ra nhiều vụ phê bình quy chụp, uốn nắn
làm cho nhiều tác phẩm bị thăng trầm cũng bắt đầu từ việc xử lý chưa hợp
thời mối tương quan giữa chất sử thi và chất tiểu thuyết của nhà văn.
Nguyễn Minh Châu là người tỏ ra nắm vững đặc điểm thể loại. Nhờ biết
cách dung hợp hai tính chất trái ngược này mà ông đã làm nên sự thành
công vang dội của cuốn tiểu thuyết sử thi Dấu chân người lính.
Trước hết, Dấu chân người lính có sự dung hợp giữa thể tài sử thi
(lịch sử dân tộc) và thể tài tiểu thuyết (thế sự, đời tư). Chủ đề cơ bản
của Dấu chân người lính là lịch sử dân tộc. Nội dung chủ yếu nói về cuộc
hành quân, vây đánh giặc ở núi rừng Quảng Trị. Đề tài chiến tranh chi phối
hầu hết tất cả mọi hoạt động của các nhân vật ở các vùng miền, dân tộc,
lứa tuổi, giới tính, thành phần xã hội. Lấy ví dụ như gia đình chính uỷ Kinh,
mỗi người đảm nhận một nhiệm vụ riêng. Hai cha con Kinh, Lữ ra trận đánh
giặc để thống nhất đất nước. Vợ ở nhà là chiến sĩ “ba đảm đang” trong sản
xuất để chi viện chiến trường. Cậu con trai thì đi du học để chuẩn bị kiến
thiết một đất nước giàu mạnh trong tương lai. Mọi quan hệ gia đình đều
được “quân sự hoá”. Các nhân vật khác cũng vậy, tất cả các làng quê ở
miền Bắc đều có mặt trong cuộc hành quân vĩ đại nhất trong lịch sử dân
tộc. Để dung chứa những sự kiện lớn lao ấy, tác giả đã tạo nên một không
gian chiến trường hoành tráng và giới thiệu khá đầy đủ những tri thức về

tộc ấy nổi lên chống lại nhau thì không có mối quan hệ nào về đạo lý bị phá
vỡ hết”
(1)
. Còn khi có cuộc đụng độ giữa người Việt với người Việt thì súng
nổ ít giòn giã hơn. Lấy ví dụ trong lần đơn vị Lượng đánh vào đồn lính
ngụy, anh đã không dùng hoả lực mạnh và đặt thêm bộc phá để giết sạch
ngụy binh (như những lần đánh Mỹ) mà phát loa gọi hàng, gọi đích danh
thằng Kiếm. Hậu quả là anh bị thương nặng, và có thể đặt giả thiết rằng
trong rất nhiều đạn găm vào người Lượng, có đạn của thằng Kiếm. Tức là
giúp người, người trả oán. Cuộc xung đột chính trị trong nội bộ gia đình,
dân tộc thường có sự trả giá đau đớn. Hêghen cho rằng, những xung đột
trong nội bộ gia đình, dòng họ, các cuộc nội chiến là không thích hợp cho
sử thi mà chỉ thích hợp cho bi kịch
(2)
. Trong Dấu chân người lính, Nguyễn
Minh Châu đã giải quyết các bi kịch thế sự này theo hướng của sử thi, bằng
cách cho Kiếm quay trở về cuộc sống làm ăn lương thiện, kết thúc mâu
thuẫn cha con, vợ chồng cũng chấm dứt cảnh “đời riêng chẳng có gì vui vẻ”
của ông già Phang. Tác giả kết thúc trong sự chiến thắng của cách mạng,
cả một vùng rộng lớn được giải phóng, lòng người náo nức. Bởi vậy, tác
phẩm vẫn mang âm hưởng hùng ca.
Dấu chân người lính còn khai thác cả đề tài đời tư, xoay quanh các
mối tình bộ ba: Lữ - Hiền - Moan và Xiêm - Lượng - Nết. Lữ thầm yêu trộm
nhớ cô văn công Hiền trong khi cô này lại cảm tình với Moan (bạn thân Lữ).
Nết thầm yêu trộm nhớ Lượng, được Khuê (em Nết) và các y bác sĩ làm
xúc tác, nhưng Lượng lại hướng về Xiêm. Lượng đã “gây ra trong tâm hồn
Xiêm một niềm hy vọng và một tình yêu hết sức mãnh liệt”. “Đôi mắt Xiêm
bao giờ cũng cháy rực. Đôi mắt cầu khẩn tình yêu và khao khát đòi giải
phóng. Cho nên mối tình của Lượng đối với Xiêm mỗi ngày càng trở nên
tha thiết và ngang trái”. Điều gay cấn ở đây là Xiêm đã có chồng - thằng

nước Việt Nam lấy đầu Mỹ, anh em ơi!”, “Thầy có chú tiểu đồng kháu ra
kháu!”. Tiếng cười đã “làm gần gũi và thân mật hoá” các nhân vật, nó phá
tan những cái gì cứng đờ, nghiêm nghị làm cho nhân vật anh hùng bớt lên
gân. Nhà thơ Thái Văn vốn có “phong độ tỏ ra một con người thư thái và
điềm đạm” và có vẻ đạo mạo nhờ “đôi kính trắng”. Nhưng phong cách trang
nghiêm của ông cũng bị cánh lính trẻ hạ bệ: “Đồng chí cán bộ sư đoàn này
kể một cách hào hứng giữa cuộc họp ở mặt trận bộ rằng chính mình có gặp
“cu cậu” đang cọ dép ở quãng suối dưới chân đèo “chót thì bóp” ( ) cánh
lính trẻ nghịch ngợm tán vung lên: “Tao thấy ông ấy tắm truồng mà đeo
kính”. Chi tiết này kết hợp cả cái nghiêm nghị của sử thi (đeo kính) và cái
khôi hài của tiểu thuyết (tắm truồng). Nói như Bakhtin: “Người ta phá vỡ đối
tượng, lột trần nó (lột bộ cánh đẳng cấp của nó): đối tượng trần truồng trở
nên nực cười”
(3)
.
Có thể nói, Dấu chân người lính là một rừng cười, cứ vài trang, ta lại
nghe rộ lên tiếng cười của các chàng lính trẻ. Hình như đối tượng nào cũng
bị đem ra cười. Không chỉ có tiếng cười mỉa mai châm biếm phe địch mà
còn có cả tiếng cười bông đùa vui nhộn hướng vào phe ta như: chính uỷ
Kinh, Thái Văn, bác Đảo cấp dưỡng, mẹ vợ của Đàm, các cô văn công và
giữa lính với nhau. Chức năng của tiếng cười hài hước ở đây rất đa dạng.
Trước hết, nó rút ngắn khoảng cách sử thi giữa các nhân vật và giữa nhân
với với tác giả, độc giả. “Chính tiếng cười đã phá bỏ khoảng cách sử thi và
nói chung là mọi khoảng cách ngôi thứ - giá trị - ngăn chia” (Bakhtin). Tiếng
cười giúp cho các cấp chỉ huy xích lại gần chiến sĩ nhưng không có nghĩa là
các chiến sĩ không tôn trọng chỉ huy. Tiếng cười còn có tác dụng xoá tan
những khắc nghiệt của chiến tranh, nó thổi ngọn gió tiểu thuyết mát mẻ vào
cái lò sử thi nóng nực. Tạo cho con người có thêm sảng khoái và nghị lực
để vươn tới. Giọng “sang sảng” của sử thi đã kiềm chế bớt giọng vui nhộn
của tiểu thuyết. Tiếng cười cợt đã chấm dứt đúng chỗ để trả lại không khí

vật có sự thống nhất cao trong cách đánh giá, ta cũng thấy có những nhân
vật gây nhiều cách đánh giá khác nhau. Nhân vật Khuê có lúc bị coi là có
tính cách con nít (tiểu thuyết) nhưng cũng có lúc được coi là có tính cách
người lớn (sử thi). Bác Đảo gọi anh là “thằng nhóc”. Các chiến sĩ khác cũng
rất khó hiểu về tính cách anh chàng này: “Lúc nào Khuê cũng vui vẻ, ăn nói
lúc như thằng trẻ con, lúc đĩnh đạc như một người đứng tuổi, có lúc hắn ta
nhận xét mọi việc như người đã từng trải hết sự đời”. Cách nhìn của đồng
đội về anh chàng tiểu đội trưởng này cũng thay đổi theo thời gian chứ
không bất biến như sử thi. “Đại đội trưởng Lượng bắt đầu thấy Khuê chơi
đuổi bắt với hai đứa trẻ nhà mình đóng quân, anh tự phàn nàn: “Cán bộ thế
ấy, y như một thằng con nít”. Hôm sau, anh ngồi trong nhà nghe Khuê tán
chuyện với cô gái lớn của chủ nhà ở ngoài sân, anh giật mình bảo: “Thằng
này chẳng trẻ con chút nào đâu!”. Đến những ngày đơn vị bắt đầu diễn tập,
nhiều buổi Lượng đi theo Khuê, xem cách cậu ta huấn luyện tiểu đội, anh
bất giác nghĩ: “Thằng này thử cho nó một đại đội, nó nắm quân đánh nhau
được!”. Dần dần mọi người nhận ra Khuê là nhà chiến lược có tài. Một trận
đánh nổi tiếng do trung đội trưởng Khuê chỉ huy “về sau được tường thuật
trên một tờ báo nghiên cứu quân sự, xem như một sáng tạo về chiến thuật
đánh quân đổ bộ đường không”. Các cấp chỉ huy tranh giành kéo Khuê về
đơn vị mình. Sở dĩ nhân vật này tạo ra nhiều ngộ nhận là do tính tình vui
vẻ, hay đùa giỡn. Thực ra đó chỉ là “mặt nạ” che giấu một nỗi đau xé lòng là
nhà anh bị ném bom, mẹ và em bị chết. Khuôn mặt đã không thể hiện đúng
nội tâm và tài năng nhân vật. “Nom hắn vẫn như một thằng bé con” nên
nhiều người tưởng lầm Khuê nông cạn, ngây thơ. Lý do thứ ba, tính cách
của Khuê chuyển biến theo thời gian, lớn dần theo sự từng trải trong chiến
đấu. Lượng nhận xét “Hắn tiến bộ nhanh lắm”. Càng ngày Khuê càng
chững chạc, càng dũng cảm. Như vậy ở nhân vật này có sự chuyển biến từ
con người tiểu thuyết sang con người sử thi.
Về mặt ngoại hình, nhân vật sử thi thường được miêu tả rất đẹp
nhưng trong tiểu thuyết không nhất thiết phải như vậy. Trong Dấu chân

mực, còn Xiêm có phải là người đàn bà chung thuỷ với chồng? Sau khi
thằng Kiếm trở về, hai vợ chồng vẫn duy trì tình trạng “chiến tranh lạnh”,
liệu Xiêm có đồng ý cho Kiếm “làm chồng” của mình không? Hay vẫn còn
đứng trước ngã ba đường, và sẽ rẽ về hướng nào? Nỗi lòng của Lượng ra
sao và liệu anh có trở thành người yêu của Nết? Mọi vấn đề vẫn còn bỏ
ngỏ để bạn đọc suy đoán, tranh luận và câu trả lời của mỗi độc giả có thể
không giống nhau. Tác giả đã tạo ra một không khí dân chủ của tiểu thuyết.
Cuối tác phẩm, chiến dịch Khe Sanh kết thúc trong sự chiến thắng của
quân giải phóng. Đối với sử thi thì đến đây cuộc chiến được chấm dứt hoàn
toàn, mỹ mãn. Nhưng Dấu chân người lính lại có lối kết thúc nửa khép nửa
mở của tiểu thuyết sử thi. Sau khi chiến thắng Khe Sanh, các chiến sĩ lại
tiếp tục lên đường đi đánh trận mới. Và trong trận đánh tiếp theo, ai còn, ai
mất? Họ sẽ thắng hay thua? Và cuộc chiến sẽ kéo dài đến bao giờ? Tác giả
không nói rõ (vì khi tác giả viết, cuộc chiến vẫn còn và các nhân vật đang đi
đi lại lại bên cạnh tác giả). Vậy, Dấu chân người lính mang thời hiện tại
chưa hoàn thành. Và đây cũng là hạt nhân cơ bản làm nên “chất tiểu
thuyết” của tác phẩm.
Sự thành công của Dấu chân người lính đã gợi ý nhiều vấn đề lý luận
quan trọng về bản chất của thể loại tiểu thuyết sử thi. Trước hết, Nguyễn
Minh Châu đã làm được cái điều mà Giáo sư Phan Cự Đệ vẫn thường nhắc
đến trong bộ Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại và các bài viết khác: Tiểu thuyết
của ta cần phải có khả năng tổng hợp những yếu tố sử thi, kịch, trữ tình
(trên cơ sở sử thi)
(7)
. Tác phẩm đã kết hợp tất cả những sắc màu thẩm mỹ:
cái đẹp, cái cao cả, cái thấp hèn, cái bi, cái hài Nó dung nạp cả “chất văn
xuôi” lẫn “chất thơ”. Nó chứa trong mình nhiều giọng điệu nhưng chủ âm
vẫn là giọng hùng ca. Nói cách khác, bên cạnh chất sử thi là chủ đạo, nó
còn dung nạp một cách chừng mực “chất tiểu thuyết”. Điều đó là cần thiết
cho các tác phẩm sử thi hiện đại Việt Nam. Vì nói như Lại Nguyên Ân “Nếu